BJZQ: 82 mlrd teńge qaıda ketti?

Zeınetaqy salymdary aqsha emes

«Ortalyq Azııa» saraptama orta­ly­ǵynyń mamany Olga Pýshka­re­vanyń paıymdaýynsha, qordaǵy zeınetaqy salymdarynyń ózi aqsha emes. Onyń bári memlekettik jáne sheteldik qarjy ınstıtýttarynyń qundy qaǵazdaryna salynǵan.

«Investısııalyq portfeldiń táýe­ke­li syrtqy faktorlarǵa táýeldi. Qundy qaǵazdardyń biriniń quny túsip ketse, ınvestısııalyq tabysy tómendeıdi. Biriniń baǵasy kóterilse, tabysy artady. Qundy qaǵazdardy tabystylyǵy tó­men nemese joǵary dep tańdaý múm­kin emes. Bul naryq zańy. Bizdiń kemshi­li­gi­miz – otandyq óndiristi damyta almaýymyzda. Iаǵnı, otandyq kompanııalar álemdik jáne qazaqstandyq qor bırjasyna qa­tys­­paı otyr. Bul zeınetaqy avtıv­te­riniń syrtqy faktorlarǵa táýel­di­lik deńgeıin kóterip jiberdi. Shaǵyn jáne orta bıznes ishki naryqtyń ındıkatory. Biraq olardyń ishki jalpy ónimdegi úlesi az. Biz ony zeınetaqy salym­da­­rynyń tabystylyǵyn kóteretin fak­tor dep qabyldaı almaımyz. Sol sııaq­ty qazaqstandyq qundy qaǵazdar da zeıne­taqy aktıvteriniń tabystylyǵyn qamta­masyz etip otyrǵan joq», deıdi O.Pýshkareva.

Bul jolǵy jańalyq ta osylaı qabyl­da­nar ma edi. Biraq oǵan jol berilmedi. Kóp­shilik áleýmettik jeliler arqyly «qoldy bolǵan qarjy qaıda ketti?» degen suraqqa jaýap berýdi talap etýde.

«Qoldy boldy» degen qarjy esh­qaıda ketken joq, joǵalǵan da joq. Qor­daǵy qarjy, ony ınvestısııa­laý tetik­teri de Ulttyq qordyń baqy­laý­yn­da. Aldaǵy birer kúnde zeınetaqy qorynda jınaqtalǵan qarjynyń dınamıkasy týraly tolyq aqparat beremiz. Ázirge aıtarymyz – osy» dep qysqa qaıyrdy biz sóılesken BJZQ baspasóz qyzmetiniń ókilderi.

Qordyń ınvestısııalyq qyzmetiniń nátı­jesinde 2019 jyldyń alǵashqy eki aıyndaǵy tabys 25,42 mlrd teńge­ni qurady. Bul zeınetaqy qorynyń saıtyn­da jarııalanǵan málimet. Biraq sarap­shylar qordyń tabystylyq deń­ge­ıi bıylǵy ınflıasııa deńgeıimen salystyrǵanda maqtanýǵa bolmaıtynyn aıtady. 2019 jyldyń qańtar-aqpan aıyndaǵy ınflıasııa deńgeıi 0,8 paıyz bolsa, bolashaq zeınetkerlerimizdiń ınves­tısııalyq tabysy 13 paıyzǵa ósken. Bul faktor alǵashqy eki aıda zeı­netaqy aktıvteriniń tabystylyǵy 67 paıyzǵa deıin tómendep ketkenin kórse­tip tur.

 Zeınetaqy aktıvterine qatysty ekono­mıst Maqsat Halyqovtyń piki­rin bilgen edik. Ol ekonomıkada qa­ra­jattyń bir orynda turǵany tıim­siz dep esepteıdi. Qarajat qan­sha­lyq­­ty dárejede aınalymda júrse, son­sha­lyq­ty ekonomıkanyń damýyna sep­tigin tıgizetinin aıtady. «Qordaǵy jınaq maǵynaly, maqsatty túrde jum­sa­­lyp jatsa, onyń ınvestısııalanýyn qol­daımyn. Biraq munyń ekinshi jaǵy da bar, zeınetaqy qoryndaǵy qarajat­tar­dyń qaıda jumsalyp jatqany jóninde únemi aqparat berilgeni durys. Qazaq­stan damý banki kóbine halyqty habar­dar etip otyrady. Sol sııaqty zeı­net­aqy aktıvterin alǵan basqa meke­me­ler de qarajattyń qaıda, qalaı jum­salǵany jónin­de esep berip, memleket ony qa­da­ǵa­­lap otyrsa, halyqtyń kúmánin týdyr­mas edi», deıdi ol.

