Sársenbi, 4 qańtar 2012 7:13
Nemere desem, ózimniń nemerelik shaǵym esime túse beredi. Esim atam toqsan jastan asqanda tósek tartyp jatyp qaldy degen habar estisimen aǵaıyn-týysqandar japa-tarmaǵaı kóńilin surap, baryp-qaıtyp jatty. Atam sońǵy jyldary ata-baba zıratyna jaqyn bolsyn degen nıetpen Lebıajiden shamamen elý shaqyrymdaı jerdegi Qazantaı degen jerge qonys aýdarǵan.
Sársenbi, 4 qańtar 2012 7:13
Nemere desem, ózimniń nemerelik shaǵym esime túse beredi. Esim atam toqsan jastan asqanda tósek tartyp jatyp qaldy degen habar estisimen aǵaıyn-týysqandar japa-tarmaǵaı kóńilin surap, baryp-qaıtyp jatty. Atam sońǵy jyldary ata-baba zıratyna jaqyn bolsyn degen nıetpen Lebıajiden shamamen elý shaqyrymdaı jerdegi Qazantaı degen jerge qonys aýdarǵan.
– Balam, atańa baryp qaıt, kóńilin sura, seni izdep jatyr, – dedi ákem.
Degbirim qalmaı dereý jolǵa jınaldym. Ol kezdiń kóligi pazık avtobýs. Ertemen shyqqan biz jolaı aýyl-aýyldy aralap, túske taıaý ázer degende Qazantaıǵa jettik. Atamnyń qaraǵaıdan boratyp salǵyzǵan eńseli úıi aýyl shetinde bolsa da, anadaıdan kóz tartyp tur. Júregim lúpildep, aýzyma tyǵyla beredi. Dastarqan basynda taýdaı bolyp otyratyn atamnyń tósek tartyp jatýy meniń kóńilime syımaı-aq turǵany. Sálem berip úıge ensem, atam appaq kıimmen shalqasynan jatyr eken. Kózim kózine túsip ketkende, boıym shymyrlap qoıa berdi. Ádette, adamnyń tý syrtynan ótetin jasyl men sary túster aralasqan ashyq janary ózge reńge túsipti, dáp qandaı ekenin aıta almaımyn. Syr beretin kózdiń janary ekenin sol joly uqtym. Atam emirenip, «Balam, aman-esen jettiń be?», dep sol qolymen qushaqtap keýdesine basty. Attaı týlap turatyn atamnyń júregi bolar-bolmas qana nyshan bildirdi. Esimde, bala kezimde atamnyń júrek soǵysyn tyńdap qyzyqtaıtynmyn. Ol qylyǵymdy atam teris kórmeı, meni únemi sol jaǵyna alyp qushaqtaǵandy unatatyn, sonda ádeıi júrek soǵysyn tyńdatqysy kelgeni me eken, jaryqtyq, kim bilsin!
– Ata, qalaısyz?! – deımin baýyryna engim kelse de oǵan qalaı jaqyndap, yqylasymdy bildirýdiń retin taba almaǵan soń. Osy halimdi sezdi me, atam:
– Balam, seni kútip jatyr em, meni dalaǵa shyǵaryp kelshi, – dedi.
Men qýanyp kettim, bul atama qyzmet kórsetýdiń bir múmkindigi emes pe? Ol kisiniń dalaǵa shyqpaǵanyna birshama ýaqyt bolypty. Úıdegiler bu nesi degendeı syńaı bildirip edi, atam:
– Balammen birge dalaǵa shyqqym kelip tur, – dedi.
Jaǵdaıdy atam súıeýmen ornynan turǵanda bildim. Batyr deneli atamnyń qur súıegi qalǵan sııaqty kórindi. Ol salmaǵyn sala maǵan súıendi, men on alty jastamyn, súıegim iri ári myqty bolatynmyn, atamdy qushaqtap kóterip ketýge halim bar. Jaǵdaıdy ańǵarǵan ol:
– Balam, maǵan tartypsyń, meni súıemeldep otyrsań bolǵany, – dedi.
