Ultyn súıgen ul

Ultyn súıgen ul

Seısenbi, 22 mamyr 2012 7:04

Sonaý alysta qalǵan, baı men kedeı, aq pen qyzyl alysyp-julysqan al­ma­ǵaıyp zamannyń nebir qıyn-qystaý kezeńderinde júrek tereńine qun­daq­taǵan ustanymynan aınymaǵan, ary men janynyń tazalyǵyn saqtap, júı­kege de, júrekke de salmaq salǵan ómir syndarynda saǵy synbaǵan, sóı­tip ultynyń abyroı-bedeline kóleńke túsirmeı ótken Alash qaıratker­­leriniń qatary qalyń deı almaımyz. Ondaı asyldardyń esimderin saýsaqpen sanap shyǵýǵa bolady. Ol tizimniń basynda Smaǵul Sádýaqasuly da turýǵa tıis.

Seısenbi, 22 mamyr 2012 7:04

Sonaý alysta qalǵan, baı men kedeı, aq pen qyzyl alysyp-julysqan al­ma­ǵaıyp zamannyń nebir qıyn-qystaý kezeńderinde júrek tereńine qun­daq­taǵan ustanymynan aınymaǵan, ary men janynyń tazalyǵyn saqtap, júı­kege de, júrekke de salmaq salǵan ómir syndarynda saǵy synbaǵan, sóı­tip ultynyń abyroı-bedeline kóleńke túsirmeı ótken Alash qaıratker­­leriniń qatary qalyń deı almaımyz. Ondaı asyldardyń esimderin saýsaqpen sanap shyǵýǵa bolady. Ol tizimniń basynda Smaǵul Sádýaqasuly da turýǵa tıis. Sol sııaqty, Smaǵuldyń esimi Álıhan Bókeıhanov, Ahmet Baıtursynov, Júsipbek Aımaýytov, Mirjaqyp Dýlatov, Maǵjan Jumabaev syndy qazaq­tyń qazaq bolýy úshin kúresip ótken, sol jolda ómirlerin pıda etken arys­tardyń bireýinen ilgeri, bireýinen keıin emes, qatar atalýy kerek dep oılaımyn. Ras, eli men halqy asyl perzentin tanyp-bile qoımaǵan, tıisinshe baǵa­laı almaı jatqan búgingi tańda: «Ol kim edi?» deýshiler de tabylyp qalýy múmkin. Aıtaıyn.

Smaǵul Sádýaqasuly Qazaqstan jastarynyń jetekshisi (1920-1921 jj.), qazaq arasynan shyqqan tuńǵysh ekonomıst, Qyrǵyz (Qazaq) AKSR-i Josparlaý komıtetiniń alǵashqy tóraǵasy (1924-1925 jj.), Qazaq AKSR-niń halyq aǵartý komıssary (1925-1927 jj.), tuńǵysh qazaq drama teatrynyń negizin qalaýshy, jazýshy, ádebıet synshysy, «Kedeı sózi», «Eńbekshi jastar» (Omby), «Eńbek týy» (Orynbor), «Eńbekshi qazaq» (Qyzylorda) gazetteriniń jáne «Qyzyl Qazaqstan» jýrnalynyń redaktory…

Osy qysqa derekterden-aq onyń ómiri taǵylymdy, san qyrly azamat bol­ǵanyn, qam­shynyń sabyndaı qysqa ǵumy­rynda talaı qyz­mettiń tizginin ustap, eli úshin, halqy úshin ulan-ǵaıyr ister tyndyr­ǵanyn ań­ǵarý qıyn emes. Desek te, Sma­ǵul Sádýa­qasuly sııaq­ty tolaǵaı tulǵa­­ny tarıhtyń tórine shyǵaryp otyrǵan tipti de sharýa­shy­lyqtyń ár salasynda tógilgen teri, atqarǵan laýazymdy qyz­metteri emes, onyń óz ultyna degen súıis­pen­shiligi, san ǵasyrlyq ǵumyryn­da myń ólip, myń tirilgen, jıyrmasynshy ǵasyr­dyń basynda ult retinde uıysa bastaǵan qazaqqa qyzmet etýdi, qaıda bolmasyn onyń múd­desi úshin taban­dylyqpen kúresýdi ómir muratyna aınaldyrýy desek qateles­peı­miz. Onyń baǵy da, sory da – óz ultyn jan-tánimen súıgendigi.

Smaǵul Sádýaqasulynyń ómiri men shyǵar­mashylyǵyn zertteýshilerdiń bári de onyń osy bekzat qasıetine tánti. Smaǵuldaı arda uldyń halqyna qaıta oralýyna, asyl beınesiniń ult júregine uıalaýyna kóp eńbek sińirgen, onyń murasyn shırek ǵasyrdaı ýaqyt zerttep, 2 tom­dyq eńbegin shyǵarǵan, 1 monografııa jaz­ǵan, jastaıynan taǵylym­dy sóz sabaqtap, tereń oı aıtyp júrgen ultjandy ǵalym Dı­qan Qamzabek­uly­nyń eńbekterinde de onyń osy qasıeti aıryqsha áspetteledi. «Árıne, 20-jyldary qazaqta eleýli, bilikti qaırat­kerler az bolǵan joq. Biraq solardan Smaǵul Sadýaqasulynyń aıyrmashy­lyǵy – ult múd­de­si men tarıhyn tereń saralaı alatyndyǵy jáne «eski oqy­ǵandardy» (Alash osylaı tuspaldanyp aıtylǵan) jańa memleket isine ornymen tarta alǵandyǵy jáne ortalyq (Más­keý) pen respýblıka arasyndaǵy saıası-qoǵam­dyq, áleýmettik-ekonomıkalyq qa­rym-qaty­nasta prınsıpti kózqaras ustaǵandyǵy edi».

