Memlekettik saıasatqa arqa súıep, týrızmdi ilgeriletip otyrǵan mekemelerdiń jumysy nátıjesiz demesek te, salanyń IJО́-degi úlesin eseleýge, ıaǵnı qazirgi 3%-dan 6%-ǵa deıin jetkizýge ne kedergi? Atalǵan saladan tolymdy tabys túsirýde taǵy qandaı qıyndyq bar?
Áleýet pen táýekel tarazysy
Qalaı desek te, búginde elimizge keletin týrıster qatary óse bastaǵany qarapaıym kózge de baıqalady. Biraq saıahatshylar legi áli de turaqty emes. Sheteldikterdiń aǵylýy kóbinese jekelegen is-sharalarǵa baılanysty ekendigin byltyrǵy oqıǵaly týrızm baǵyty aıǵaqtap berdi. Jahan jıhankezderin elge tartýǵa qandaı faktorlar áser etedi desek, álemdik ónerpazdardyń konserti, kórmeler, mádenı, sporttyq is-sharalar aldyńǵy qatarǵa shyǵady. Mysaly, byltyr «Qaırat» fýtbol klýbynyń óz alańyndaǵy 4 oıynyna 4 myńnan asa qonaq shaqyrylyp, shamamen 3 mlrd teńge kóleminde paıda ákelgen. «Qaırat» – «Real Madrıd» matchy kezinde «eQonaq» júıesi nebári 3 kúnde 5 221 týrısti tirkegen. Munyń barlyǵy tek osy matchqa arnaıy kelmeýi de múmkin, biraq basym bóligi fýtbol jankúıerleri ekeni sózsiz.
Bul turǵyda Dımash Qudaıbergenniń halyqaralyq tanymaldylyǵyn, elimiz týraly promo-rolıgin, eldiń tabıǵı, mádenı áleýetin de nazardan tys qaldyrýǵa bolmaıdy.
Qazirde elge kelgen qonaqtar sanyn Qytaı bastap tur – 1 411 adam. Odan keıingi tizimde retimen Reseı (969), Úndistan (365), Ońtústik Koreıa (249), О́zbekstan (246) ornalasqan. Orta eseppen alǵanda, týrıster shahar ekonomıkasyna shamamen 7,8 mln dollar quıǵan. Bul kórsetkish resmı qonaqúıler men ornalastyrý oryndaryna toqtaǵandarǵa ǵana qatysty. Jeke páterler men týystarynyń úıin jaldaǵandar qanshama?
Almaty ázirge negizgi týrıstik hab bolyp qala beredi. Byltyr qalaǵa 1,8 mıllıonnan asa saıahatshy keldi. Osy oraıda týrıstik keleshegi zor Túrkistan, Shymkent, Aqtaý qalalaryn, Mańǵystaý óńirin, Býrabaı men Qonaev qalasyna qatysty jumysty jandandyra túsken jón. Sebebi bul baǵyttar 2-3 kúndik qysqa saparlar formatynda suranysqa ıe ári áýejaılardan bastap qonaqúılerge deıingi jańa ınfraqurylymdyq jobalarmen nyǵaıtylyp jatyr.
Osy salanyń mamandary bir ǵana týrıst búkil saparynda shamamen 1 400 dollaryn qaldyryp ketetinin aıtyp júr. Soǵan qaramastan, elimizdiń IJО́ qurylymyndaǵy týrızmniń úlesi asa kóńil kónshitpeıdi (shamamen – 3,2%). Bul álemdik ortasha deńgeıden tómen, ony 5-6%-ǵa, tipti odan da joǵary mejege jetkizýge múmkindik bar. Olaı bolsa, aldaǵy ýaqytta oqıǵalyq týrızmdi damytýmen qatar, Qonaev qalasynda halyqaralyq áýejaı ashý, Aqtaý, Túrkistan, Shymkent qalalaryna halyqaralyq áýe reısterin kóbeıtý arqyly Almatyǵa túsetin salmaqty azaıtyp, 1-3 kúndik týrıstik baǵyttar usyný kezek kúttirmeıdi. Oǵan qosa aǵylshyn tilindegi navıgasııany damytý máselesi burynǵydan da ózekti bola tústi.
