Memleket basshysy eń áýeli Alashtyń rýhanı astanasy – Semeıge kelip, Qazaq ınnovasııalyq gýmanıtarlyq-zań ýnıversıtetinde qala jurtshylyǵymen, zııaly qaýym ókilderimen kezdesip, shahardyń áleýmettik-ekonomıkalyq damý máselelerin talqylady. Kezdesý barysynda Qasym-Jomart Toqaev «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasy aıasynda elimizde atqarylyp jatqan mańyzdy jumystarǵa toqtaldy. «Qazaq jazýyn latyn grafıkasyna birtindep kóshirýdi bastadyq. Bul – qazaq tilin ǵylym men tehnıkanyń tiline beıimdep, memlekettik tilimizdiń mártebesin arttyrý úshin jasalǵan úlken qadam. «Týǵan jer» jobasy aıasynda mesenattardyń qarjysyna 600-den astam áleýmettik nysan salyndy. Osyndaı berekeli bastamalar árbir óńirde jalǵasyn tabýy kerek», dedi Qazaqstan Prezıdenti.
Memleket basshysy halqymyzdyń tarıhtan taǵylym alyp, uly babalarymyzdy árdaıym ulyqtaı bilgenin aıtyp, uly Abaıdyń murasy «Rýhanı jańǵyrýdyń» mańyzdy baǵdaryna aınalýy qajet ekendigin atap ótti. «Aldaǵy jyly Abaı Qunanbaıulynyń týǵanyna 175 jyl tolady. Osy aıtýly datany biz tutas el bolyp, memlekettik deńgeıde atap ótýimiz kerek. Biz úshin bul mereıtoıdyń mańyzy erekshe. Tarıhı datany aqyl-parasatpen, salıqaly deńgeıde ótkizýge basa mán berý kerek. Negizgi maqsat – dana Abaıdyń taǵylymyn jastardyń sanasyna sińirý, uly tulǵanyń oı-tolǵamdaryn keńinen dáripteý. Úkimetke Abaıdyń mereıtoıyna qajetti sharalar ázirleýdi tapsyramyn», dedi Qasym-Jomart Toqaev.
Polıgon zardabyn tartqan azamattarǵa jasalatyn jeńildik laıyqty deńgeıde bolýy kerek
Qazaqstan Prezıdenti Semeı jeriniń uzaq jyldar boıy ıadrolyq synaqtyń taýqymetin tartqan óńir ekenine toqtalyp, polıgon zulmaty 500 myń adamnyń ómiri men taǵdyryna tikeleı zardabyn tıgizgenin aıtty. «Tuńǵysh Prezıdentimiz Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń qajyrly eńbegi men erik-jigeriniń arqasynda Semeı polıgony birjola jabyldy. Bul oqıǵany álem jurtshylyǵy teńdessiz erlik dep baǵalady. Elbasy – jahandyq ıadrolyq qarýǵa qarsy qozǵalystyń kóshbasshysy. Tuńǵysh Prezıdentimizdiń uly sheshimi halqymyzdyń jadynda máńgi saqtalady», dedi Memleket basshysy.
Bul rette Qasym-Jomart Toqaev polıgon zardabyn tartqan azamattarǵa jasalatyn jeńildik laıyqty deńgeıde bolýy qajet ekenine basa mán berip, qazir «Semeı polıgonyndaǵy ıadrolyq synaqtyń taýqymetin tartqan turǵyndardy qorǵaý jáne ońaltýǵa arnalǵan buǵan deıingi sharalardyń tıimdiligi» jóninde arnaıy zertteý júrgizilip jatqanyn jetkizdi. «Polıgonnyń saldarynan túrli dertke shaldyqqan azamattardy tıisti deńgeıde emdeýmen qatar, olarǵa ońaltý qyzmetin kórsetý múmkindikterin de qarastyrý qajet. Semeıde jáne osy óńirge qarasty aýyldarda 1300-den astam múmkindigi shekteýli bala bar. Qajetti jaǵdaı jasalmaǵan tar ǵımaratta ornalasqan ońaltý ortalyǵy bir ýaqytta 35 bala ǵana qabyldaı alady. Bul – shyndyq. Mundaı jaǵdaı múlde syn kótermeıdi. Oblys ákimine máseleni dereý qolǵa alyp, tıisti sharalar qabyldaýdy tapsyramyn», – dedi Qazaqstan Prezıdenti.
