7-20-25: «megapolıster baǵdarlamasyna» aınalyp barady

Byltyr Elbasynyń «Prezıdenttiń bes áleýmettik bastamasy» atty Úndeýi jarııalanǵan soń elimizde «7-20-25» turǵyn úı baǵdarlamasy iske qosylǵan bolatyn. Baǵdarlamada bas­panany azamattarǵa jyldyq 7 pa­ıyz­ben, 20 paıyzdyq alǵashqy jarnasyn tólegen soń 25 jyl merzimge ıpotekaǵa berý kózdeldi. Ras, birshama azamattar baǵdarlama arqyly úıli-kúıli bolyp, máre-sáre bolysty. Alaıda, «7-20-25» baǵdarlamasy ázirge kóńilden shyǵatyn deńgeıde jumys istemeı tur. О́tken naýryz aıynyń basynda «Baspana» ıpotekalyq uıymy tóraǵasynyń orynbasary Darhan Baıqýatov byltyrdan beri baǵdarlamaǵa qatysýǵa 10 321 ótinish qabyldanǵanyn aıtqan edi. Bul ótinishterdiń jalpy somasy 117,4 mlrd teńge kóleminde bolǵan. Biraq bankter osy ótinishterdiń 5983-in ǵana maquldaǵan. Munyń jalpy soma­sy shamamen 70 mlrd teńge kólemin quraıdy. Nur Otan partııasy janyndaǵy partııalyq baqylaý komıtetinde osy másele qaralyp, «7-20-25» baǵdarlamasynyń jedel júzege asyrylýyna kedergi bolyp turǵan faktorlar talqylanǵan-dy. Jıynda Májilis depýtaty Balaıym Kesebaeva bul baǵdarlamanyń aýyldarǵa áli jetpegenin aıtty. Iаǵnı, «7-20-25» baǵdarlamasyn júzege asyrý barysynda birqatar máseleler áli sheshilmegeni belgili boldy.

Nur-Sultan qalasy kósh bastady

«7-20-25» baǵdarlamasyna ótinish berýshiler men bankterdiń ótinishterdi maquldaý deńgeıi óńirlerde ala-qula bolyp tur. «Baspana» ıpotekalyq uıymy syrtqy baılanystar depar­ta­­menti basshysynyń orynbasary Aıbar Oljaevtyń aıtýyna qara­ǵan­­da, elordalyqtar baǵdarlamaǵa qa­ty­sý­da kósh bastap keledi. Búginge deıin astanalyq turǵyndar ótinish ber­genderdiń 31 paıyzyn qurady. Bul – 3369 adam. «Sonymen birge aldyń­ǵy qatarda Almaty qalasy tur. Alma­tylyqtar arasynan 2658 azamat óti­nish berip, jalpy kóleminiń 25 paıyzyn qurady. Mańǵystaý obly­sy­nan baǵdarlama arqyly baspana alýǵa nıet tanytqandar sany 555 azamat, bul ótinish berýshilerdiń jalpy kóleminiń 5 paıyzyn quraıdy. Aqtóbe oblysynan 549, Shyǵys Qazaqstan oblysynan 505, Soltústik Qazaqstan oblysynan 494 azamat baǵdarlamaǵa qaty­­sýǵa ynta tanytty», deıdi A.Oljaev. Iаǵnı, uıym ókili atap ótken ár oblystyń jalpy ótinishterdegi úlesi 5 paıyzdan kelip otyr. Demek, «7-20-25» baǵdarlamasy «megapolıs­ter baǵdarlamasyna» uqsap bara jatyr. О́ıtkeni Nur-Sultan qalasy men Almaty turǵyndarynyń jalpy úlesi búginge deıin baǵdarlamaǵa qatysýǵa ótinish bergenderdiń teń jartysynan asady (56 paıyz). Al halqynyń sany jaǵynan elde kósh bastap turǵan Túrkistan oblysynda 27 naýryzdaǵy derek boıynsha baǵdarlamaǵa qatysýǵa ótinish bergen bir-aq azamat tirkelipti. Qyzylorda oblysynda 87 azamat ótinish bergen. Bul derekterdiń ózi «7-20-25» baǵdarlamasyn júzege asyrýda kóptiń kózine túse bermeıtin olqylyqtar bar ekenin ańǵartsa kerek. Baǵdarlamanyń artyqshylyqtary týraly nasıhat az bolyp tur ma, álde bank­terdiń nesıe alýshylardyń «qarjy­lyq ómirbaıanyna» muqııat úńilýiniń de kesiri tıip jatyr ma, bul jaǵy beımálim. Degenmen, munda áńgi­me bankter maquldaǵan ótinish emes, tilek bildirgen azamattar sany­na qatysty bolǵandyqtan, «7-20-25» baǵdarlamasy turǵyndarǵa toly­q túsindirilmeı jatyr-aý degen oı túıdik. Demek, óńirdegi tıisti qurylym­dar bul máselege nazar aýdarýy kerek. Áıtpese turǵyndar sany eń kóp aı­maq­ta baspanaǵa muqtaj jandar joq degen­ge kim senedi?!