Baıqaımyn, aıaqtaryn nyq basa almaıtyn jaǵdaıda eken. Esime alty jasar shaǵymda eki aıaǵymdy basa almaıtyn dertke ushyraǵanym, odan táýir bola bastaǵanda Esim atamnyń áleýetti qoldaryna súıenip, qaıtadan tik júre bastaǵan shaǵym tústi. Onda men dertten aıyǵyp kele jatqan kezim edi, al búgin maǵan súıengen atam bul dertten aıyǵar ma eken?! Kóńilime kúdik uıalaı bastady, kim biledi bul atamnyń jalǵan ǵumyrdaǵy sońǵy ret nemeresimen serýeni me eken. Ishim órtenip barady. Atamdy birer sátten keıin kótergendeı bolyp ornyna qaıta jatqyzdym. Atama qarasam, óńi nurlanyp qalypty.
– Tý, balam kelip, bir sergip qaldym ǵoı, – dep jymyńdaı qýanǵany da esimde. Atam kórikti ári kelisti kisi edi. At jaqty, dóńesteý qyr muryny, badanadaı eki kózi, shoqsha saqaly, eki betiniń ushyndaǵy qyzǵylt shyraı, bári-bári adamdy ózine tartyp turatyn.
Keshke taman aýyldyń dárigeri keldi. Men jalma-jan odan surap jatyrmyn:
– Atama qandaı dári-dármek kerek, múmkin Lebıajige, aýdan ortalyǵyna alyp ketsek qaıtedi, – deımin oǵan.
Dáriger ońasha bir tusta maǵan:
– Aınalaıyn, atańa esh nárseniń qajeti joq. Bul kisiniń derti – kárilik, – dedi. Men mundaı derttiń bolatynyn birinshi ret estidim. Osy sóz sanama shógir bop qadalyp qalǵany sondaı, keı kezde toı-tomalaq júrgizýshi pysyqtardyń úlkenderge qarata: «Ol kári adam, ol qartaıǵan», – degenderin estigende, «áı, beıshara, áli káriliktiń ne ekeninen beıhabarsyń ǵoı, áıtpese beıpil sóılemes eń» – dep qoıamyn ishimnen. О́mir men ólimniń arasynda keń jaılaý jatyr. О́lim degen keń dúnıeniń tarylǵany, ony Abaı «taýsynshaq kún» dese, Shákárim «alda qıyn bir kún bar» deıdi. Esim atamnyń taýsynshaq kúni, qıyn kúni shyndyqqa aınalǵanyn úıge qaıtyp oralǵan soń, kóp uzamaı-aq estidim, biraq topyraq salýǵa bara almadym, úlkender ketti, biz bala-shaǵa úıde qaldyq.
Osy tusta ózime qatysty bir tylsym syrdy baıandamaqpyn. Ol atamnyń dúnıeden ozǵanyn anyq sezgenim. Oqıǵa bylaı boldy. Biz balalar jazǵy demalysqa shyǵysymen aqsha tabý úshin ártúrli jumystar isteıtinbiz. Men jaqyn jerdegi Jambyl atyndaǵy sovhozdyń birinshi fermasyna qara jumysqa kirgenmin. Kúni boıy shóp shaýyp, ony jınap, ony maıa etip úıetinbiz. Keshke qaraı úıge qaıtamyz. Sondaı kúnniń birinde jumystan úıge oralyp kele jatsam, Lebıaji jaqtan bir at-arbaly bireýler qarsy kele jatyr eken. Nege ekenin bilmeımin, men ishimnen «bular bizge atamnyń ólimin estirtýge kele jatqandar» – degen oı keldi. Sol oıdyń jeteginen shyǵa almaı olarǵa jaqyndaı berip edim, jegilgen at meniń astymdaǵy velosıpedimnen úrikti me, áıteýir álgi mingen adamdar meni oraǵytyp óte shyqty. Ishimnen «nege bular atamnyń qaıtys bolǵanyn maǵan aıtpady», – dep men turmyn. Sóıtip, alaburtqan kúıde aýlaǵa ene bergenimde qaryndasym Sáýle:
– Átáı, Esim atam qaıtys bolypty, – dep aldymnan jylap shyqty.
Búginde ómir jaılaýyn jaǵalap júrgen shaǵymda, jylyna bir ret atamnyń basyna baryp qaıtqandy kóńilim qalap-aq turady. Meni atama jaqyndatyp otyrǵan ózimniń nemerelerim ekenin de sezinemin. Shirkin, biz jetektegen balalar endi bizdi jetektep júrse degen de oıǵa kelesiń, áıteýir «toqta, bala» degenge burylyp qaraıtyndary bolsa, qandaı ǵanıbet.