Sonymen qatar Memleket basshysy atom elektr stansasyn salý máselesi qoǵamda qyzý talqyǵa túsip jatqanyn aıtty. «Bul – kúrdeli másele. 2030 jyly Qazaqstanda elektr energııasynyń jetispeýshiligi baıqalýy múmkin. Sondyqtan osy máseleni qazir sheshýimiz qajet. Degenmen, kópshiliktiń pikirin eskermeı, atom elektr stansasyn salý týraly sheshim qabyldaýǵa bolmaıdy. Búginde bul stansanyń qaýipsizdigin qamtamasyz ete alatyn kóptegen tehnologııa bar. Sonymen qatar AES jańa jumys oryndaryn ashyp, Qazaqstannyń energetıkalyq derbestigin qamtamasyz ete alatynyn eskergen jón», dedi Qasym-Jomart Toqaev.
Budan bólek, Qazaqstan Prezıdenti Semeı qalasynyń búgingi jaǵdaıyna baılanysty júzege asyrylatyn birqatar mindetterdi atap ótti. «Qalanyń ár kóshesi men ǵımaratynda tarıhtyń salǵan izi bar. Kóne ǵımarattardyń tarıhı jáne bastapqy beınesin saqtap qalý – óte mańyzdy mindet. Biz uly Abaı týraly aıtqanda, onyń ákesi – Qunanbaıdyń el tarıhyndaǵy eńbegin umytpaýymyz qajet. Sondyqtan aldaǵy ýaqytta oblys ákimdigi Qunanbaıdyń esimin ulyqtaýǵa baılanysty tıisti sharalar qabyldaý múmkindigin qarastyrýy kerek», dedi Memleket basshysy.
Semeıdi damytýdyń arnaıy baǵdarlamasy ázirlendi
Qasym-Jomart Toqaev 2017 jyly Semeı qalasyn áleýmettik-ekonomıkalyq turǵydan damytýdyń bes jyldyq keshendi baǵdarlamasynyń aıaqtalǵanyn aıtyp, turǵyndardyń turmys sapasyn laıyqty arttyrý negizgi mindetterdiń biri bolyp qala beretinin jetkizdi. «Qazirgi kezde 350 myń halqy bar qalanyń jyldyq bıýdjeti 56,6 mıllıard teńge. Sondyqtan oblys basshylyǵyna Semeı qalasyn damytýdyń 2025 jylǵa deıingi arnaıy baǵdarlamasyn ázirleýdi tapsyramyn. Bul orta merzimdi perspektıvaǵa josparlanǵan shahardy órkendetýdiń mindetterin jandandyrýǵa múmkindik beredi», dedi Qazaqstan Prezıdenti.
Sonymen birge Memleket basshysy oblys basshylyǵyna qaladaǵy shaǵyn jáne orta bıznesti qoldaýǵa erekshe mán berý qajettigin atap ótip, bul shara jańa jumys oryndaryn ashýǵa jáne turǵyndardyń tabysyn aıtarlyqtaı arttyrýǵa septigin tıgizetinin aıtty. Qasym-Jomart Toqaev qaladaǵy kópirler men joldardyń jaǵdaıy turǵyndardy mazalaıtyn taǵy bir ózekti másele ekenine toqtaldy. «Búginde qaladaǵy úsh kópirdiń ekeýi jóndeýdi qajet etedi. Sonymen qatar shahardaǵy joldardyń 20 paıyzynan astamynyń jaǵdaıy nashar. Infraqurylymnyń bul problemalary shuǵyl sheshim qabyldaýdy talap etedi», – dedi Memleket basshysy.
