Elbasy jáne Assambleıa: Tatýlyq pen kelisim joly

Kópetnosty Qazaqstan úshin turaq­ty­­­lyqty, etnosaralyq kelisimdi qamta­masyz etý – memlekettik saıasattyń ma­ńyzdy ba­symdyqtarynyń biri, áleý­mettik-eko­nomıkalyq jáne saıası refor­malardy júrgizýdiń negizgi mindeti bol­­­­dy. 

Táýelsizdiktiń alǵashqy jyldary­ bedeldi halyqaralyq sarapshylar Qa­zaq­stannyń etnostyq jáne dinı qaq­tyǵystar saldarynan ydyrap ketýi múm­kin degen boljamdar aıtqanyn kóp­­shilik umyta qoıǵan joq. Zbıgnev Bje­zınskıı óziniń «Uly shahmat taq­tasy» kitabynda Qazaqstandy «Eý­ra­­zııa­­lyq Balkandar», ıaǵnı, etno­kon­fessııalyq saıa­­sı qaqtyǵystar saldarynan tas-tal­qan bolyp bólinýi múmkin el­derdiń qa­taryna jatqyzǵan edi. Biraq bul pes­sımıstik boljamdar oryndalǵan joq. 

Qazaqstan Respýblıkasynyń Tuń­ǵysh Prezıdenti – Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń saıası erik-jigeri halyq­­tyń birligin qamtamasyz etýge baǵyt­taldy. Bul saıasattyń ómirde iske asyrylýy qoǵamdyq kelisim men jalpyulttyq birliktiń qazaqstandyq modelinde kóri­nis taýyp, ol halyqaralyq turǵydan moıyn­daldy. Onyń birqatar aıryqsha erekshelik­­terin atap kórsetken jón. 

Birinshiden, QR Konstıtýsııasynda etnosaralyq jáne konfessııaaralyq qa­ty­nastar salasyn tolyqtaı retteıtin normalar bar. Ol «biz, Qazaqstan halqy» degen sózderden bastalady, bul áýel bastan-aq eldiń barlyq azamattarynyń ortaqtyǵy ıdeıasyn bildirý úshin ja­zylǵan. Bul rette bizde az ulttar uǵy­my qoldanylmaıdy. Biz birgemiz, bir­tutaspyz jáne úlken ult nemese kishi ult dep bólinbeımiz. 

Negizgi Zańnyń 1-babynda Qazaqstan Respýblıkasy qyzmetiniń negizgi prın­­sıpteriniń biri «qoǵamdyq keli­sim» dep jarııa etildi. Barlyq azamat­tar­dyń, olardyń ul­tynyń qandaı eke­nine qa­ramastan, qu­qyq­tary men bostan­dyqtarynyń teńdigi bekitilgen. 

QR Konstıtýsııasynyń 39-babyn­da, 2-tarmaqta «ultaralyq jáne konfes­sııaaralyq tatýlyqty buzatyn kez kelgen áreket konstıtýsııalyq emes dep ta­nylady» delingen.

Osylaısha, bizdiń elimiz áý bastan-aq mádenıetterdiń, tilderdiń, halyq dástúrleriniń alýan túrliligin moıyndaı otyryp, azamattyq qoǵam qurý jolyn tańdady. Qazaqstandyq biregeılik – jalpyazamattyq qundylyqtardy, ekonomıkalyq, áleýmettik jáne máde­nı múmkindikter teńdigi júıesin ornyqty­rýǵa negizdelgen.

Ekinshiden, memleket ulttyq saıa­sat­tyń oılastyrylǵan strategııasyn iske asyra otyryp, dáıekti túrde et­nos­aralyq qatynastar salasyndaǵy tu­raqtylyqtyń kepili. Buǵan myna faktiler dálel bolady: Táýelsizdiktiń 26 jyly ishinde tek QHA qyzmetine qatysty máseleler boıynsha Konstıtýsııaǵa, «Qazaqstan halqy Assambleıasy týraly» Zańǵa eki ret tú­zetýler qabyldandy. Prezıdenttiń 10-nan astam Jarlyǵy shyqty. QHA-nyń orta merzimdi kezeńge arnalǵan (2011 jylǵa deıin) strategııasy iske asyryldy, Qazaqstan halqy Assambleıasynyń 2025 jylǵa deıingi damý tujyrymdamasy qabyldandy.