Qurylys kompanııalary qulyqty bolmaı tur

«7-20-25» baǵdarlamasyna qaty­sa­­tyn qurylys kompanııalary paıda­la­nýǵa berilgen nysandardy usynýy tıis. Munda úlesker retinde qarjy quıý qarastyrylmaǵan. Bálkim, bul da jón shyǵar. Sebebi tirnektep jı­na­ǵan qarjysyn 20 paıyzdyq al­ǵash­­qy jarna retinde salǵan adam baspa­na tolyq aıaqtalǵansha kútip oty­ra almaıtyny taǵy bar. Onyń ústine úlesker retinde qatysqanda bas­panaǵa tolyq árlegen soń kirýge de, qarabaıyr árleý jumystarynan soń enýge de bolady. Demek, 20 paıy­z alǵashqy somany tólep tastap, taǵy birer jyl kútýge, úı alǵan soń qaı­tadan jóndeý júrgizýge májbúr bolý qaýpi bar. Árıne mundaı artyq shyǵyndy ortańqol ǵana tabysy bar otbasynyń qaltasy kótermeıdi. Sodan da bolsa kerek, áý basta «7-20-25» baǵdarlamasyna úleskerlik qurylys kirmeıtin bolǵan. Qurylys kompanııalary tek jańa hám paıdalanýǵa berilgen nysandardy ǵana usyna alady. Shamasy, dál osy talap qurylys salýshylarǵa sál yńǵaısyzdaý bolyp tur ma, qaıdam, Úkimette «7-20-25» baǵdarlamasyna qatysýshylarǵa qurylysqa úlesker retinde qarjy salý bastamasyn kótergender de tabyldy. Indýstrııa jáne ınfraqurylymdyq damý mınıstrliginiń Qurylys jáne turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyq ister komıteti tóraǵasynyń orynbasary Baqytjan Kachakov naýryz aıynda Úkimet uıymdastyrǵan dóń­ge­lek ústeldiń birinde «7-20-25» baǵ­darlamasyna úleskerlerdi tartý máse­le­sin kóterdi. «Ulttyq bank­ke «7-20-25» baǵdarlamasyna qatysýshylarǵa úlesker retinde qurylys jumystaryna qatysý múmkindigin qarastyrýdy usyndyq. О́ıtkeni, barlyq baspanalar qurylys salyna bastaǵan kezde satylyp ketedi», dedi ol. B.Kachakovtyń aıtýynsha, «7-20-25» baǵdarlamasy tólem qabileti joǵary azamattar úshin ǵana qoljetimdi bolyp tursa kerek. Iаǵnı, ár múshesiniń tabysy 150 myń teńgeden kem emes otbasylar ǵana bul baǵdarlamanyń ıgiligin kórýge múmkindik alǵan. Olar tańdaǵan páterin qalaǵan jerlerinen ala alady. Tabys kólemi 150 myńnan tómen otbasylar úshin mundaı múmkindik az. Komıtet tóraǵasynyń orynbasary 2018 jyly elimizde paıdalanýǵa berilgen barlyq baspananyń 70 paıyzy nemese 60 myń páter iri qalalarda salynǵanyn aıtty. Sóıte tura, qurylys nary­ǵyn­da jańadan salynyp jatqan baspa­na­lardyń 80 paıyzy úleskerler qarjy­syn tartýǵa negizdelse kerek. Demek, mundaı jaǵdaıda «7-20-25» baǵdar­la­masynyń qarjylyq operatory da jaǵdaıdy ózgertýge qaýqarsyz. Atalǵan másele Ulttyq bank pen Úkimet deńgeıinde sheshilýi kerek. Al «Baspana» ıpotekalyq uıymy salynyp bitken páterler úshin qarjy bóledi. Tek kompanııalar úılerin daıarlap qoısa bolǵany. Alaıda, qurylys kompanııalarynyń kóbi úleskerlerdiń qarjysyn paıdalanýdy qup kóredi.