Memleket basshysy jumys sapary aıasynda «100 mektep – 100 aýrýhana» baǵdarlamasymen salynǵan Jedel medısınalyq járdem aýrýhanasynyń jumysymen tanysty. Qasym-Jomart Toqaevqa medısınalyq mekemeniń emdeý-saýyqtyrý, ota jasaý bólmeleri kórsetilip, negizgi qyzmet baǵyty jóninde málimet berildi. Jalpy aýmaǵy 44,5 myń sharshy metr bolatyn aýrýhanada 800-den astam qyzmetker jumys isteıdi. Bir ýaqytta 345 naýqasty qabyldap, alǵashqy medısınalyq qyzmet kórsete alady. Qazaqstan Prezıdenti Jedel medısınalyq járdem aýrýhanasynyń qyzmetkerlerimen áńgimelesý barysynda óńirde mamandandyrylǵan joǵary tehnologııalyq medısınalyq mekemelerdiń, respýblıkalyq ǵylymı ortalyqtardyń bólimshelerin ashý jóninde aýqymdy jumystar júrgizilip jatqanyn aıtty. Densaýlyq saqtaý salasyn tolyqtaı sıfrlandyrýdyń mańyzdylyǵyna toqtaldy.
Memleket basshysynyń Semeıdegi jumys sapary oblys bıýdjeti esebinen salynyp jatqan «Abaı Arena» mádenı-sport kesheniniń qurylysymen tanysýmen túıindeldi. Nysannyń jalpy aýmaǵy – 33,8 myń sharshy metr. Keshen osy jyldyń sońynda paıdalanýǵa beriledi. Shara barysynda Qazaqstan Prezıdentine «Qaraǵaıly» turǵyn aýdanynyń jobasy tanystyryldy. 25,4 myń adamǵa arnalǵan turǵyn aýdannyń aýmaǵy – 787,7 myń sharshy metr. Bıyl 13 úı paıdalanýǵa berilip, 800-den astam otbasy baspanaly bolady. 710 eldi mekenniń jartysy aýyz sýsyz otyr
Qasym-Jomart Toqaev Semeıden soń oblys ortalyǵy – О́skemenge kelip, Shyǵys Qazaqstan memlekettik tehnıkalyq ýnıversıtetinde jurtshylyqpen júzdesti. Bul jıynǵa oblysymyzdaǵy irgeli kásiporyndar men qoǵamdyq uıymdardyń ókilderi, kásipkerler men jastar qatysty. «Búgin asqar Altaıdyń baýyrynda Sizdermen júzdesip otyrǵanyma óte qýanyshtymyn. Shyǵys Qazaqstan – elimizdiń altyn táji. Bul aımaq búkil Eýrazııa halyqtarynyń tarıhynda erekshe oryn alady. Qoınaýy qazynaǵa toly kendi Altaıdyń ónimderi búginde álemge tanymal. О́ndirisi órge basqan óńirdi Elbasy udaıy nazarynda ustap keledi. Sondyqtan alǵashqy saparlarymnyń birin osy qasıetti ólkege arnap otyrmyn. Jańa ǵana biz Jıdebaıǵa baryp, Abaı, Shákárim rýhyna taǵzym ettik», dedi Qazaqstan Prezıdenti jıyndy ashqan sózinde.
Qasym-Jomart Toqaev jurtshylyqqa arnalǵan sózinde oblystyń negizgi áleýmettik-ekonomıkalyq kórsetkishterine toqtaldy. «О́tken jyldyń qorytyndysy boıynsha ónerkásip óndirisiniń kólemi 9,3 paıyzǵa artqan. 2015-2018 jyldardaǵy ındýstrııalandyrý baǵdarlamasynyń aıasynda 19 joba júzege asyrylyp, 3,5 myń jańa jumys orny ashylǵan. Oblys ekonomıkada jaqsy kórsetkishterge qol jetkizip qana qoımaı, áleýmettik salany tabysty damytý jaǵynan da úlgi kórsetip otyr. О́ńirdegi medısınalyq mekemeler zamanaýı qural-jabdyqtarmen qamtamasyz etilgen. Dárigerler biliktilikterin arttyrǵan. «Meniń mektebim» jobasy arqasynda Shyǵys Qazaqstan respýblıkadaǵy IT-synyptarymen tolyqtaı qamtylǵan alǵashqy óńir atandy. Aımaqta balǵyndar balabaqshamen 100 paıyz qamtylǵan. «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasy aıasynda aımaqta arheologııa salasynda da ıgi ister atqarylýda. «Týǵan jer» jobasy sheńberinde mesenattar qarajatyna kóptegen áleýmettik nysandar boı kóterýde. Bir sózben aıtqanda, oblystyń áleýmettik-ekonomıkalyq damý kórsetkishteri aýyz toltyryp aıtýǵa turarlyqtaı. Sózsiz, buǵan oblys ákimi Danıal Ahmetovtiń sińirgen eńbegi zor, – degen Memleket basshysy oblysta qolǵa alynýy tıis aldaǵy mańyzdy maqsat-mindetterge toqtaldy. «Men úshin ákimder jumysynyń basty kórsetkishi – jańadan ashylǵan jumys oryndarynyń sany, eńbekaqy kólemi jáne eńbek etýge jasalǵan jaǵdaı. Osyǵan baılanysty oblys basshylyǵyna atalǵan baǵyttaǵy jumystardyń tıimdiligin túbegeıli arttyrýdy tapsyramyn. Birneshe iri óndiristik kásiporynnyń bolýy – Shyǵys Qazaqstannyń artyqshylyǵy. Shaǵyn jáne orta bıznespen baılanysyn arttyrý úshin olardyń múmkindikterin belsendi paıdalaný kerek», – dedi Prezıdent.