Budan basqa, memlekettik biregeılikti qalyptastyrý tujyrymdamasy, «Etnos­aralyq jáne konfessııaaralyq kelisimniń qazaqstandyq modelin jetildirýdiń 2006-2008 jylǵa arnalǵan baǵdarlamasy», bas­qa da qujattar ázirlenip, iske asyryldy. Iаǵnı, etnosaralyq kelisim máse­le­leri memleket pen qoǵamnyń bas­ty nazarynda. Osynyń arqasynda Qa­zaqstan beıbitshilik pen kelisimdi qamtamasyz etýdiń eń teńdestirilgen jáne tıimdi júıeleriniń birine ıe boldy. Ol Elbasy belgilegen kelesi negizgi qaǵıdattarǵa negizdelgen: 

- memlekettiń múltiksiz damýynyń, ózara syılastyq pen qoǵamnyń jaýapker­shiligin saqtaýdyń myzǵymastyǵy; - Qazaqstan halqynyń birligi; - etnostyq, konfessııalyq, mádenı jáne tildik áralýandyq;  - qazaq halqynyń biriktirýshi róli;  - barsha etnostarǵa mádenıetti, til­der men dástúrlerdi damytý úshin bar­lyq qajetti jaǵdaılardyń jasalýy.

Úshinshiden, Elbasynyń saıası erik-jigeriniń arqasynda etnostyq jáne dinı qatystylyǵyna qaramastan, aza­mat­tyq teń quqyqtylyqtyń naqty ıns­­­­tıtý­sıonaldyq tetikteri qurylyp, dáıek­ti­likpen jetildirilýde. 

Negizgi ınstıtýt – 1995 jyly kon­sýl­tatıvtik-keńesshi organ retinde qu­rylǵan Qazaqstan halqy Assambleıasy. Ony qurý ıdeıasyn Elbasy N.Nazarbaev 1992 jyly ótkizilgen Qazaqstan halyq­tarynyń I forýmynda jarııa etken bolatyn. 2007 jylǵy konstıtýsııalyq reforma Assambleıany konstıtýsııalyq márte­besi bar mekeme retinde bekitti. Assambleıaǵa kepildi túrde parla­ment­tik ókildik qamtamasyz etildi, al ol saılaıtyn Májilistiń 9 depýtaty Qazaqstannyń etnostyq toptary múddeleriniń bar­lyq jıyntyǵyn qurady. Májilistiń qa­zirgi shaqyrylymynda 31 adamnan turatyn QHA depýtattyq toby jumys isteıdi, oǵan Parlamenttegi bar­lyq partııalardyń ókilderi kiredi. Oblystyq máslıhattarda da osyndaı toptar qurylǵan. 

2008 jylǵy qazanda «Qazaqstan halqy Assambleıasy týraly» Zań qabyldanyp, ol onyń qyzmetin normatıvtik-quqyqtyq retteýdi, ortalyqtaǵy jáne óńirlerdegi ıns­tıtýsıonaldyq vertıkal birligin qam­tamasyz etti. 

Assambleıa qazaqstandyq biregeılikti qalyptastyrý jáne qoǵamdyq kelisimniń kons­tıtýsııalyq qaǵıdatyn iske asyrý tetigi retinde áreket etedi, bul – azamat­tyq­ qoǵam men memlekettiń dıalogtyq alańy. Onyń qyzmeti qoǵamdyq kelisim men birlikke qatysty Konstıtýsııa norma­larynyń tolyq, tabysty jáne sózsiz iske asyrylýyn qamtamasyz etedi.

Tórtinshiden, QHA qurylǵan sáti­nen bastap óz qanatynyń astynda eleý­li qoǵamdyq ınfraqurylymdy qalyp­tastyryp, biriktirdi. 