* * *
Qudaıǵa shúkir, nemerelerim bar. Nemere degen balaǵa qaraǵanda ystyq dep jatady. Bálkim, shyndyq bolar. Meniń túsinigimde nemereniń ystyq bolýy, ózegińnen ósip-ónip, endi alystap, sýysyp bara jatqan balańa degen saǵynysh pa deımin. Oılansaq, nemereniń ystyq bolýy balańnyń saǵan, seniń oǵan degen saǵynyshtardyń túıisýi emes pe eken? Eger nemereń saǵan jat bolyp tárbıelense, onda balańnyń saǵan degen saǵynyshy qalaısha sezilmek?
Ne desek te, áıteýir nemere ystyq, qudalardy myń jyldyqqa týystyratyn da osy nemere. Qazaq, quda myń jyldyq degende, sirá, nemereniń óstip eki arany jalǵap jatatyn altyn kópir ekenin bilip aıtqan-aý shamasy.
Búginde nemeremdi aldyma alyp otyryp, ózimniń nemere bolǵan kezim esime eriksiz túse beredi. Osy áńgimeni otbasynda talaı aıttym. Qaıtalaǵan saıyn bir jeńildep qalamyn. Ol bylaı bolǵan edi. HH ǵasyrdyń elýinshi jyldary. El ótken soǵystan áli esin jınaý ústinde. Kedeıshilikten, joqshylyqtan kóptegen otbasy aıyǵa qoımaǵan kez. Áıteýir qolynda biren-saran maly barlarda toıyp isher tamaq bar. Úı jıhazy, kıim-keshek degender joqtyń qasy, tapshy. Osyndaı kezde jazǵy kanıkýlge atamnyń úıine keldim. Raqat. Aıran, qymyz, et, baýyrsaq degen jetkilikti. Oıyn balasy biraq tamaqqa toıa ma? Kirip-shyǵyp, úzip-julyp jep júremiz. Úıde men sekildi úsh bala bar. Bir otyrǵanda dastarqan ústin tazalap ta tastaıtyn qaýqarymyz bar. Úı ıesi ata bolǵanmen, ol kisi kenje balasymen birge turady. Kenje aǵa ákemniń kishi inisi, ol kisi kóbinese úıde bolmaıdy. Tamaqty pisiretin de, jasaıtyn da jeńgemiz. Bir kúni túski astan keıin atam meni tysqa shaqyrǵan. Sóıtip, esik aldyndaǵy bórenege otyrǵyzyp alyp, tostaǵan toly qaımaq pen baýyrsaqty usynyp: – Balam, al, – dedi de, ózi men tamaqty tolyq jegenshe únsiz qarap otyrdy.
Men atama qarap qoıamyn, aýzym bos emes, ol jymıyp únsiz otyr. Qanshama jyldar ótse de, osy sýret esimnen shyǵar emes. Mánisin osy kúnge deıin sheship aıta almaımyn. Dáp osyndaı jasaıtyndaı ash ta emespin. Nege ońasha alyp shyǵyp, jaryqtyq meni arnaıy tamaqtandyrdy eken?
Bul nemereniń ystyq bolǵanynan ba, álde alystaǵy ulyn saǵynǵannan ba, nemese óz ǵumyrynyń jalǵasyn sezinýden týǵan sezim be eken!
Naqtyly is mánisin ashyp aıta almaımyn, biraq osy áńgimeni otbasynda qaıtalap aıtýdy unatamyn!
* * *
Atasy nemeresine úmitpen qarasa, nemeresi atasyna kúdikpen qaraıdy degen de sóz bar. Sebebi, nemere men atanyń arasy «alty aılyq» jol. Qazaq «elý jylda el jańa» – deıdi. Sol elý jyl nemere men atasynyń arasyndaǵy qashyqtyq. Jańanyń basynda – Nemere, eskiniń sońynda – Ata tur. Sol elý jyldy nemeremen birge júrip ótý qıynnyń qıyny, tipten iske asa qoıatyn sharýa da emes degen pikirdemin. Nemeremen qandaı jaǵdaıda bas qospaqsyń, árıne otbasynda, dastarqan basynda. Dastarqan nemere men atanyń túsinik alańy bolmasa, jaǵdaıdyń qıyn bolǵany. Dastarqan qazaq halqy úshin urpaq sabaqtastyǵynyń alańy ári kópiri. Bas osy jerde túıispek. Dám ústinde dámdi áńgime bolsa, ol aq jaýyndaı sińimdi bolady. Otbasy tárbıesi – dastarqannan bastaý almaq. Sonda dastarqan degen ne?