Qazaqstan Prezıdenti azamattardyń ómir súrý sapasyn arttyrýdy basym baǵyttardyń biri retinde atady. «Búginde oblystaǵy 710 eldi mekenniń jartysynan sál ǵana asatyn bóligi ortalyqtandyrylǵan aýyz sýmen qamtylǵan. Naqty aıtsaq, 54 paıyz. О́ńirlerdi damytý baǵdarlamasyna sáıkes 2020 jylǵa qaraı aýyldardyń 80 paıyzyna taza aýyz sý jetkizilýi kerek», dedi Memleket basshysy. Alakólge baratyn jol tez arada jóndelýi tıis
Qasym-Jomart Toqaev óńirdegi týrıstik ınfraqurylymdy damytýǵa basa nazar aýdarý qajettigin aıtty. «Qazirgi jaǵdaıda týrızm ındýstrııasy ekonomıkalyq ósimniń mańyzdy draıveri ári jańa jumys oryndaryn ashýǵa múmkindik beredi. Týrızmdi damytý memlekettik baǵdarlamasy aıasynda jylyna 2 mıllıonnan astam týrıst tarta alatyn Alakól jaǵalaýy 10 negizgi týrıstik ortalyqtyń qataryna endi. Byltyr kóptegen qazaqstandyq Alakólde demalýdy jón kórgen, alaıda olarǵa sapasyz qyzmet kórsetilgen. Halyq jergilikti avtomobıl joldarynyń tozyp ketkenine shaǵymdandy. Osyǵan baılanysty Shyǵys Qazaqstan men Almaty oblystarynyń ákimderine jergilikti joldardy jóndeý, qyzmet kórsetý sapasynyń deńgeıin kóterý máselelerin tez arada sheshýdi tapsyramyn», dedi Qazaqstan Prezıdenti. Memleket basshysy óńirdegi kıeli oryndar týrıster men qarapaıym azamattarǵa qoljetimdi bolýyn erekshe atap ótti. «Uly Abaı týǵan Jıdebaıǵa aıryqsha mártebe berý qajet. Reseıde – Pýshkın, Ulybrıtanııada – Shekspır, Germanııada Getege taǵzym etetini sekildi, bul jer eń tanymal, halyq eń kóp baratyn orynǵa aınalýy kerek. Osy rette Mádenıet jáne sport mınıstrligine, oblys ákimdigine tıisti sharalar qabyldaýdy tapsyramyn», dedi Qasym-Jomart Toqaev.
Memleket basshysy óńirdegi ekologııalyq jaǵdaıdy jaqsartýǵa jan-jaqty toqtaldy. «Semeı polıgonynyń bizge qandaı zardap ákelgenin eshqashan umytpaımyz. Iаdrolyq qarýdyń synaqtary bizdiń jerimiz ben tabıǵatymyzǵa orny tolmas apat ákeldi. Bizdiń elimiz Semeı polıgonyn jaýyp, álemdegi ıadrolyq qarýǵa qarsy qozǵalysta kóshbasshy boldy. Alaıda, sol synaqtardyń aýyr zardaptary áli kúnge bizdiń azamattarymyzdyń densaýlyǵyna zııanyn tıgizýde. Meni ásirese, qan aınalymy júıesi men qaterli isik aýrýlarynyń kóbeıip ketkeni qatty alańdatady. Bul aýrýlar boıynsha oblystaǵy kórsetkish respýblıkalyq ortasha esepten 1,5 esege kóp. Odan bólek, adamdardyń densaýlyǵy men kóńil kúıine keri áser etetin zııandy zattardyń aýaǵa shamadan tys taraýy da – aımaqtaǵy ózekti másele», dedi Qasym-Jomart Toqaev.