Onyń aıtýynsha, osy rettegi bir kem­shilik – zeınetaqy qory qarjysynyń memlekettik qundy qaǵazdarǵa salynýy. Al memlekettik qundy qaǵazdardyń kiris­tiligi jylyna 8 paıyz ǵana. Úkimet ótken jyly ǵana qordaǵy qarjyny shetel­dik kompanııalardyń qundy qaǵaz­da­ryna salamyz degen baılamǵa keldi. «Bul óte durys sheshim», deıdi M.Halyq.

2019 jyldyń 1 naýryzyna deıin BJZQ qoryndaǵy qarjy 9502,42 mlrd teńge boldy. Bul qarjyny álem­dik qor bırjasyndaǵy aktıvterge ınte­g­ra­sııalasaq, kóp kiris alýǵa bolady. Investısııa salý modelin tańdaýdaǵy báse­kelestik qaǵıdalaryn qalpyna kel­ti­rý zeınetaqy aktıvterin basqarý ıns­tıtýttaryna da kerek. Qazir salymshylarda tańdaý joq. Zeınetaqy jınaqtary BJZQ-ǵa aýdarylady. Zeınetaqy qarjy­syn basqaratyn uıymdy tańdaý jáne ınvestısııalyq strategııa tańdaý múmkin­digi qarastyrylmaǵan. Memleket salym­shylar úshin barlyǵyn ózi rettep, táýe­kelge barady.

Erteń Ulttyq bank nemese BJZQ qory halyqtyń aldynda esep bergende 1 paıyz qarjy ınflıasııaǵa nemese sheteldik valıýtanyń aıyrbas baǵamyna jutylyp ketti dep aqtalýy múmkin. «Bul faktor Ulttyq bank tarapynan dıfferensıaldy baǵytty sátti úılestire almaı jatqanyn taǵy da baıqatty», deıdi ekonomıster.

Maqsat Halyq zeınetaqy qorynyń kiris­­tiligi joǵary bolsa, mundaı joǵal­tý­dyń orny bilinbeıtinin jetkizdi. «Men 82 mlrd teńge qoldy bolyp ketti deýden aýlaqpyn. Biraq jınaqtalǵan qarjynyń tabysy ınflıasııadan joǵary bolýy tıis. 2018 jylǵy ınflıasııa deń­geıi 4,8 paıyz boldy. Al BJZQ salym­da­rynyń tabysy 11 paıyzdy quraıdy. Demek, Ulttyq banktiń «ınflıasııaǵa juty­lyp ketti» dep aqtalýyna sebep joq», deıdi ol.

Osyǵan deıin «zeınetaqy qory qara­ja­tyn sheteldik kompanııalarǵa ın­ves­tısııalaýdan qorqýdyń qajeti joq. Olar je­misti eńbek etip jatqan meke­­meler» degen pikirler jıi aıtylatyn. 2018 jyly Ulttyq bank qordyń aqshasyn Úndistan men Qytaıdyń mem­le­kettik korporasııalaryna ınves­tı­sııa retinde quıǵan. 2018 jyldyń mamyr aıynda atalǵan eki eldiń kvazısektorynan 30 mlrd teńgege jańa oblıgasııalar satyp alynypty. Atap aıtsaq, elimizdiń bas banki Finance Corporation – 7,52 mlrd teńge, The Export-Import Bank of China – 6,82 mlrd teńge, Export-Import Bank of India – 4,86 mlrd teńge, Three Gorges Finance – 3,21 mlrd teńge jáne Avi Funding Company Limited – 2,27 mlrd teńge qarjy quıǵan. Bul kásiporyndardy Ulttyq banktiń ókilderi «Qytaı jáne Úndistandaǵy munaı-gaz, kólik jáne energetıka salasynda jemisti eńbek etip jatqan mekemeler. Olar memlekettiń baqylaýynda tur» dep tanystyrǵanyn áli umytqan joqpyz.