Búginde Assambleıa qamqorlyǵymen 1025 etnomádenı birlestik (EMB) jumys isteı­di, onyń ishinde 28-i respýblıkalyq már­tebege ıe. EMB aktıvi – 348 myń adam. Elimizde 40 Dostyq úıi, al Almaty qala­synda – Respýblıkalyq Dostyq úıi Assambleıanyń kópfýnksıonaldy resýrstyq ortalyǵy retinde jumys is­teıdi. 2009 jyly Elbasynyń tapsyrmasy boıynsha QHA Ǵylymı-sarap­tamalyq keńesi (QHA ǴSK) qu­ryldy. Onyń qura­mynda 52 ǵalym, zertteý ınstıtýt­tarynyń basshylary men qoǵam qaırat­ker­leri bar. Barlyq óńirlerde ǵylymı-saraptamalyq toptar qurylyp, olardyń qyzmetine 300 ǵalym men sarapshylar tartylǵan. Bul toptar úshin óńirlik jo­ǵary oqý oryndary ǵylymı bazalar bolyp tabylady. 

QHA ǴSK-niń ǵylymı-ádistemelik jáne bilim berý bazasy – Prezıdent janyndaǵy Memlekettik basqarý akademııasy, onda Etnosaralyq jáne kon­fes­sııaaralyq qatynastardy zertteý orta­lyǵy ashylǵan.

Qazaqstan halqy Assambleıasy kafe­dra­la­rynyń qaýymdastyǵy quryldy. Elimizdiń jetekshi joǵary oqý oryndary men kolledjderinde QHA 42 kafedrasy jumys isteıdi. Ulttyq akademııalyq kitaphanada QHA ǵylymı depozıtarıi bar, onda 1400-den astam derekkózder qamtıdy, olar­dyń kópshiligi elektrondy formatta. 

Barlyq óńirlerde Assambleıanyń qam­qorlyǵymen oblystyq, qalalyq, aýdandyq jáne aýyldyq deńgeılerde, sondaı-aq iri kásiporyndardyń ujym­darynda 3014 Qoǵamdyq kelisim keńesi jáne 1753 Analar keńesi qurylǵan. Olar jergilikti jerlerde, halyqtyń ózekti máse­lelerin sheshýge, sonyń ishinde qaq­ty­ǵys­tardyń aldyn alý salasynda belsendi qa­tysady. 

QHA qyzmetiniń bir baǵyty – qoǵam­dyq kelisim salasynda medıasııany damytý. Inklıýzıvti jelige 1 respýb­lı­kalyq jáne 32 óńirlik keńes, sondaı-aq 628 medıasııa kabıneti kiredi. QHA medıatorlarynyń sany – 863.

Assambleıa qaıyrymdylyqtyń da­­­­mýy­na járdemdesedi. Jyl saıyn­ qa­ıy­rymdylyq uıymdary men donor­la­rynyń jalpy respýblıkalyq naýqany men «Qaıyrymdylyq kerýeni» forýmy ótkiziledi. 2018 jyly tutastaı al­ǵan­da el boıynsha 17 myńnan astam qaıy­rymdylyq is-sharalary bolyp ótti, 400 myńnan astam adamǵa jalpy somasy 10,4 mlrd teńgege teń bolatyn kómek ja­saldy. 

2017 jyly mesenattyq jáne qaıy­rymdylyq qyzmetin damytýǵa sińirgen eńbegi úshin «Jomart jan» tósbelgisi taǵaıyndaldy. 2017-2018 jyldarda bul tósbelgi 78 mesenatqa tabys etildi.

2011 jyly «Qazaqstan halqy As­sambleıasy kásipkerleriniń qaýymdas­tyǵy» qurylǵan bolatyn. Onyń respýb­lıkanyń barlyq óńirlerinde ókildikteri bar. Qaýymdastyqtyń qyzmeti bıznes-jobalardy qoldaýǵa, ınnovasııalardy, jańa tehnologııalardy, ınvestısııalardy tartýǵa jáne engizýge, kásipkerlik toptardy shoǵyrlandyrýǵa baǵyttalǵan.