Ol bar bolǵany otyz úsh jyl ǵana ómir súrdi. Eger ol qaraqan basynyń qamyn ǵana oılasa, boıyndaǵy bar qa­sıetin osy maqsatqa ǵana jumyl­dyr­sa, qaı salada bolmasyn, taý qopa­ryp, tas jarar, basqalar úshin qol jetpes bıik­terdi baǵyndyrar edi. Biraq ol mansap qýǵan joq, qaıda júrse de, qandaı qyzmettiń tizginin ustasa da, halyqtyń jaıyn, eldiń bolashaǵyn esinen shyǵar­mady. О́kinishtisi sol, ol kezde qazaqtyń bolashaǵyna alańdaǵan­dar­dyń qarasy tym az bolatyn, keıde olardyń da basy bir qazanǵa sımaı jatatyn. Sodan da, Smaǵulǵa myńmen jalǵyz alysýǵa týra keldi. Máselen, jaýapty qyzmetkerler­di daıarlaıtyn aımaqtyq keńestik partııa mektebi basshylyǵy qazaq tilindegi oqýlyqtardyń, oqý quralda­ry­nyń joq­tyǵyn jáne sapaly bilim beretin oqy­týshylardyń jetispeıtinin jeleý etip, qa­zaq bólimindegi tyńdaýshylardy orys tilinde oqy­týdy usynǵanda, ol «aýylǵa betburys» qada­mynda mundaı áreket­ter­diń saıası qatelik ekenin, qazaq bó­limderindegi kemshilikter jáne qazaq tilinde sabaq berý múmkin emes ekendigi onyń bolashaǵy joqtyǵyna baılanysty bolyp otyr­ǵan joq, bul iste mektep ákimshi­liginiń erik-jigerin kórsetip, ju­mys isteı almaýynan dep batyl qarsy shyqty. Ulttyq mektepter ashý jóninde maqala jazdy, qazaq balalaryn orys tilinde oqytý, ulttyq kadr­lardy daıar­laýdyń tamyryna balta shabý ekendigin ashyp aıtty.

Qazaqtyń uly aqyny Maǵjan Ju­mabaev Smaǵuldyń ómirden ozǵanyn estigende qabyr­ǵasy qaıysyp, bylaı degen eken:

Jas Smaǵul úzdik týǵan bala eken,

Baıtaq elge asqar taýdaı pana eken.

Sol baladan, sol panadan aırylǵan,

Qaıran qazaq, orny tolmas jara eken.

Kim bildi erdiń asyl týǵan baǵasyn,

Baıtaq eldiń asqar taýdaı aǵasyn.

Ajal shirkin qaramaısyń ajarǵa

Taǵdyr tartyp jyrtqyzypty jaǵasyn.

Aqqýy joq, qazdary joq kól jetim,

Shúıgini joq, shalǵyny joq jer jetim.

Smaǵuldaı balasynan aırylǵan

Qaıran qazaq, boldyń búgin sen jetim!

Bul óleńdi maǵan kózi tirisinde Smaǵul Sádýa­qasulynyń jerlesi, Uly Otan soǵysy­nyń ardageri, «Otan» orde­niniń ıegeri, Qazaq­stannyń eńbek sińir­gen ekonomısi Nurym Sansyzbaev bergen edi. «Smaǵul Sádýaqasuly bu­rynǵy Kók­shetaý oblysynyń Lenın aýdanyna qarasty Jarqyn aýylynda (Jıyrmasynshy ǵasyrdyń basynda Aqmola gýbernııasy, Omby ýezi, Qorǵan bolysy­nyń quramynda bolǵan bul aýyl qazir Soltústik Qazaqstan oblysynyń Aqjar aýdanyna qaraıdy – J.S.) týǵan, men de sol jerdikimin. Meniń týǵan aǵam Omar Sansyzbaev Smaǵulmen kóp aralasqan eken, osy óleńdi jazyp alypty. Al maǵan 1990 jyly aýyldasym Shaqarbek Káribaev arqyly jetti», – degen aqsaqal.