Dastarqan ata-babamyzdan bizge jetken qazyna-mura. Dastarqan urpaqtar sabaqtastyǵyn jalǵastyrýshy, jetkizýshi hat.
Qazaq halqynyń qut-berekesi – dastarqanda. Kóńil kirin jýatyn da – dastarqan. Kisilikke bastaıtyn da – dastarqan. Tárbıeniń alańy da – dastarqan. Alań kóńilge senim beretin de – dastarqan. Dastarqan, qandaı jaǵdaı bolmasyn, tek izgi nıetke jaıylmaq!
Men dastarqan basynda atam týraly estelikterdi aıtýdy unatamyn.
Bizdiń bala shaǵymyzda úlkender qonaq kelgende, ólim-jitim, toı-tomalaq bolǵanda ıyǵymyzǵa oramal, qolymyzǵa shylapshyn men quman berip jurttyń qolyna eki ret (asqa deıin, astan keıin) sý quıǵyzatyn. Bul qalyptasqan dástúr. Sondaı talaı rásimderdi ótkerip júrip bir ańǵarǵanym, úlkender (ol kezde sóz ulaǵatyn biletin qarııalar kóbirek bolatyn) bizderge, qoldaryna sý quıýshy balalarǵa árqıly bata beretin. Osy istiń mánisin birde Esim atamnan suraǵanym bar. Ol kisi meni muqııat tyńdap aldy da:
– Sol qarııalar saǵan qandaı bata beretin edi? – dedi.
Men irkilmesten: – О́rkeniń óssin deıtin, – dedim.
– Osy sát atam sál oılanyp otyrdy da:
– Balam, qarııalardyń ár túrli bata beretinin ańǵardyń ǵoı, – dedi maǵan nurlana qarap. Men:
– Iá, ata, ańǵardym, – dedim.
– Ańǵarsań boldy, onyń mánisin kóp keıin óziń túsine jatarsyń, – dedi. Men naqty jaýap almaǵanyma ishteı kóńilim tolmasa da, atamnyń «ańǵarsań boldy, kóp keıin onyń mánisin óziń túsinesiń» degen sózi jadymda saqtalypty. Atamnyń osy aıtqany elý jyl shamasynda, meniń sanamda jańǵyrdy, oıandy. «О́rkeniń óssin» – degen qarııalardyń batasynyń mánisin túsindim. О́rkenniń ósýi degen, adamnyń azamat bolyp óziniń táýelsizdigine jetýi degen maǵyna eken. Qazaqta azamat degen uǵym bar. Shoqan Ýálıhanov ony adamnyń táýelsizdigimen baılanystyra túsindiredi, ıaǵnı adamnyń azamat atanýy, onyń táýelsiz bolýy. Azamattary táýelsiz bolmasa, el qalaısha táýelsiz bolmaq. Táýelsizdik degenimiz, árbir jastyń órkeniniń ósýi. Osy tusta Muhtar Áýezovtiń «О́sken órken» degen romanyn eske alǵan jón. Eldiń órkeniniń ósýi, ol táýelsizdik, onyń órkenıet jolyna túsýi.
Eger sol kezde Esim atam «órkeniń óssin» degen batany táptishtep túsindirip berse, ol esten shyǵyp, umyt bolar edi, sebebi balalyq sana ony qabyldaı almaq emes, al suraqty suraq kúıinde qaldyryp, máseleni ózime taqap qoıǵandyqtan, ol sanamda jańǵyryp, jaýap izdetti. Bul ne? Qandaı tásil? Atam bizder sııaqty joǵary oqý ornynda oqymaǵan, al parasattylyǵy meniń túsinigimnen áldeqaıda – bıik.
