Adyrbaıdyń «kúsáktisi»

Nemere aǵam ekeýmiz bıik shoqy­nyń bókterindegi eski qorymǵa qaraı jaıaý aıańdap kelemiz. Kókshil tastardan qalanǵan dóńgelek qorshaýdyń ortasyndaǵy úlken tómpeshik kúni búginge deıin zerttelmegen kóne eskert­­kishterdiń biri. Sondyqtan da, biz ol tý­raly mandytyp eshteńe bilmeımiz.

Bir bilse, ony mynaý bıik shoqy biledi. Biraq, onyń tili joq...

Kenet tý syrtymyzdan: «Á-áı!» dep aıqaılaǵan óktem daýys es­tildi. Jalt qaradyq. Sonadaıdan quıǵytyp shaýyp kele jatqan bir attyly kisi kórindi.

Nemere aǵam qabaǵyn shytyp, ne de bolsa tosaıyq degendeı yńǵaı tanytty. Bet-júzi kúnge kúıip, ábden to­tyqqan at­tyly kisi taıaq tastam jer qalǵanda taǵy da daýystap: «Áı, – dedi. – Bizdiń jerdi taptamaı aýlaq júrińder!». Men birtúrli yńǵaısyzdanyp ári tańyrqap, aıaǵymyzdyń astyndaǵy kók shópke kúmándana qaradym. Al nemere aǵam bolsa, basyn shaıqap, myrs ete qaldy.

Sóıtti de álgi jerdiń qojaıy­nyna: «As­salaýmaǵaleıkó-ó-ó-óm!» dedi daý­syn ádettegiden sozyńqyrap aman­dasyp. «Áliksalam!» dep ol atynyń basyn kúshene tartyp, áreń tejedi. «Eski qorymǵa baryp, Quran baǵyshtap qaıtsaq pa dep kele jatyr ek...». Áıtse de, nemere aǵamnyń sózi dittegen jerine jetpeı, keri qaıtqandaı boldy. Sebebi, attyly kisi: «Á-á, – dep basyn bir shulǵyp aldy da, bizge qamshysynyń sabymen aınalma joldy nusqady. – Anaý jaqpen baryńdar. Bul – bizdiń jer. Kúsáktimiz bar!» «Jaqsy, Adeke!..».

Nemere aǵam sózge kelmeı, maǵan qarap aqyryn ǵana basyn ızep, sonadaıdan qaraýytyp kóringen kúre jolǵa qaraı buryldy. Álgi jerden alystap, ońashalaý shyqqanda baryp: «Bul kim?» dedim men oǵan suraýly júzben qarap. «E-e, – dep ol tereń tynys aldy. – Bul – ataqty Adyrbaı ǵoı. Qolyndaǵy maly kóbeıgeli beri jaıylymyn qyzǵyshtaı qorıtyn bolyp júr». «Nemene, jaıaý kisi ótse, órisine shóp shyqpaı qala ma eken?!». «Joǵ-á, – dedi nemere aǵam jymıyp. – Ish­tarlyq ta baıaǵy... Áıtpese, esi durys kisi elmen osylaı sóılese me eken. Adyrbaı ólgende kómetin adam kerek emes qoı deısiń be?..». «Al jańaǵy... «kúsákti» degeni nesi?». «E-e, ol – gosakti. Jerdi jekemenshikke alǵany týraly berilgen memlekettik qujat». 

Men basymdy kóterip, kók as­panǵa qaradym. Shaıdaı ashyq eken. Bir shó­kim bult ilinbepti. Kókoraı kók­tem lebimen býsanǵan qara jer jas balanyń eńbegindeı bylqyldap jatyr. Ony tabanymmen sezip kelem. 

Keń dalanyń kókjıegi kóz ushynda buldyraıdy. Mynaý bıik shoqy sonyń bir pushpaǵyn kóterip turǵan sekildi. Nege ekeni, oǵan qarap basymdy ıip: «Apyr-aı, talaı-talaı zamandy, talaı-talaı adamdy kórdiń-aý!» degim keledi.

Eski qorymǵa aıaǵymyz talyp, sharshap jettik. Nemere aǵam entigip, demin ázer alyp turyp: «Búıte berse, bul jaqqa kelýden de qalatyn shyǵarmyz-aý», dedi renjip.