Halqynyń baqyty úshin basyn báı­gege tikken Smaǵuldyń esimi keńes zamanynda aýyzǵa múlde alynbady deýge bolmaıdy. Ol kezde, negizinen, Smaǵuldy qaralaý turǵy­syndaǵy eńbekter ǵana ja­ryq kórdi. Oǵan degen kózqaras tek táýel­sizdik alǵannan keıin ǵana ózgere bastady. Mine, osy kezde bel­sendilik tanytyp, jaq­sy­nyń atyn jańǵyr­týǵa, halqyna qaıtarýǵa kúsh salǵandardyń biri Nurym Sansyzbaıuly edi. Ol kisi qartaıyp, júrip-turý qıyndap qalǵan kezdiń ózinde, osy máselemen Almatydan Qy­zyl­jar­ǵa talaı ret kelip, talaı mekemeniń ta­bal­­dy­ryǵyn tozdyrǵan. Sóıtip, Soltústik Qa­zaq­stan oblystyq tarıhı-ólketaný muraja­ı­ynyń Sma­ǵul Sádýaqasulynyń ómiri men qyz­metine, shyǵarmashylyq ju­mysyna qatysty já­diger­lermen toly­ǵýyna, ulynyń esimin ulyq­taýǵa baǵyt­talǵan basqa da sharalardyń qolǵa alynýyna qozǵaý salǵan.

Nurym aqsaqaldyń aıtýymen, 2003 jyly Aqjar aýdanynyń ákimi bolyp istep júrgen, esimi soltústikqazaq­stan­dyqtarǵa jaqsy tanys ultjandy azamat Erik Nuraqaev belgili ǵalym­dardy sha­qyryp, aralarynda Dıqan Qamza­bekuly da bar, Smaǵul Sádýaqasulynyń týǵan aýylynan taıaq tastam jerdegi aýdan ortalyǵy – Talshyqta ataqty jerles­teri­niń ómiri men shyǵarmashylyq qyzmetine arnalǵan ǵylymı-tájirıbelik konferensııa uıymdastyrdy. Jalpy, mundaı bas qosýlar shalǵaıdaǵy aýdandy bylaı qoıǵanda, oblysta da jıi bola bermeıdi. Erekeń kóp oqıtyn, ótken-ketkennen habary mol, ultymyzdyń salt-dástúrlerin qatty qur­metteıtin azamat, Smaǵulǵa tán­ti bolǵany son­shalyq, bárin ózi uıym­dastyrdy. Bul – aqjar­lyqtardyń bir kezde halqy kóz jazyp qalǵan, táýelsizdiktiń arqasynda qaıta oralǵan ataqty jer­lesimen alǵashqy qaýyshýy edi. Kóp keshik­peı Erik Esimuly taǵy bir erlik jasady, Om­byǵa arnaıy tapsyrys berip, Smaǵulǵa Tal­shyqtyń ortalyq alańynda eskertkish ornatty.

Maǵjan Smaǵuldy baıtaq eldiń asqar taýdaı panasy sanaıdy, «Smaǵuldaı balasynan aı­rylǵan, qaıran qazaq, boldyń búgin sen jetim!» dep kúńirenedi. Iá, Smaǵul Sádýaqasulynyń eline, halqyna sińirgen eńbegi shyn máninde ólsheýsiz.

Ol jastaıynan týǵan halqyn súıip ósti, onyń basqalarmen terezesi teń bolǵanyn qalady, sol úshin kúresti, óz ómirin osy maqsatqa qyzmet etýge arnady jáne osy jolda ózine tereń bilim ǵana súıeý bolatynyn erte túsindi. Oǵan ákesiniń de yqpaly az bolmaǵan sııaqty. «Medrese Ǵalııany» támamdaǵan Sádýaqas haziret musylmansha hat tanyǵan balasyn óz jolyna tartpaı, kórshi selodaǵy orys mektebinde oqytady. Smaǵul 1912-1915 jyl­dary Pavlodardaǵy eki klastyq orys-qazaq ýchılıshesin bitirip, bir jyl muǵalim bolady da, Ombydaǵy aýylsha­rýashylyq mek­tebine túsedi. Osynda qazaq jasta­ry­nyń alǵash­qy jasyryn uıymy – «Bir­liktiń» jumysyna aralasa bastaıdy.

Alǵashqy qazaq jastary uıymynyń qu­rylýy, onyń maqsat-múddeleri jónin­de Smaǵul Sádýa­qasulynyń ózi kezinde bylaı dep jazypty: «Bir­liktiń» maqsaty onyń programmasynda (tutynǵan jolynda) aıtylǵan. Qazaq halqyn mádenı hám ádebı jaǵynan ilgeri qatardaǵy jurt­tarǵa qosý, ultshyldyq sezimin týǵyzý, hám ulttyqty saqtaý… Bastaýysh, orta dárejeli mektepterge kitaptar jazý, shkolǵa túsemin degen shákirtter daıarlaıtyn kýrstar ashý».

Otarlyq táýeldiliktegi eliniń azat­tyǵyn armandaǵan «Birliktiń» músheleri bilim alyp qana qoımaı, qoǵamdyq-saıası ómirge belsene aralasyp, áleýmet iste­rinde ult múddesi úshin kú­resti, jıi-jıi Ombydan bar-joǵy 100 shaqyrym jerdegi Jarqyn, Uıaly, Baınııaz, Qyzylshilik, Qarashilik, Tóregeldi, Bulanbaı, Jandos, Tomar, Dúısenbaı sııaqty qazaq aýyldaryna at basyn buryp, sol kezdegi “Qazaq” gazetinde jarııa­lan­ǵan maqalalardy, ózde­ri shyǵaratyn “Jas azamat” gazeti jáne “Balapan” qoljazba jýrnalymen tanystyryp, Reseıde bolyp jatqan ózge de saıası oqıǵalardy jurtqa jetkizip otyrdy, aǵartýshylyq qyzmetpen aınalysty, jastardy óner-bilimge qushtar­lyq­qa úndedi.