2017 jyldan bastap As­sam­bleıa­nyń jańartylǵan kópfýnksıonaldy assembly.kz veb-portaly iske qosyldy.

2018 jyldyń naýryz aıynda QHA «Jańǵyrý joly» respýblıkalyq jastar qoz­ǵalysy quryldy. Barlyq óńirlerde onyń etnomádenı birlestikterdiń 135 jastar qanatyn biriktiretin óńirlik shtab­tary, 22 myńnan astam belsendi músheleri tirkelgen.

Besinshiden, etnostardyń mádenıetin, tilderi men dástúrlerin damytý úshin barlyq múmkindik jasalǵan.

Ulttyq teatrlar: uıǵyr, koreı, ne­mis, ózbek teatrlary tabysty eńbek etý­de. Alǵashqy úsheýi 2017 jyly «akade­mııalyq» degen mártebege ıe boldy. 

Respýblıkada etnomádenı birlestik­terdiń 52 BAQ-y tirkelgen. Eń iri res­pýblıkalyq gazetter memlekettiń qol­da­ýymen jaryq kóredi.

Qazaqstandyq etnostardyń mádenıe­tin, dástúrleri men tilderin damytýǵa qoldaý kórsetý úshin memlekettik áleý­met­tik tapsyrys bólinedi.

Osylaısha, Qazaqstanda etnosaralyq kelisimdi qamtamasyz etýdiń tıimdi saıası-quqyqtyq jáne ınstıtýsıonaldyq-bas­qarýshylyq júıesi qalyptasty. 

Búginde eldegi etnosaralyq qatynas­tar turaqty. Áleýmettik monıtorıng derekteri boıynsha, respondentterdiń 93%-­ǵa jýyǵy ózara dostyqty qo­laı­­ly já­­ne tynysh dep baǵalaıdy, osy­ sa­ladaǵy mem­­­­lekettik saıasatty­ qol­daý deńgeıi de sha­­­­mamen 93%. Res­­pon­dent­terdiń 97,0%-y óziniń bir­tutas Qazaq­stan halqyna jata­tynyn maq­ta­nysh­pen aı­tady. Bıylǵy jyldyń basynda qoǵamdyq sanany, áleýmettik saıasatty jańǵyrtý mindetterin kórsetetin QHA damýynyń jańartylǵan tujyrymdamasy (2025 jylǵa deıin) qabyldandy. Áleýmettik-demografııalyq jáne etnosaralyq salalardaǵy ǵylymı ju­mys­­tardyń 2018-2020 jyldarǵa ar­nal­ǵan jıyntyq jos­pary daıyndaldy. Qazaqstan halqy Assambleıasynyń óńirlik assambleıalary úshin úlgilik mo­del retinde Nur-Sultan qalasynyń Qazaqstan halqy Assambleıasyn damytý baǵdarlamasy iske asyrylýda.

«Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasy men Prezıdenttiń bes áleýmettik bastamasyn ilgeriletý boıynsha aǵartýshylyq joba ázir­lendi. QHA «Rýhanı jańǵyrý» baǵdar­lamasy aıasynda 2018 jyly barlyq alty joba boıynsha 770-ten astam is-sha­ra ótkizildi. Assambleıa «Qazaqtaný» má­­denı-aǵartýshylyq jobasy, «Uly dala eliniń kıeli murasy» tarıhı-eko­logııalyq jobasy sııaqty óz jobalary men aksııalaryn da ótkizedi.

Elimizdiń jańa tarıhynyń sheshýshi kezeńderinde Assambleıa árdaıym tu­­raq­­­tandyrýshy jáne biriktirýshi ról at­­qardy. Qazaqstan halqy yq­pal­dasty­ǵynyń baǵyttary men vektorlarynyń barlyq spektrin kórsete otyryp, Assam­bleıanyń qoǵamdyq-saıası róli kúrdelene túsedi. Birinshiden, áleýmettik ál-aýqattyń ulttyq modelin qalyptastyrýda Assam­bleıanyń áleýmettik mańyzy artady.  Bul qoǵamnyń revo­lıýsııalyq emes, evolıýsııalyq damýy­na alǵysharttar jasaıtyn qural retinde qaıy­rymdylyq pen medıasııany damy­týǵa oń áser etedi. 