Shaǵyn qalalar men aýdandar tys qaldy

Májilis depýtaty Balaıym Kese­bae­va Nur Otan partııasy janyn­daǵy partııalyq baqylaý komı­tetiniń otyrysynda «7-20-25» baǵdar­lamasy aýyldarǵa jetpegenin aıtty. «El halqynyń 40 paıyzdan astamy turatyn aýyldy jerlerde turǵyndardy bas­panamen qamtamasyz etý máselesi ózekti kúıinde qalyp otyr. Elbasy bolashaǵy bar aýyldarda turǵyn úı qurylysyn damytý boıynsha baspana qoryn qurý týraly tapsyrma bergen. Aýyl adamdary bizge, depýtattarǵa baspana máselesi boıynsha jıi habarlasady. Alaıda, qazirgi kezde birde-bir turǵyn úı baǵdarlamasy aýylǵa jetken joq. Aýyldarda qurylys bıznesi joq. Bankter aýyl turǵyndaryna nesıe bermeıdi. Sondyqtan halyq qalaǵa aǵylyp jatyr», degen edi B.Kesebaeva. Depý­tat osy máselege baılanysty aýyl­ǵa arnalǵan jeke turǵyn úı baǵ­dar­­lamasyn ázirleý qajet ekendigin aıtqan. Onsyz ýrbanızasııany baqylaý da múmkin bolmaıdy. Aýyldardy damytý da júıeli túrde júzege aspaıdy. Tipti, bul jaǵdaı memlekettiń áleý­met­tik az qamtamasyz etilgen otba­sylardy qoldaý bastamasynyń da nátıje berýin qıyndatady. Máselen, Nur Otan partııasynyń HVIII sezinde aıtylǵan 40 myńnan astam jaldamaly páter salý isin alaıyq. Iá, táýir bastama. Kóp máseleni sheshýi múmkin. Alaıda, aýyldy jerlerdegi ınfraqurylym damymasa, baspana máselesi sheshilmese, turǵyndardyń qalaǵa aǵylýy toqtamaq emes. 40 myń páter beriletinin estigen halyq taǵy da qalaǵa aǵylady. Sóıtip kóp balaly otbasylar men analarǵa arnap 40 myń jaldamaly páterdi salyp bitkenshe, qalaǵa taǵy da 80 myń otbasy kelip úlgeredi. Árıne bul boljam ǵana. Degenmen ýrbanızasııa kezinde bul qalypty qubylys ekenin dáleldeýdiń qajeti joq. Demek, azamattarǵa teń múmkindikter jasalýy kerek. Sondyqtan turǵyn úı baǵdarlamalarynyń aýyldarǵa jet­ke­ni mańyzdy bolyp tur. «Baspana» ıpo­­te­ka­lyq uıymynyń ókili A.Oljaev ta aýyl­darda qurylys qar­qyny tym tómen ekenin ashyq aıtty. «Aýdandardan, monoqalalardan ıpotekalyq nesıe alýǵa ótinish beretin azamattar úlesi kóp emes. Onyń basty sebebi, aýdandar men monoqalalarda jańa salynyp jatqan úıler sany biren-saran ǵana. Al «7-20-25» baǵdarlamasy arqyly tek jańa salynǵan, bastapqy (alǵashqy qojaıyny siz bolýyńyz tıis) turǵyn úılerdi alýǵa bolady. Sondyqtan «7-20-25» baǵdarlamasyn aýdandar men monoqalalarda tejep otyrǵan faktor úı jetispeýshiligi bolyp otyr. Al baǵdarlamanyń seriktes bankteri barlyq aýdandar men monoqalalarda belsendi jumys isteıdi, eger salynǵan úı bolsa, bankter ıpotekalyq nesıe berýge daıyn», deıdi A. Oljaev. Al biz sóılesken birqatar bank ókilderi aýyldy jerlerge nesıe berýdiń ózindik tártibi bar ekenin aıtady. «7-20-25» baǵdarlamasyna qatysyp jatqan «Sberbank» menedjeri bank­tiń qala aýmaǵynan 50 shaqyrym qashyq­tyqtaǵy eldi mekenderde nesıe bere­tinin aıtty. Demek, «7-20-25» baǵdar­lamasy da iri qalalardan 50-60 shaqyrymnan alysqa uzamaı jatyr degen sóz. Kóptegen banktegi jaǵdaı osyndaı. Aýdandarda birqatar bankter nesıe berýi múmkin, biraq olar aýylǵa eshqa­shan barmaıdy. Mundaı jaǵdaıda aýyl turǵyndarynyń áleýmettik jaǵ­daı­yn jaqsartý qıyn is bolmaq.