1916 jyly «Birlik» «Balapan» degen jýrnal shyǵara bastady. Basylymnyń kózdegen maq­saty saıasat ekendigi, áleýmet múddesin qorǵamaq nıeti Maǵjannyń: «Balapan qanat qaqty jas edi… amalsyz qaqty… soltústiktiń sýyǵyna shydaı almady… balapandy kórip: «qorama kir, qolyma tur, qalǵan-qutqandy berermin» dep kúledi soltústiktiń salqyn júrek, tas baýyr adamy», – degeninen-aq aıqyn ańǵarylady.

О́mir Smaǵuldy qatarlastarynan buryn eseıtti, jańarýdy tile­­gen jastardyń tóńkerisshil kóńil kúıi onyń saıası sana-seziminiń tez ósip-jetilýine, azamattyq tulǵasynyń qalyptasýyna yqpal etip, bodan­dyqtyń azabyn tartqan halqyna pana bolsam degen izgi nıetin erte oıatty. Ol basqarý isine de erte aralasty. 1917 jylǵy tóńkeristiń dúmpýi keshikpeı qazaq dalasyna da jetkeni tarıhtan bel­gili. Naq osy kezde, munda da jer-jerde jergilikti basqarý organdary – komıtetter saılana bastaıdy. Sondaı komıtetterdiń biri Ombyda qurylǵan bolatyn. Aqmola gýber­nııa­lyq qazaq komıteti dep atalatyn, ózin-ózi basqarý meke­mesiniń quramyna biraz oqyǵan jigittermen birge Smaǵul da kiredi. Keıin, 1918 jylǵy mamyrda, «Bir­lik» «Jas azamat» degen jańa uıym bolyp qaıta qurylǵanda da, Smaǵul bas­qarma múshesi bolyp saılanady. Osy kezden bastap Smaǵul saıa­satqa belsene aralasyp, qoǵamdyq qyzmet baspaldaq­tary­men joǵary órleı beredi. 1920 jyldar­dyń bas kezinde ol Batys Sibir kooperasııa odaǵynyń buratana halyqtar arasynda ju­mys júrgizetin nusqaýshysy qyzme­tin at­qarady. Qazaqstan avtonomııa bolyp enshi alǵan kezde, sovetterdiń búkilqazaq­standyq I sezine Aqmola gýbernııasynan delegat bolyp qatysyp, Qazaq ortalyq atqarý komıtetiniń tóralqa músheligine saılanady, artynsha Búkilodaqtyq orta­lyq atqarý komıtetine de múshe bolady. Osy sezderden keıin, Qazaq ASSR úkimeti taǵaıyndalǵan kezde, ol halyq aǵartý komıssary Ahmet Baı­tursynov­tyń orynbasary bolyp bekıdi.

Kelesi, 1921 jyly Smaǵuldy Aqmola gýbernııasy Qazaqstan sovetteriniń II sezine taǵy da delegat etip saılaıdy, taǵy da ortalyq atqarý komıtetiniń tór­alqa múshesi bolady. 1922 jyldyń 4 aqpanynda ol Qazaq ortalyq atqarý komıtetiniń Túrkistan respýblıkasyn­daǵy ókili bolyp taǵaıyndalady. 1923 jyly Qazaq orta­lyq atqarý komıtetiniń hatshysy, al 1924 jyly memlekettik josparlaý komıtetinde tóraǵanyń orynbasary qyzmetin atqarady. Smaǵul Sádýa­qasuly 1925 jylǵy sáýirde, Qazaqstan sovet­teriniń V sezinde, halyq aǵartý komıssary bolyp taǵaıyndalǵanǵa deıin osyndaı ár deń­geıdegi memlekettik qyz­metterdi atqara júrip, úlken mektepten ótken qaıratker retinde qa­lyptasyp qalǵan edi.

Ol óziniń jańa qyzmetine de qulshyna kirisedi. Bul – halyq 1921-23 jyldar­daǵy ash­tyq­tyń saldarynan, otarshyl­dyq saıasattyń zardaptarynan tolyq aryla qoımaǵan – el ómi­rindegi erekshe bir kúrdeli kezeń edi. Halyq aǵartý sala­syndaǵy jumystardy uıymdas­tyrýda ólkeniń saıası-ekono­mıkalyq turǵydan artta qalýy, qazaq halqynyń arasynan shyqqan pedagog mamandardyń óte azdy­ǵy, oqýlyq­tar­dyń, oqý quraldary­nyń je­tis­peýi jáne oqý-aǵartý salasyna qarajattyń az bólinýi qolbaı­laý boldy. Jańadan taǵaıyndalǵan Halyq aǵartý komıssary, eń aldymen, aýyl mektep­terin damytýdy qolǵa aldy. «S.Sádýaqasovtyń mektepter sanyn kóbeıtýdegi bilek sybana kirisken eńbeginiń nátıjesinde 1925-1927 jyldary ara­lyǵynda respýblıka boıynsha 147 mektepke jón­deý jumys­tary júrgizildi jáne jańadan 153 mektep salyndy. Respýblıkamyzda 1920 jyldary ǵana qolǵa alynǵan mektepke deıingi bilim berý meke­meleriniń sany 1925-26 jyldary 14-ke jetse, 1926-27 jyldary balabaqshalardyń sany 42-ge jetip, onda 2440 bala tárbıelendi. (QR OMM. Q. 81. t. 1, is-1305. p 11).