Atamnyń parasattylyǵy týraly taǵy bir áńgime. Árkimge belgili jaı, Nıkıta Hrýshev bılikke kelisimen óziniń burynǵy ustazy Stalınnen kek alýǵa kiristi. Lenınmen qatar jatqan Stalınniń súıegin mavzoleıden shyǵardy. Jeke basqa tabynýshylyq dep Stalınniń jaýyzdyǵyn álemge áshkerelep, jarııa etti. Ony quptaǵandar da, narazylar da boldy. Shynyna kelsek, Stalınniń jeke basqa tabynýyn áshkereleý arqyly myńdaǵan, múmkin mıllıondaǵan jazyqsyz japa shekkender aqtalyp, qaısybiri atylǵannan soń, keıbir kózi tirileri túrmelerden bosatylyp, eldiń bir tynys alǵany bar. Biraq, Nıkıta Hrýshev bul tirlikti ádildik úshin emes, óziniń dalbasalyǵymen atqardy. Osy tusta orys halqynyń «baqyt bolmaǵanda baqytsyzdyq qutqardy» – degen máteli tap osy jaǵdaıǵa dóp aıtylǵan sóz deýimiz kerek.
Iá, sonymen, alyp ımperııada Stalındi tabalaý qyzý júrip jatty. Soǵysqa baryp jaraly bop qaıtqan ákeme Stalındi tabalaý, baıqaımyn, asa unamaıdy. Atam bolsa kezinde «halyq jaýy» bop túrmege túsken adam, ol qalaı Stalındi jaqtasyn. Biraq, jaǵdaı solaı bola tura, atamnyń myna sózi maǵan múldem túsiniksiz kórindi.
Dastarqandy jaǵalaı birshama aýyl adamdary otyr. Sonda Esim atamnyń aıtqany:
– Myna úkimettiń keleshegi joq eken. Kommýnıster alysqa barmaıtyn boldy, – dedi. Otyrǵandardyń bireýi:
– Nege olaı deısiz? – dep edi.
– О́zin-ózi jamandaǵan ókimettiń ǵumyry qysqa bolmaq. Mynaý taz (Hrýshevti aıtyp otyr) jańa patsha, anaý murt (Stalındi aıtyp otyr) burynǵy patsha. Bular birin-biri qaralaǵanda halyq qaı jaǵyna shyqpaq. Is ónbeıdi. Jańa zaman keledi.
Atam, ákem Ǵabdyjappar ekeýmizge burylyp:
– Men ol zamandy kórmeımin, sen (ákeme qarap) shet jaǵasyn kóresiń, al mynaý (meni nusqap) sol zamanda ómir súredi, – dedi.
Atamnyń aıtqany aıdaı keldi, men jańa zamanda, egemendi Qazaq elinde ómir súrip jatyrmyn.
Bul sol zamandaǵy jaǵdaıdyń túbegeıli ózgerisi týraly shyndyq.
Kóp keıin, HH ǵasyrdyń jetpisinshi jyldarynyń sońynda sosıalızm syr bere bastady. Sol kezde atamnyń jadyma jattalyp qalǵan sózi qaıta jańǵyrǵan. Sosıalızmniń, SSSR-diń taraýy týraly endi men de óz boljamdarymdy ashyp aıta bastadym.
– SSSR-diń bulaı bolaryn qaıdan bildiń? – degen keıbir zamandastarymnyń tańdanysyna men de tań-tamasha qalatynmyn. Sirá, zaman aǵysyn seziný úshin asa kóp oqýdyń qajeti shamaly ma degen oıǵa da kelesiń. Álde ustaz Ybyraı aıtqandaı, «oqyǵandy kóńilge, yqylaspen toqý» jetispeı me? Ol bir. Ekinshiden, birge júrip, bir maqsatta bolyp, qolyna bılik tıisimen burynǵy bılik basyndaǵynyń bas terisin sypyrý adamshylyq pa? Osy oıdyń sheshimin Pekındegi Tıananmen alańyndaǵy Maonyń úlken portretin kórgende tapqandaı boldym. Mao mádenı revolıýsııa kezinde qandaı qyrǵyn jasasa da, ol memleket qurýshy retinde qurmetke ıe, nemese keshegi Borıs Elsın týraly Reseıde bir aýyz shet sózdiń bolmaýy da úlgi emes pe?
Ata men nemere degende osy oqıǵa esime jıi túsedi.
