Altynkúrek

Ol sonshalyq názik bolmysymen-aq qasarysyp jatqan qasat qardyń qabat-qabat kóbesin sógip, kóktemniń al­ǵashqy báısheshek-taǵdyryna jol ashar edi... Poezııa, demek týra osy – alt­ynkúrek. Ol da adamzat­ ja­­­ral­ǵaly beri jumyr basty pen­­deniń jú­regindegi endi qaıta jibi­mesteı bolyp bekigen sher-shemendi bir názik sáý­le-sóz arqyly ji­bitip keledi. Al­­tynkúrek – jyr. Baǵ­dat aqynnyń al­­tynkúregi osy sóz­derimizge anyq dá­lel. Tutas shy­ǵar­mashylyǵynyń qa­zyǵy osy altyn­kúrekten bastalady. De­­mek aqynnyń qupııa kilti de osy bol­­sa kerek. Jalpy, B.Múbárak bul jańa kita­byn «Altynkúrek» dep ataǵa­nymen, jınaqtyń ishinde altynkúrek degen óleń joq. Jalǵyz sóz tek ki­­tap­tyń birinshi betindegi «Aqyn-ta­ǵdyr» degen óleńiniń ishindegi bir shýmaqta ǵana qoldanylǵan.  Oryndalyp jatsa da búkil arman, Talaıdy qý qara jer jutyp alǵan... Qaq-soqta sharýasy joq  qaýaqbas qyp, Jaratypsyń, oǵan da shúkir  Allam!  – dep bastalatyn óleńniń altynshy shýmaǵynda: Sógersiń qar kóbesin altynkúrek,  Kóktem shýaq shashqanmen,  salqyn júrek. Qyz ǵumyrdyń qyzyǵyn  kóre almaǵan, 

Túsime nege sol bir marqum kired?

Altynkúrek asyl sezimniń ózi aıyq­­­tyra almaǵan («qyz ǵumyrdyń qy­­zy­ǵyn kóre almaǵan») sol qyrshyn taǵ­­­dyr tragedııasyn kim qanshalyqty tú­­sin­di osy?! Árıne kez kelgen bol­­­­­­­­­­­­­ma­shy sýyq sóz, synyq sáýle aqyn­­­­nyń­ júreginen birinshi ótedi. «Talaıdy qý qara jer jutyp al­ǵan» jalǵan fánıdi aqyn beısana túısi­nedi. Aqynnyń túsine kirgen perızat arý­ obrazy – altynkúrek.

Altynkúrektiń bir kilti osy tra­­ge­dııa­da jatyr... Aqynnyń ómir sýyt­­­qan salqyn júregin jylytqysy ke­le­di,­ durysy bizdiń júrekti aqyn­nyń­ altynkúrek jyry jibitkisi ke­ledi.

Bul bizdiń dolbar. Aqyndy maq­taý­dan aýlaqpyz. Shyn aqyn tereń bol­ǵan saıyn maqtaý-marapatqa ke­reń bola túsedi. Bir sózben aıtqanda, kitap­tyń ataýy óte sátti qoıylǵan. Bú­­kil poezııanyń atynan sóıler sáý­­le­li sózdi enshilegen aqyn shy­ǵar­­ma­shylyqta shyńda bolsa eken deı­miz. 

Máseleniń barlyǵy ekinshi kúrek­te, biraq...  Ol qaı kúrek?!  Ol kúrek altynkúrekten de tereń­­dep ketken kúrek... Búkil adam­­zat­­tyń­ keremet dep keship kelgen áde­­mi ómiriniń jalǵan ekendigin ásh­kereleıtin kúrek. Jáne ol altyn emes. Suryqsyz, basyn tot basqan, sabyna toń qatqan, qısyq.  

Qysqasy, aqyn dosy Dáýren Be­rik­qajyǵa arnaǵan «Ańǵal» degen óle­ńinde bylaı deıdi Baǵdat:

Qyrshylmaǵan barmaǵymyz joq edi,

Qyrshyn ketken armanymyz kóp edi. Ot shyǵarǵan júrekte óleń sónedi, Boq shyǵarǵan kúrekpenen kómedi.

Ádebıettanýshy ǵalym Qýanysh Seıitjanov «О́leńniń bútininen bólektenip turǵan, aıtar oıy oqshaý báıitteı eken, osy eki tarmaq. Shy­­ǵysta shaıyrlar bas qosatyn máı­hanalardyń tórine ilip qoıady desedi mun­daı «báıitı masaldardy» ( Abaı­dyń «báıtisymal» degeniniń tór­kini osy). О́mirdiń ótkinshiligi, jal­ǵandyǵy – máńgilik taqyryp. Kim qalaı tolǵaıdy... Másele sonda. Shy­ǵysta Eskendir Zulqarnaıynnyń «fá­nıden alaqannyń ashyq ketýi», «kózdiń topyraqqa ǵana toıýy» sııaq­­­­­ty turaqty motıvter keń taraǵan. «Jal­ǵanǵa» qatysty jańasha ob­razdar­ kóbine osy motıvterdiń tó­ńiregin shıyr­laıdy. Al Baǵdattiki múldem tyń ­ob­­raz. Ásili, «tyń obraz» degen tir­kes­­ti ádebıettanýshy ǵalymdar tym­ art­yq qoldanady-aý. Keıde oryn­­dy, orynsyz.

Baı da ótedi ómirden, kedeı de óte­di, han da ótedi. Biraq eshqashan da qa­birshiniń topyraqty altyn kúrek­pen kósip alǵanyn kórmeppiz. Sol­ baıa­ǵy kúrek. Boq shyǵarǵan kú­rek... Mi­ne, men úshin Baǵdattyń «báı­ti­symalyndaǵy» tyń obraz osy. As­tarynda eshqandaı da tarıhı ańyz, tap­taýryn ápsana emes, ómirdiń aı­ǵaı­­lap turǵan aqıqaty bar», dep baǵa bergen ol kúrek shynymen – shynaıy sý­ret, dál baǵa.

Aqyn Abaıǵa silteme jasaıdy. Durys. Hakim aıtady: Adam – bir boq kótergen  boqtyń qa­­by, Boqtan sasyq, bolasyń ólseń taǵy. Meni men sen teń be dep  maqta­na­syń, Bilimsizdik belgisi – ol baıaǵy. Keshe bala eń, keldiń ǵoı  talaı jasqa, Kóz jetti bir qalypta  tura almasqa. Adamdy súı, Allanyń  hıkmetin sez,

Ne qyzyq bar ómirde onan basqa?!

Shynymen ómir degen altynkúrek pen temir kúrektiń arasyndaǵy qyp-qysqa ýaqyt eken. Erte kóktemde jumyr júrekti sıpaı soqqan jyly lep kúzdiń qara sýyǵynda sol jú­­­­­rek­teı jumyr jerdiń qaıbir qıyryn sup-sur tómpeshik etip, ústine sýyq topy­raq úıdi. Baǵdattyń – kú­re­gimen.