Endigi jerde, mektepterdi bilikti kadrlarmen qamtamasyz etý mańyzdy iske aınaldy. Ol halyqqa bilim berý isin jaq­sartýdyń tizgini muǵalimniń qolynda ekenin, olarǵa asa úlken jaýapkershilik júkteletinin «Oqý isindegi kem­shilikter» degen maqalasynda taldap kórsetedi. Halyq aǵartý komıssary bul maqalasyn­da oqý isindegi kemshilikterdiń biri muǵalimderdiń óz isterine qalaı bolsa solaı qarap, saýda-sat­tyqpen aınalysýy, eńbek tártibin buzýynda jatyr dep sanaıdy. Sondaı-aq, mektepterdegi kertartpa atqaminerlerdi syn tezine alady, barshany olarmen kúresýge shaqyrady.

Onyń qarshadaıynan saıasattyń qaza­nynda qaınap, tez ósýine birden bir yq­pal etken jaǵ­daı oıshyldyǵy, jastaıynan qııalyna qanat baılap alǵa jetelep otyrǵan qalamgerlik qasıeti degim keledi. «Balapannan» bastalǵan onyń qalamger­lik joly aqtyq demi taýsyl­ǵansha úzilgen joq. Ol óziniń maqalalarymen, pýblısıs­tıkalyq eńbek­terimen qoǵamda qalyp­tasqan jaǵdaıǵa taldaý jasap, halyqqa baǵyt-baǵdar siltep otyrdy. Onyń osyndaı oqýshy­syn baýraǵan maqa­lala­rynyń biri «Eńbek týy» gazetiniń 1920 jylǵy 13 qarashasynda jarııa­lanǵan «Kóteril, jastar!» boldy. Oǵan avtor búkil halyqtyń turmysyn ózgertý, adamshylyq, uıym­shyl­dyq negizimen ózgertý, jańa dúnıe ornatý degen jeńil jumys emes ekenin ózek ete otyryp, bul sekildi jumys basyn jaryp, kózin shyǵar­ǵanmen ońdal­maı­tynyn, buǵan aqyl, bilim, aq júrek, adal nıet kerek ekenin, ulttyń isin, eldiń jumysyn jastar atqaratynyn atap kórsetedi, «Jastar, jastar, jastar. Bu­lar­dan basqa eshkimge senim, eshkimnen úmit joq» – deıdi jas Smaǵul.

Ol qaıda júrse de, qazaǵyn umyt­paıdy, eldiń bolashaǵy qazaqtyń bili­mine, belsen­di­ligine baılanysty ekenin basa aıtyp, oı-sanaǵa qamshy basyp otyrady. Osyndaı qundy dúnıelerdiń biri – «Qostanaı-Torǵaı» dep atalatyn joljazbasy. «Qyzyl Qazaqstan» jýrnalynda 1922 jyly basylǵan bul eńbeginde ol Qostanaı óńirin mekendeıtin qazaq­tar­dyń tir­shilik-tynysyn taldaı otyryp, keńestik bılik­ke moıynsunǵan qazaq jurtynyń aýyr halin ashyp kórsetedi, otarshyldardyń zymııandyǵyn áshkere­leıdi. «Qostanaı ýeziniń qazaǵy oryspen san jaǵynan tepe-teń, quqyq jaǵynan, bos­tanshylyq jaǵynan Qostanaı qazaǵy­nyń hali eski zamandaǵydan tómen. Is basynda bir qazaq joq deýge bolady. Bári orystar… Istegen­deri zorlyq-zombylyq, qııanat, qyryp ketý, joıyp ketý. El ishine jaqsylyq sózben, taza pikirmen barǵan bireý joq», – deıdi ol kúıinip.

«Aýyldaǵy jastar týraly» maqalasy «Eńbek týy» gazetinde 1920 jylǵy 25 jeltoq­sanda jarııalanǵan. Smaǵul osy maqalasynda: «Osy kúngi zaman – birles­kenniń, bilgenniń zamany. Birlestiń, biraýyzdy boldyń – sen kún kóre alasyń. Bytyradyń, nadan boldyń – óle­siń» – dep, el jastaryn uıymdasýǵa, óre­lilikke shaqyrady. Al «Jastar sezine» atty maqala­synda qalamger ultty qadirleý qajettigin esker­tedi. «Men – kommýnıst. Maǵan qazaǵy da, orysy da bári bir» deýshiler tabylady. Biraq bul sekildi sózdi aıtýshylar orysqa da, qazaqqa da paıdasyz adam bolyp shyǵady», – deıdi ol.