Osyǵan baılanysty Prezıdent Úkimet pen Shyǵys Qazaqstan oblysynyń ákimdigine úkimettik emes uıymdarmen jáne kásiporyndarmen birlesip, qorshaǵan ortanyń sapasyn jaqsartý úshin keshendi sharalardy júzege asyrýdy tapsyrdy.
Memleket basshysy jemqorlyqtyń áli de bolsa qoǵamnyń asqynǵan derti ekenin, onyń el úshin atqarylýy tıis kóptegen bastama men jobalarǵa kedergi keltirip otyrǵanyna ókinish bildirdi. «Men óz tarapymnan bul júıeli máseleni sheshý úshin bar kúsh-jigerimdi salamyn. Alaıda, azamattardyń ózderi belsendilik tanytpaı, jemqorlyqty joıý múmkin emes. Prezıdent retinde aıtarym, men úshin ádilettilik – barshanyń zań aldyndaǵy teńdigi, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.
Kezdesý barysynda azamattyq qoǵam ókilderi, jastar, pedagogter, dárigerler men kásipkerler sóz alyp, óz pikirlerin bildirdi. «Qazsınk» kompanııasy kásipodaq uıymynyń tóraǵasy Sergeı Soldatov jalpyǵa ortaq eńbek qoǵamyn qurý arqyly ǵana elimizdi aldyńǵy qatarly memleketter sanatyna qosýǵa bolatynyn jetkizdi. «Shyǵys» óńirlik ortalyǵynyń mamany Saltanat Zamanbekova elimizdiń Tuńǵysh Prezıdenti Nursultan Nazarbaev kezinde memlekettiń bilim salasyna dara jol salǵanyn aıtyp, sol joldy endi Qasym-Jomart Kemeluly jalǵastyratynyna senim bildirdi. Zaısandyq «Aqbaı» sharýa qojalyǵynyń jetekshisi Sáýlesh Ábilǵojına óziniń jeti balany tárbıelep-ósirip otyrǵan kóp balaly ana ekenin atap kórsetti. О́skemendegi Ana men bala ortalyǵynyń bólim basshysy Aleksandr Patrın memleket qamqorlyǵynyń arqasynda elimizdegi medısına salasy zamanaýı qural-jabdyqtarmen qamtylyp otyrǵanyn alǵa tartty.
Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev О́skemendegi «Kazsınk» JShS-na qarasty mys zaýytynda da boldy. Qazaqstan Prezıdentine metaldy myrysh, tazartylǵan qorǵasyn, altyn men kúmis, katodty mys sııaqty shyǵarylatyn ónimderdiń tizimi usynyldy. Zaýyttyń óndiristik qýaty jylyna 305 myń tonna myrysh, 168 myń tonna qorǵasyn, 70 myń tonna mys, 47 tonna altyn jáne 1440 tonna kúmis óndirýge qaýqarly. Qasym-Jomart Toqaev eńbek ujymymen áńgimelesý barysynda «Qazsınk» jaýapkershiligi shekteýli seriktestigi Qazaqstan tústi metallýrgııasynyń flagmany jáne iri eksporttaýshysy ekenin atap ótti. «Sizderdiń kásiporyndaryńyz О́skemen men búkil Shyǵys Qazaqstan oblysynyń bıýdjetin qalyptastyrýǵa jáne áleýmettik salasyn damytýǵa zor úles qosyp keledi. «Qazsınk» óz jumysshylaryna kómektesip qana qoımaı, sondaı-aq qoǵam úshin mańyzdy jobalardy júzege asyrýǵa atsalysady. Bul – bıznestiń joǵary áleýmettik jaýapkershiliginiń jáne óńirdiń barlyq turǵyndary úshin qolaıly orta qalyptastyrýǵa degen nıetiniń dáleli», dedi Qazaqstan Prezıdenti.
Azamat QASYM,
Raýshan NUǴMANBEK,
«Egemen Qazaqstan»