* * *
Nemere jalǵyz emes, ol urpaq, býyn, qazirgi 20 jastaǵy, táýelsizdikpen qurdas uldar men qyzdar. Bul aqparattyq qoǵamnyń túlekteri. Olaı bolsa, olardyń básekege qabilettilikteri atalaryna qaraǵanda qýatty bolmaq. Jańa men eski aralas bolǵandy bilemiz, biraq dál qazirgi zamandaǵydaı qundylyqtardyń túbegeıli kúırep, jańa qundylyqtardyń sanaǵa áli de ornyǵyp úlgere almaı jatqan dáýirde kún kórip jatqanymyz eshkimge jasyryn emes. Búgingi ózekti másele – urpaqtar sabaqtastyǵy. Sabaqtastyq áke men balanyń emes, ata men nemere arasynda. Kezinde orys jazýshysy Ivan Sergeevıch Týrgenev «Ákeler men balalar» dep atalatyn romanynda olardyń arasyndaǵy sabaqtastyqtan nıgılızm degendi taýyp, ol qoǵamda ájeptáýir áńgime bolyp, bizge jetip edi. Menińshe, áke men bala arasynan qaıshylyq izdeýdiń qajeti joq, másele ata men nemere arasyndaǵy sabaqtastyqta, ol urpaqtar sabaqtastyǵy degen ózekti áńgime.
Qazirgi «táýelsizdik qurdastary» dep júrgen jıyrmadaǵylar (ol on jeti men jıyrma úsh jas aralyǵy) 2020 jyldary «orda buzatyn» otyz jasqa, 2030 jyldary «qamal alatyn» qyryq jasqa jetip, at jalyn tartyp, bılik solardyń qoldaryna tıedi. Sol kezde jaǵdaı qalaı bolmaq, ol úshin otbasynda ósip-ónip kele jatqan nemerelerge zer sala qarap qoısaq qaıtedi? Keleshek solardyń kózderinde tunyp tur emes pe? Taǵdyr da solarmen birge ósip tarqatylmaı ma?
Iá, bizben birge qandaı urpaq ósip keledi jáne ol shynymen bizben birge me, álde ózge oıy bar ma, bar bolsa qandaı? Shirkin, sony bilip otyrǵanǵa ne jetsin! Táýbasynan ajyramaǵan qazaqpyz, bárin bilýshi bir Alla dep, kóńilge medet etemiz.
* * *
О́tken jyly Antalııada otbasy máselesine arnalǵan aıtýly halyqaralyq basqosý ótti. Bul jıynǵa bizdiń elden ǵalymdar, jýrnalıster, aqyn-jazýshylar, qoǵam qaıratkerleri qatysty. Túski asty Túrkııanyń otbasy jáne áleýmettik saıasat isteri boıynsha mınıstri, hanym Fatma Shahın berdi. Sóz kezegi kelgende men nemere ákege, ol ataǵa sóıtip almasa bermek degen maǵynada oı bildirip em, mınıstr hanym meniń sózime oraı nemerege qatysty ázil-shyny aralas áńgime bastady.
Antalııadaǵy osy biz otyrǵandaı tamasha demalys ornynyń birindegi meıramhanaǵa «ishken dámińiz úshin nemereńiz tóleıdi» dep jazyp qoıypty. Bir adam tamaqtanyp bolyp, shyǵyp bara jatsa, daıashy odan aqsha tóleýin talap etedi. Sonda álgi adam jazýdy kórsetip:
– Aqshany nemere tóleıdi, – dese daıashy bylaı jaýap beripti:
– Siz de bireýdiń nemeresi emessiz be, atańyz úshin tóleńiz, – dese kerek dep mınıstr-hanym áńgimesin aıaqtady.
Iá, atamyz úshin tóleýdi umytpaıyq!
* * *
Nemere ár otbasynda kóz qýanyshy bolyp ósip keledi. О́sip-jetile kele ol sizge ne aıtady, siz oǵan ne aıtpaqsyz! Nemere degen kim?
Nemere – ózińniń kúni ótken qyzyqty ǵumyryńa degen saǵynyshyń.
Nemere – ózińnen alystap bara jatqan balańa saǵynyshyń.
Nemere – otbasynyń jylýy.
Nemere – jaqynnyń alystaýy, alystyń jaqyndaýy.
Nemere – janǵan shyraǵyń,
Nemere – ómirdegi turaǵyń.
Nemere – adamnyń ásem muńy.
Ǵarıfolla esim, akademık.
Astana.