Ol ózi tańdaǵan joldyń, ult múddesi úshin kúresýdiń qaýiptiligin, keńestik bıliktiń óz saıasatyna qarsy kelgenderdi aıamaıtynyn, basyp, janyshtaıtynyn túsin­di. Oǵan 1925 jyly bireý­ler­diń jalǵan jalasymen aıyptalyp, jazaǵa tar­tylǵan aǵartýshy-ǵalym, qazaqtyń kórnekti jazýshysy J. Aımaýytovtyń soty da kóz jet­kizgen. Alaıda, ol tań­daǵan jolynan taı­ǵan joq. Keıin ózine soqqy bolyp tıetinin bile tura, jazyq­syz japa shek­kenderdi arashalaýǵa umtyl­dy, olarǵa kómek qolyn usyndy. «Lenıngradta oqyp júr­gende Áýezovke qarjy­laı da kómektesken. «Jas Qazaqstan» atty jınaq shyǵaryp, oǵan Muhtar, Júsipbek, Beıim­betterdiń shyǵar­ma­laryn beredi» (Dıqan Qamza­bekuly). «Joǵary bıliktegi kommýnıster alash atynan alty qyrdy aınalyp qashyp júrgende Halyq komıssary Smaǵul Sádýaqasuly shyǵar­ma­shylyqtaǵy alashtyq zııalylarǵa qar­jylaı túrli qoldaýlar jasap otyrýdy óz baqylaýynda ustady. Máselen, 1926 jyly M. Áýezov «Qarakóz» dramasy úshin shamamen eki myń, J.Aımaýytov «Shernııaz» dramasy úshin bir myń rýbl syı­lyq aldy. A.Qunanbaev pen S.Toraı­ǵy­rovtyń shyǵar­ma­laryn jınap, quras­tyrýǵa arnaıy qar­jy bólindi. J.Aımaýytov 1926 jyldyń 6-7 aıy kóleminde jazǵan shyǵarmalary úshin on myń rýbl kóleminde qalamaqy aldy» (Mámbet Qoı­geldi. «Egemen Qazaq­stan», 12 qańtar, 2011 j.)

Sádýaqasovtyń óz ultyna degen jana­shyr­lyǵy ásirese, 1925 jyly Qazaqstan­nyń tizginin qolyna alǵan Goloshekınniń qıtyǵyna qatty tıdi. F.Goloshekın Sta­lınniń ózin qoldaǵanyn arqalanyp, Smaǵul Sádýaqasulyna neshe túrli jala japty, sońyna sham alyp tústi. Onyń toqpaǵymen ólkelik partııa komıteti Sma­ǵul Sádýaqasulyn ultshyldardyń jetek­shisi dep tanydy. Biraq Smaǵul odan qaımyqqan joq, kez kelgen máselege piki­rin ashyq bildirip otyrdy. Mysaly, F.Goloshekın mekemelerdi qazaqylan­dyrý, ıaǵnı mekemelerdegi is qaǵazdaryn qazaq tilinde júrgizýge qatysty: «qazaqy­landyrý jumysy partııadan basqa meke­melerdiń bárinde júrýi kerek, partııanyń qazaqylanýynyń qajeti joq, óıtkeni partııa Rossııaniki, onyń tili oryssha bolsa da jetedi» dese, Smaǵul Sádýaqasuly: «Partııa qazaq jurtshylyǵymen jumys isteıdi, qazaq kommýnısterimen qarym-qatynasta bolady, ol nege óz jumysyn qazaq tilinde júrgize almaıdy» dep onyń aıtqandaryn teriske shyǵarady.

Sol sııaqty, F.Goloshekın orys po­sel­kesindegi kýlak pen qazaq aýlyndaǵy baıdyń úlken aıyr­mashylyǵy bar ekenin aıtady. «Kýlak óz sharýa­shylyǵyn máde­nıetti júrgizedi, soqa-saımany bar, al baı bolsa, bireýdi qanaı­dy, sovet óki­metin moıyndamaıdy» degen pikir­ge ke­lip, orys kýlaktaryna tımeı-aq qoıaıyq, al qazaq baılaryn taqymdap otyrý kerek degen usynysyn ótkizýge kúsh salady. Bul másele­lerde de Smaǵul: «Aýyl-poselkede júrgizilýge tıisti bizdiń saıasatymyz birdeı bolýy kerek. Qazaq aýylynda bir túrli, orys poselkesinde basqasha saıasat júrgizýimiz durys emes, qazaq­tyń baıymen qatar orystyń da jýan judy­ryqtaryn (kýlak) taqymdap otyrýymyz kerek», dep oǵan qarsy shyǵady.