Sonymen qatar etnostyq ortada kásip­kerlikti damytýǵa jáne etnostar­dyń ta­rıhı otandarymen ekonomıkalyq yn­tymaqtastyqty paıdalanýǵa basa nazar aýdarýdyń mańyzy zor. 

Ekinshiden, Qazaqstan halqy As­sam­­­bleıasy qoǵamdyq sanany jańǵyrtý jáne osy proseske barlyq qazaqstandyq etnos­­­tardy tartý prosesteriniń draı­ver­leriniń biri bolyp tabylady. Bul rette «Qazaqtaný», «Mámile», «Myń bala» sııaqty jobalardy iske asyrý eldegi mádenı-tildik ortany odan ári úılestirýdi, ortaq qundylyqtardyń, maq­sattar men mindetterdiń birligin qamta­masyz etýge baǵyttalǵan.

Rýhanı-mádenı ıntegrasııa úderis­teriniń mańyzdy quramdas bóligi – tarıhı sanany jańǵyrtý barlyq etnostardy biriktirýshi birlik negizderi, bizdiń dúnıetanymymyzdyń, halyqtyń ótkeni, qazirgi kúni jáne bolashaǵynyń irgeli negizi bolyp tabylady. 

Úshinshiden, Qazaqstan halqy As­sam­bleıasy XXI ǵasyrda azamattyq bire­geılikti qalyptastyrýdyń jáne ony el azamattarynyń árbir jańa býynynda molaıtýdyń mańyzdy tetikteriniń biri bolyp qalady. Jahandaný jaǵdaıynda bul egemen­dik pen táýelsizdikti saqtaý sharttarynyń biri, ulttyq qaýipsizdik faktory bolyp ta­bylady. Osylaısha, aldymyzda qoǵamda beı­­bit­shilik pen kelisimdi qamtamasyz etý­­de, jan-jaqty jańǵyrtý úderiste­rinde Assambleıanyń rólin odan ári kú­sheıtý boıynsha ju­mystar, sondaı-aq qazaqstandyq qoǵam­dy rýhanı jańartýǵa belsendi qatysý min­deti tur.

Qazaqstan halqy Assambleıasynyń  búgingi sessııasy – Tuńǵysh Prezı­dent – Elbasy, QHA Tóraǵasy N.Á.Nazarbaev­tyń jáne is basyndaǵy Prezıdent Q.Toqaevtyń qatysýymen ótetin ma­ńyz­­­­dy qoǵamdyq-saıası sharalardyń biri. Sessııa qoǵamdyq kelisim men jalpyulttyq birlikti odan ári ny­ǵaıtýdy qamtamasyz etýdi murat etedi. Onda QHA aldyna jańa mindetter qo­ıylady. Sondyqtan aldymyzda bizdi ulttyq bir­likti, beıbitshilik pen kelisimdi ny­ǵaıtý jónindegi Elbasy baǵdarynyń sabaqtastyǵyn qamtamasyz etý máselele­riniń barlyq salasy boıynsha jaýapty jumys kútip tur.

Halyq Assambleıasy Nursultan Na­zar­­­baevtyń jeke bastamasy boıynsha qu­rylǵan biriktirý men yqpaldastyqtyń biregeı ınstıtýty jáne solaı bolyp qa­la beredi. Ol áý basta-aq qoǵamdyq ómir­men astasa órilip, joǵary pozısııaǵa ıe boldy. Aldyńǵy sessııada sóılegen sózinde Elbasynyń Assambleıa bizdiń eli­mizdegi beıbitshilik pen kelisimniń shynaıy saqtaýshysyna aınalǵanyn atap ótýi kezdeısoq bolmasa kerek!

Janseıit TÚIMEBAEV,

Qazaqstan halqy Assambleıasy  Tóraǵasynyń orynbasary –  QR Prezıdenti Ákimshiligi QHA Hatshylyǵynyń meńgerýshisi