Otandyq bilim júıesine batys mektebiniń bar jaqsysyn engizý qajet

M.Shonyń kólemi 1 033 bettik 2 tom­dyq oqýlyǵy jaqynda otandyq ýnıversıtetterdiń ıgiligine aınal­maq. Bul týyndyny keńestik jáne qazir­gi otandyq halyqaralyq quqyq baǵytyndaǵy oqýlyqtarmen salys­tyrsaq, onda birneshe ereksheligin atap ótýge bolady.

Birinshiden, M.Shonyń oqýly­ǵynda halyqaralyq, brıtandyq, amerıkalyq jáne ózge de sottardyń halyqaralyq jarııa quqyqtyń daýly máseleleri boıynsha sheshimderi keńinen jáne tereń taldanǵan. Basqasha aıt­qanda, bul – halyqaralyq quqyq teorııasy­men, taldaýymen baılanys­ty ózindik praktıkalyq keıster jına­ǵy. Bizdiń halyqaralyq quqyq oqý­lyqtarynda mundaı joq. Bul – prese­dentter. Bárimizge bel­gili, biz Anglııa men Ýels prese­dentteriniń kómegimen Nur-Sul­tan qalasyndaǵy Halyqaralyq qar­­jy ortalyǵyn jedel damytýdy qalaı­myz. Eger biz osy jáne bas­qa da osyǵan uqsas brı­tandyq oqý­­lyq­tardyń kómegimen stýdent­te­rdi oqyta bastasaq, onda dittegen baǵyt­ta aıtarlyqtaı alǵa jyljımyz.

Ekinshiden, Ulybrıtanııada, AQSh-ta halyqaralyq quqyqty oqytý prosesinde halyqaralyq-quqyqtyq praktıkaǵa basymdyq beriledi (shamamen 60-70%-ǵa deıin). Al teorııanyń úlesi – 30-40%. Bizde teorııaǵa bóli­netin ýaqyt kóp, prak­tıkaǵa óte az.  Osy  araqatynasty  te­reń  zerttep, qaıta qaraý qajet.

Úshinshiden, M.Shonyń oqýly­ǵynda  halyqaralyq quqyq boıynsha bizdiń oqýlyqtarymyzda jarııa­lanbaǵan taqyryptar bar. Olardy atap aıtsaq:

- halyqaralyq quqyq tarıhyn pozıtıvıstik jáne tabıǵı quqyq turǵysynan jarııalaý;

- memleketterdiń kondomınıýmy;

- Adam quqyqtary jónindegi ártúrli eýropalyq konvensııalardy taldaý;

- Adam quqyqtary jónindegi Eýropa sotynyń mártebesi men qyz­metin tereń taldaý;

- álem elderi boıynsha is júzinde barlyq halyqaralyq qylmystyq sottardyń qyzmeti;

- halyqaralyq jarııa quqyq aıa­syn­daǵy estoppel men servıtýttar;

- halyqaralyq quqyqtaǵy ıýrısdıksııa qaǵıdalary.

Men AQSh, Ulybrıtanııa, Fransııa, Germanııa, Kanadanyń halyqaralyq jeke quqyq, sondaı-aq halyqaralyq quqyq salasy – halyqaralyq valıýta-qarjy quqyǵy, halyqaralyq ekono­mıkalyq quqyq (DSU quqyǵy) bo­ıynsha batys avtorlarynyń jekelegen oqýlyqtaryn qazaq jáne orys tilderine aýdarý qajet dep sanaımyn. Batys metodologııasy men  otandyq erekshelikteriniń  negizinde halyqaralyq quqyq kýrsyn qaıta óńdep, múmkindiginshe batys mektebiniń bar jaqsysyn engizýge talpynýymyz qajet.

Osyǵan baılanysty sılabýstarda, oqý-ádistemelik keshen sheńberin­de oqý, jumys baǵdarlamalaryn­da halyqaralyq quqyq kýrsynyń qosymsha taqyryptary men qosym­shalaryn pysyqtaǵan jón bolar edi. Sonymen birge halyqaralyq jarııa quqyq boıynsha Qazaqstan Res­pýblıkasynyń memlekettik jalpy bilim berý standartyn pysyqtaýdyń, talqylaýdyń jáne qabyldaýdyń máni bar. Interaktıvtik dıskýssııa jáne mı shabýylynyń tásilderi arqy­ly keısterdi sheshý, sot sheshim­deri negizinde halyqaralyq quqyq kýrsyn zerdeleýdi keńeıtý jáne tereń­detý kerek. Memlekettik jáne orys tilderi­ne aýdarý jáne halyq­aralyq quqyq boıynsha barlyq sot sheshim­deri­niń mátinderin ja­rııalaý qajet. Biz­diń stýdentterimiz «Ulttyq aýdar­ma bıýrosy» qoǵamdyq qorynyń úı­lestirýimen daıyndalǵan qazaq jáne orys tilderindegi vıdeoleksııalar kýrsynan ótýi kerek dep sanaımyn. Ol kýrstardyń barlyǵy ınternet arqyly erkin qoldanysqa berilgen.

Malkolm Sho oqýlyǵynyń, basqa da Batys avtorlarynyń negizin­de halyqaralyq quqyq boıyn­sha kýrstyń oqý baǵdarlamasyn, kýrs­tyq jáne dıplomdyq jumystar­dyń taqyrybyn, esselerdi, ádisteme­lik nusqaýlardy, praktıkalyq sabaqtardyń, trenıngterdiń josparlaryn, halyqaralyq quqyq boıynsha daryndy stýdentterge arnalǵan jeke oqý josparlaryn pysyq­taǵan jón bolar edi. Halyqaralyq quqyq praktıkaǵa baǵyttalǵan oqý traektorııasynyń sheńberinde bolýy tıis. Syrtqy ister mınıstr­ligi jáne ózge de mınıstrlikter men vedomstvolardyń mamandandyryl­ǵan basqarmalary, syrtqy baıla­nys bólimderi, iri memlekettik jáne jeke kompanııalar, ýnıversıtetter stýdentterdiń óndiristik praktıkadan, taǵylymdamadan ótýin turaqty negizde qamtamasyz etýi shart. Bul qazaqstandyq zań normalary negizinde osy mekemelerdiń mindeti bolýy tıis.

«Halyqaralyq quqyq» dep atalatyn oqý páni halyqaralyq qaty­nastar, saıasattaný, áleýmettaný, halyq­aralyq jýrnalıstıka, halyq­ara­lyq ekonomıkalyq qatynas­tar sııaq­ty barlyq halyqaralyq ma­man­­dyqtardyń oqytý prosesinde elek­tıvti emes, mindetti pán retinde oqy­tylýy kerek. Sebebi Malkolm Shonyń «Halyqaralyq quqyq» oqý­lyǵyna uqsas oqýlyqtar joǵary sura­nysqa ıe dep oılaımyn.

Búgingi stýdentter – erteńgi qazaq­standyq sýdıalardyń halyqara­lyq sıpattaǵy problemalyq máse­leler men ózge de daýlar boıynsha sheshimderdi durys qabyldaýy, halyqaralyq arenada eldiń ishki jáne syrtqy múddelerin senimdi qorǵaýy   bizge baılanysty. Búkil álem qazaq­standyq sot júıesiniń tıimdi tus­taryna jıi dáıeksóz keltirse, Qazaq­stan ımıdjin kóterýdiń birden-bir joly sol bolmaq.

Marat SÁRSEMBAEV,

zań ǵylymdarynyń

doktory, professor, «Halyqaralyq quqyq» oqýlyǵynyń ǵylymı redaktory