Basty ustanym – qaýipsizdik
Memleket basshysynyń Almatydaǵy taý klasterin basym baǵyt retinde atap ótip, damytý jóninde tapsyrma berýi sheteldik týrısterdi burynǵydan da taǵylymdy oqıǵalarǵa tartyp, almatylyqtardyń demalý mádenıetiniń qalyptasýyna qanshalyqty serpin bere alady? Osy oraıda 1995 jyldan beri jumys isteıtin «Shymbulak» taý shańǵysy mektebine nazar aýdaryla bastaǵanyna toqtala keteıik. Barynsha qaýipsizdik júıesimen qamtamasyz etilgen mektepte byltyr shamamen 30 myńdaı sabaq ótip, talaı adam taý shańǵysymen de, snoýbordpen de alǵash ret osynda tanysqan. О́ıtkeni qazir megapolıste demalystyń belsendi túrine qyzyǵatyndar kóbeıe bastady.
– Taý shańǵysy sporty qazir jattyǵý ǵana emes, otbasyńmen kelip demalatyn úlken hobbıge aınaldy. Maýsymnyń qyzǵan kezeńinde mektep kún saıyn 300-500 sabaq ótkizedi. Munda oqýǵa nıet bildirgen kez kelgen adamdy qabyldaı beredi. Balalar úsh jastan bastap oqıdy, eresekterdiń jas shamasyna shekteý joq. Meniń eń jasy úlken shákirtim 87 jasta bolsa, eń kishkentaı oqýshym – óz qyzym, oǵan alǵash ret 11 aılyǵynda shańǵy tebýdi úırettim. Durystap oqytsa, muny kez kelgen adam úırenip ketedi. Biraq qaýipsizdik birinshi orynda turýy qajet. Densaýlyǵynda kináraty bar adamdar aldyn ala dárigerge qaralǵany jón, – deıdi «Shymbulak» kýrortyndaǵy taý shańǵysy men snoýbord mektebiniń jetekshisi Nıkolaı Han.
Sabaqtyń barlyǵyn nusqaýshylar syrǵanaýǵa arnalǵan oqý-jattyǵý alańdarynda ótkizedi. Syrǵanaýǵa tóselip, trassada emin-erkin júıtkýge 3-5 sabaq jetkilikti. Biraq joǵary deńgeıge jetý úshin úzbeı jattyǵý kerek. Týrıster kóbeıip kele jatqandyqtan, budan basqa amal joq. Sebebi syrǵanaýǵa mashyqtanǵan adam oqys oqıǵaǵa tap bolyp, jaraqat alýdan saq júredi.
Taý klasteriniń damýy bilikti nusqaýshylarǵa degen suranysty da arttyrǵan. Olardyń sany kóbeıgenimen, suranysqa ilese almaıtyndyqtan, mamandardy daıarlaý men biliktiligin arttyrýǵa kóp kóńil bólinip otyr. Nıkolaı Han balalarǵa, oqýshylar men stýdentterge arnalǵan baǵdarlamalar adamdy jastaıynan taýǵa jaqyn etip, qysqy sport túrine qyzyǵatyndardyń sanyn arttyrýǵa múmkindik beretinin de aıtady.
– Shańǵy tebý mektebindegi sabaqtyń baǵasy format pen oqýshynyń sanatyna baılanysty. Mysaly, balalarǵa arnalǵan jeke sabaqtar 10 myń teńge bolsa, eresekterge 15 myń teńgeden bastalady. Toptyq sabaqtar arzanyraq, ár adamǵa 8 myń teńgege túsedi. Ádette, qural-jabdyqtar sabaqtyń baǵasyna kirmeıdi, kýrorttaǵy jalǵa berý oryndarynan bólek alynady. Mektepte balalar men jasóspirimderdi taý shańǵysy sportyna tartýǵa baǵyttalǵan áleýmettik, mekteptik, toptyq baǵdarlamalar da bar. Olardyń formaty men sharty maýsymǵa baılanysty ózgerýi múmkin, – deıdi maman.