Jaqsylyq kórsem ózimnen...

Sóz basynda «7-20-25» baǵdar­la­masyna qatysýǵa naýryzǵa deıin el boıynsha 10 321 azamat ótinish bergenin aıttyq. Onyń 5983-in bank­­ter maquldaǵan. Bul degenińiz ótinish berýshilerdiń 42,1 paıyzy bank­terdiń «synynan» ótpeı qal­dy degendi bildiredi. Iаǵnı, ótinish tap­syrǵanymen, baspana ala almaǵan azamattar birneshe másele boıynsha kedergige tap bolady. Birinshiden, sol 42,1 paıyz ótinish berýshilerge «nesıe tarıhy» bóget jasaýy ǵajap emes. О́ıtkeni «Birinshi kredıt­tik bıýro» degen mekeme bar. Sizdiń qar­jylyq «ómirbaıanyńyzdy» maı­sha­­mmen qaraıdy. Buryn nesıe alyp durys tólemegen bolsańyz, kesteden jańylsańyz, bankter bul derek­terdi álgi bıýroǵa ótkizedi. Sóı­tip «qara tizimge» ilinesiz. Ekinshiden, turmystyq maqsattaǵy nesıe alǵandar da qaryzyn ótep bitkenshe «7-20-25» baǵdarlamasyna qatysa almaıdy. О́ıtkeni otbasynyń ortaq tabysy jetpeı qalýy múmkin. Sondyqtan «7-20-25» baǵdarlamasy arqyly bas­panaly bolý nesıe tarıhynda min joq azamattarǵa buıyryp turǵan jaıy bar. Elde 6,3 mln azamattyń ótep jatqan nesıeleri bar ekeni anyq­talǵan, onyń 1,5 mln-y nesıe tóleý kezinde merzimin ótkizip alǵan­dar qataryna kiredi. «Qara tizim­de­gilerden» bólek tutynýshylyq nesıe alǵandar olardy ótep bitpeı turyp, ıpotekalyq baǵdarlamalarǵa qatysqanmen esh paıda joq. Bankter báribir ótinishterdi maquldamaıdy. Demek, 6,3 mln adam ázirge «7-20-25» baǵ­darlamasyna qatysa almaıdy degen sóz. Baǵdarlamaǵa qatysý úshin tez arada tutynýshylyq nesıelerdi jabý kerek. Iаǵnı, bári ózińizge baılanysty. «Jaqsylyq kórsem ózimnen...» dep otyrǵanymyz sodan. Biraq bankterdiń de tym kirpııaz bolǵany qajet emes-aý. О́ıtkeni Úkimet syılaǵan úmitti, bankter úzip-aq jatyr...