Jalpy, bizdegi zeınetaqy júıesi óz tarıhyn 1998 jyldan bastady. Osy jyly elimiz jınaqtaý júıesine kóship, elde Jınaqtaýshy zeınetaqy qorlary qurylyp, eńbek etetin azamattardyń barlyǵy tapqan tabysynyń 10 paıyzyn sol qorǵa salyp keledi. Búginde osy júıe boıynsha 1 mıllıon 700 myń  adam zeınetaqy alady eken. Desek te, otandyq mamandarymyzdyń qaısybiri búgin­de zeınetaqy qorlarynda jınal­ǵan qarjyny durys jumys istete almaı jat­qanymyzdy, azamattardyń bo­la­­­­­shaǵyn oılap salǵan 10 paıyzdyq qar­jy­sy qunsyzdanyp bara jatqanyn jasyrmaıdy. Máselen, qarjyger Ilııas Isaev bolashaqta qarjy salasyndaǵy sala­lyq daǵdarý salqyny sezilse, ha­lyq­­tan 10 paıyzdan jınalǵan aqsha, kóbeıýdiń ornyna kemip, bar-joǵy 45 paıyzy ǵana qalýy múmkin ekenin aıtady. «Jınaq qoryndaǵy qarjy tabys ákelýdiń ornyna, jyldan-jylǵa kemip barady. Mundaı jaǵdaı jalǵasa berse, erteń talaı jyl jınaǵan aqshamyzdyń quny bir bólke nanǵa ǵana tatyp qalýy múmkin. Degenmen, qoldanystaǵy zań boıynsha aqshamyzdy salyp júrgen zeı­netaqy qory bankrotqa ushyrap qalsa, memleket qarjymyzdy ótep ber­ýi tıis», deıdi ol. I.Isaevtyń piki­rinshe, qazaqstandyq zeınetaqy júıe­si­ne tyńnan túren salatyn reforma kerek. Máselen, búginde jınaqtalǵan zeınet­aqy aktıvteriniń 45 paıyzy – mem­le­ket­tik baǵaly qaǵazdarǵa, 15 paıyzy – sheteldik memlekettik jáne memlekettik emes baǵaly qaǵazdarǵa, 32 paıyzy – qazaqstandyq uıymdardyń qaǵazyna, tek 5 paıyzy depozıtterge salynǵan.

Tabys ınflıasııa kórsetkishinen tómen

Qazaqstanda zeınetaqy sanaýdyń tıimdi ádistemesiniń áli kúnge qalyp­tas­paýyn bul sektordyń qaıta-qaıta ózge­­ris­ke túse beretininen baıqaýǵa bo­lady. Jalpy, zeınetaqy júıesi tý­raly sóz etken­de, otandyq sarap­shy­lar elimizdegi jınaqtaýshy júıesin bu­rynǵy ortaq júıege kóshirý ke­rek­tigin jáne ortasha zeınetaqy kóle­min eki esege kóbeıtý qajet­tigin alǵa tarta­dy. Sondaı-aq sarap­shylar zeı­net­­aqyny esepteýde 1995 jyldary kóp­tegen kásiporyndardyń joıyl­ýy nemese qaıta qurylýy kezinde azamat­tarymyzdyń birazy jumyssyz qal­ǵa­n­yn, sondyqtan qaısybir azamattarǵa osy jyldarda eńbek etkenin anyqtaý qıyndyq týǵyzatynyn, osyny eskere otyryp azamattar zeınetke óterde sol jyldardaǵy eńbek ótilin mindetti túrde esepke alý qajettigin de alǵa tartady. Tipti qaısybir mamandar «Biryńǵaı zeınetaqy jınaqtaý júıesine qatysty arnaıy Ulttyq qor tárizdi salmaqty qor júıesi qurylsa, bolashaqta alar zeınetaqy­­myz da salmaqtanar edi» deıdi.

Zeınetaqy salasynyń sarapshy­sy Aıdar Álibaev kez kelgen ınves­tı­sııa­nyń táýekeli tym joǵary ekenin aıtady. «Osy jaǵdaıdan arylý úshin elde saıası reforma kerek dep qaıtalap kele­min. Tek osy jaǵdaıda memlekettik organ­dar jumysynyń ashyqtyǵyn qal­pyna keltirý múmkin. Sol kezde ınvestısııanyń ár túrin salystyrýǵa jáne táýekeli azdaryn tańdaýǵa bolady. Bir ǵana usynysym bar. Eldegi jemqorlyq deńgeıine qaramastan, BJZQ jınaǵyn naqty sektorǵa baǵyttaý qajet. Bul ShOB-ty nesıelendirý paıyzyn tómendetip, bankterdiń júgin jeńildetedi», deıdi Aıdar Álibaev.

ALMATY