Memlekettik saıasat pen Almatydaǵy taý klasterin toqtaýsyz damytý – aldaǵy 5-10 jylda «Shymbulak-ty» halyqaralyq deńgeıdegi tanymal kýrortqa aınaldyryp, elimizdegi taý shańǵysy sportyn buqaralyq sıpatqa ıe etýge tıis. Osy oraıda mamandar taý klasterine aldymen damyǵan ınfraqurylym men kásibı nusqaýshylar aýadaı qajet ekendigin alǵa tartady.
Qutqarýshylar qyzmeti kúsheıtildi
Taý týrızmin túletýdegi taǵy bir túıtkil – qaýipsizdik. TJM Respýblıkalyq jedel-qutqarý jasaǵynyń qutqarýshylary jyl saıyn BAQ arqyly qaýipsizdik sharalary týraly eskertýge májbúr. О́ıtkeni Almaty taýlarynda adasyp ketken, úsikke shaldyqqan týrıster az emes, tipti sońy qaıǵyly oqıǵalarǵa ulasqan jaǵdaılar da kezdesedi. Jýyrda О́ńirlik kommýnıkasııalar qyzmetiniń baspasóz brıfınginde TJM RJQJ qutqarý bólimshesiniń bas qutqarýshylary Ádilhan Baltabaı men Vadım Pak bıyl qysta ótken jyldarǵa qaraǵanda qar az tússe de, jaýyn-shashynnan soń qar kóshkini júrýi ábden múmkin ekenin eskertti. Qutqarýshylardyń aıtýynsha, eńistigi 30-45 gradýstan asatyn betkeıler, qar basqan jerler men qar jaýǵannan keıingi jel ótindegi betkeıler – eń qaýipti aımaq. «Sondyqtan top bolyp júrgen kezde araqashyqtyqty saqtap, qaýipti jerlerden bir-birlep, asa saqtyqpen ótý qajet», deıdi mamandar.
Qazirde Almaty taýlarynda qıyn jaǵdaıǵa tap bolǵandarǵa der kezinde kómek beretin jańa qutqarý qosyndary men depolar ornatylyp, kezekshilik beketteri ashylyp jatyr. Bıylǵy qysta shamamen 20 qutqarý operasııasy júrgizilip, 25 adam qutqarylǵan, bes adamǵa psıhologııalyq kómek kórsetilgen.
Qutqarý qyzmetiniń ókilderi múlde qaýipsiz dep esepteletin aımaqtardy bóle-jaryp ataý qıyn ekenin, sebebi taýly jerlerdiń árqaısysy ózinshe qaýipti ekenin aıtady. Ásirese daıyndyqsyz kelip, birden taýǵa bet alatyn týrıster jaısyz jaǵdaıǵa jıi tap bolady.
«Qazir qalanyń mamandandyrylǵan taýly aımaqtarynda tórt qutqarý bólimshesiniń mamandary táýlik boıy kezekshilik atqarady. Qutqarý beketteri Tuıyqsý lageri, «Medeý» taý-shańǵy kýrortynyń aýmaǵynda, Úlken Almaty men Shybyndysaı (Býtakovka) shatqaldarynda ornalasqan», deıdi Á.Baltabaı.
Qutqarýshylar taýǵa shyǵar aldynda ózimen birge azyq-túlik qoryn, dári-dármek, jyly kıim, aýystyratyn aıaq kıim, baılanys quraldary, GPS-qurylǵylar men qýattaǵysh (paýerbank) alyp júrý qajettigin, sondaı-aq marshrýt pen qaıtyp oralatyn ýaqytyn jaqyndaryna eskertip otyrý kerektigin túsindiredi.
ALMATY