Aqyry jaǵdaı ýshyǵyp, 1926 jyly 27 qańtarda bolǵan О́lkelik komıtet pen jumys­shy-sharýa ınspeksııasy komıs­sarıa­tynyń birikken májilisi О́lkelik komıtettiń usyny­symen Halyq aǵartý komıssarıatyn tekserý jóninde sheshim qabyldaıdy. Soǵan oraı, 1926 jyly 17 qarashada, О́lkelik komıtettiń alqa má­jilisinde Halyq aǵartý komıssarıa­tyn­daǵy jaǵdaıdy tekserýge baılanysty jumysshy-sharýa ınspeksııasynyń ókili Smırnıagınniń baıan­damasy tyńdalyp, talqylanady. Jabyq jaǵdaıda ótken al­qa májilisin ashqan F.Goloshekın S.Sá­dýaqasovtyń óz atyna jumystan bosatý jóninde ótinish jazǵanyn, Sádýaqa­sovty raıynan qaıtarýǵa árekettengenin, biraq odan eshteńe shyqpaǵanyn habarlaıdy. Smaǵul Sádýa­qasulynyń óz erkimen ótinish jazǵany ras edi. Ony talqylaý barysynda onyń aryzy jóninde jáne jeke basyna baılanysty alqa músheleri tarapynan ártúrli pikirler aıtylady. Alǵashqylardyń biri bolyp sóılegen Tátimov: «Sádýaqasovtyń bul jumystan bas tartýy nege baılanysty ekenin men bilmeımin. Onyń osy ýaqytqa deıingi Qazaqstandaǵy jumysyn bile­min jáne ony bizdiń aımaqtaǵy isker qyzmet­ker­lerdiń biri sanaımyn. S.Sádýaqasov ózi­niń qabilettiligi jóninen basqa qyz­metkerlerden áldeqaıda bıik tur. Ol tek aǵartý komıssarıatynda ǵana emes, qalasa basqa da salalarǵa aýysa alady. …Jazatyndar bar, partııadaǵylar jáne partııada joqtar jazyp júr, biraq olardy basqarý kerek. Joldas Sádýaqasov osy jumysqa laıyqty keletin iri masshtabtaǵy qyzmetker jáne kóregendigi jaǵynan bári­mizden áldeneshe ret joǵary tur»,  dep onyń qyzmetine laıyqty baǵa­syn berse, N.Nurma­qov: «Joldas Sádýa­qasovtyń is-áreketiniń shynaıylyǵyna men kúdiktenbeımin, al biraq bul aryzdyń berilýi qazirgi ýaqytta kezdeısoq deı almaımyn.    …Sá­dýaqasovty aǵartý komıssarıatynda almastyratyn adam joq demesem de, bul jumysqa óziniń deńgeıi ja­ǵynan, qabileti jaǵynan tolyqtaı laıyqty jáne sátti kandıdatýra bolyp tabylady. Aǵartý komıssarıaty basshy­lyqqa tek jaqsy ákimdi qoıa salatyn oryn emes. Munda aǵartý komıs­sarıatynyń aldynda turǵan barlyq mindet­terdi jete túsinetin, tolyqtaı mádenıetti adam kerek», – dep aryzdy qabyldamaı, ju­mysta qaldyrýdy usy­nady. Májilis sońynda talqylanǵan má­sele daýysqa salynyp, Smaǵul Sádýa­qas­ulynyń ótinishi qana­ǵattan­dyrylmaıdy. Alaıda, F.Goloshekın qazaq zııalylaryn qý­dalaýyn toq­tatqan joq. Smaǵul Sádýaqasulyna «ult­shyl» dep aıyp taqqanda, onyń Alash qaı­ratker­lerimen baılanysyn, olardy qoldaǵanyn únemi alǵa tartýmen boldy.

Aqyry, 1927 jyly 22 maýsymda Halyq aǵartý komıssary qyzmetinen bosatylǵan Smaǵul Sádýaqasuly Tashkent qalasyndaǵy qazaq pedagogıka ınstı­týtynyń rektorlyǵyna jiberildi.

Kóp keshikpeı Smaǵul Sádýa­qasulynyń aıtqandary kelip, Goloshekın bas­qar­ǵan jyldary qazaq shyn máninde sorlap qaldy. 1928-1930 jyldary egin shyqpaı, astyq tap­shylyǵy anyq sezilse, 1929-1930 jyldary halyqtyń kópshiligi qolda bar malynan aıyrylyp, úlken kúızeliske ushy­rady. Ol ol ma, baıtal túgili, bas qaıǵy bolyp, adamdardyń ózderi sheti­neı bastady. Osy kezdegi el tirshiligin belgili tarıhshy T.Kólbaev bylaısha sýretteıdi: «Qalada da, dalada da alba-julba, ash-jalańash bosqyndar kóbeıip ketti. Baıaǵy qoǵam­dasty­ryl­ǵan 40 mıllıon mal jem-shóbi, sý-sýany, kúnde­likti kútimi bol­maǵan­dyqtan jappaı aq súıekke ushyrap, 1932 jyldyń aıaǵynda onyń 4 mıllıondaıy ǵana qaldy… “Ba­la-shaǵalarymdy ashtyq apatynan aman alyp qalamyn ba?” degen úmitpen aryp-ashqan qazaqtar (olardyń panasyz qal­ǵan balalary) lek-legimen shuby­ryp, ónerkásip oryn­­dary­nyń, po­sel­­keler­diń, kóptegen qalalar­dyń (Almaty, Áýlıeata, Shymkent, Aqtóbe, Qyzyl­orda, Semeı, Qarsaqbaı, Qaraǵan­dy, Bal­qash, Aqmola, Petropavl, t. b.) temirjol stansa­larynyń tóńireginde seńdeı so­ǵylyp, sandalyp júrdi. Bul qalalar men poselkelerden eresekter men balalardyń máıitin kún saıyn qala syrtyna alyp ketip jatty» (“Aqıqat”, 1989, №5, 21-bet).

Naq osy kezde T.Rysqulov pen O.Isaev Stalınge hat joldap, 1932 jyl­dyń kókteminde Ortalyq Qazaqstanda 10-15 myń adam ashtan ólgenin, Torǵaı men Batpaqqara aýdandarynda halyq­tyń 20-30 paıyzy qyrylyp qalǵanyn habarlaıdy. Keıin anyqtalǵan resmı derekterge qaraǵanda, qyzyl qyrǵyn kezinde Qazaq­stan­da turatyn jáne qo­nysynan aýyp kórshiles ólkeler men respýblı­kalarǵa barǵan qazaqtar­dyń ólgenderiniń sany 2,3 mıllıonǵa jetken. Bul 1930 jyly Qazaqstanda turǵan búkil qazaq halqynyń jartysynan kóp edi.

Smaǵul Sádýaqasuly sııaqty arys­tyń halqyna qaıta oralýyna Berik Ábdiǵalıev, Sabyr Qasymov, Dıqan Qamzabekuly, Mámbet Qoıgeldi, Tur­syn Jurtbaı, Beıbit Qoıshy­baev syndy azamattardyń kóp eńbek sińirgeni jaıly aıtylyp ta, jazylyp ta júr. Osy rette, aýyzǵa kóp alyna bermeıtin taǵy bir esim bar. Ol – ómirden erte ketken belgili qoǵam qaıratkeri, qalamger Batyrhan Dárimbet. Ol sonaý 1993 jyly Smaǵul Sádýaqasulynyń tańdamaly eńbekterin jınaq etip shy­ǵarǵan. Qysqa jip kúrmeýge kelmeı jatqan sol bir qıyn-qystaý kezeńde, belgili memleket qaı­ratkeri Jánibek Káribjanovtyń qarjylaı qoldaýymen jaryq kórgen osy eńbekpen tanysý barysynda Batyrhan Dárimbettiń de Smaǵul Sádýaqasuly týraly aıtary az emes ekenine kóz jetkizdim. Ol Smaǵul Sádýaqas­ulyn aǵyp ótken bir juldyzǵa teńeıdi, «Smaǵuldyń jazýshylyq qabileti onyń kór­kem shyǵarmalarymen birge ǵylymı-pýblı­sıstıkalyq eńbek­te­rinde de aıqyn kórinedi. Qalyptasqan stereotıpterden ada erkin oı ózine eriksiz baýrap otyrady» (Smaǵul Sádýa­qasuly, «Tańdamaly», 1993j. 14 bet).

Ádebıet degende myna bir jaı oıǵa oralady. Joǵaryda Smaǵul Sádýaqas­ulynyń eski oqyǵandarǵa, sonyń ishinde revolıýsııaǵa deıin aty elge jaıylǵan, kezinde «Alash» partııasymen baılanysty bolǵan Ahmet Baıtursynov, Mir­jaqyp Dýlatov, Maǵjan Jumabaev syn­dy aqyn-jazýshylarǵa kózqarasy týraly aıttyq. Búkil gazet-jýrnaldar joǵaryda aty atalǵan Alash qaırat­kerlerin baıshyldar, túrikshil­der, ult­shyl­dar dep shýlap jatqanda, Smaǵul Sádýaqasuly solardyń qıqýyna ilesip ketpeı, «Ras, olar patsha zamanynda ult-azattyq qoz­ǵalysyna qatysty, qa­tysyp qana qoıǵan joq, basqardy. Sondaı kezderde olar keı jaǵdaıda ult­shyldyq pikir de aıtyp qalyp júrdi. Sol úshin olardy kúıdirýge bola ma? Ondaǵy maqsattary uıqyda jatqan qazaq eliniń ulttyq sezimin oıatý, ult retinde kalyptastyrý, ózin-ózi ult retinde seziný sezimin oıatý boldy ǵoı. Mine, osyndaı qasıetteri úshin biz olardy únemi túrtpekteı berýge tıispiz be» deıdi «Ahańnyń aldynda» degen baıandamasynda. Al «Molodoı Kazahstan» degen jınaq­qa jazǵan alǵysózinde «qazaq – dúnıege qaıta shyǵyp kele jatqan, ǵasyrlar boıy qarań­ǵylyqta ustalǵan halyq, onyń rýhanı mura­syn jasaýshylar da az. Al endi osy «saýsaq­pen sanaǵandaı», at tóbelindeı az ǵana toptyń birin túrikshil, birin ultshyl qylyp sońyna túskennen kim ne utady? Bulardy jaýyp tastap, dúnıeni jańadan jasaımyz deıtin­der­diń dárejesi bulardyń jetken bıigine oraılasa ala ma? Álde bulardy qoldap-qoshemet­tegen­nen qazaq halqy áldeqan­daı bir pálege ushy­rap qala ma?» dep ara túsedi. Onyń kóre­gendigine tań qalasyń.

Osyndaı teketirestiń nemen aıaq­talǵany belgili. Smaǵul Sádýa­qasuly týǵan elinen qýy­lyp, jat jerde jumbaq jaǵdaıda qaza boldy. Biraq ýaqyt onyń tulǵasyn kómes­kileı alǵan joq, almas kezdik qap túbinde jatpaıdy degen emes pe, Smaǵul Sádýaqas­uly halqyna qaıta oraldy, máńgilikke oraldy.

Jarasbaı SÚLEIMENOV,

«Egemen Qazaqstan».