– Týǵan jerim burynǵy Kókshetaý oblysyna qarasty Rýzaev aýdanyndaǵy Muqyr aýyly ǵoı. Etek-jeńi jınaqy, kishkentaı ǵana eldi meken. Uly Otan soǵysynyń órti qııandaǵy bizdiń aýyldy da sharpyp turǵan kezde oıyn balasy edik. Biraq bala bolyp oınap kórgen joqpyz. Tiri qalýdyń ózi arman edi. Áıteýir, bir úmit alǵa jetelep, taǵdyrdyń tálkegimen jaǵalasyp júrip er jettik. Toǵyz jasymda ujymshardyń jumysyna qolǵabysymdy tıgizdim. Ol kezde ujymshardyń sharýasy shaǵyn edi. Birer júz gektar egin salatyn. Az ǵana mal. Er-azamattyń bári Otan qorǵaý joryǵyna ketkennen keıin sol shaǵyn sharýanyń babyn tabýdyń ózi bes batpan júk. Soqanyń tutqasyn ustaýǵa shama joq, etegime súrinip, jylap-eńirep júrip, ógiz aıdaımyn. Barbolǵyrlar tabandap, alǵa umtyla qoımaıdy. Qara jerge qadalǵan soqanyń tisi qaıtyp ajyramastaı bolyp jelimdep qoıǵandaı jabysady. Qabyrǵasy arsa-arsa, jambas súıegi shodyraıǵan, jilik maıy juqarǵan ógizderdiń soqany súıreýge shamasy kelmeıdi. Qazirgi kúni oılaımyn, sol ógizder soqany emes, maıdan kezindegi bar aýyrtpalyqty súıregen eken ǵoı...
О́mirge 15 perzent ákelgen, onyń onyn tárbıelep ósirgen ardaqty ana Kúlbarshyn Kákenovanyń tirshilikten túıgeni az emes eken. Perzentteriniń tórteýi jastaı, al besinshisi er jetken soń ómirden ozǵan. El ishinde medısınalyq kómektiń tapshy kezi. Qaıran da qaıran sábıler qyzylshadan, juqpaly aýrýlardan kókteı solǵan. Qalǵany qazirgi kúni bir-bir úıdiń ıesi, aqar-shaqar otbasy bolyp, tútin tútetip otyr. Kúlbarshyn ájemizdiń órisin keńeıtip, týysyn kóbeıtip, kóz qýanyshyna aınalǵan. Otyzǵa jýyq nemereden, jıyrmadan astam shóbere súıip, shópsheginiń mańdaıynan ópken.
– Bizdiń qazaq baladan nemere ystyq deýshi edi, nemereden shóbere, shóbereden shópshegiń ystyq eken ǵoı, – deıdi ájeı, – Jaratqan ıege táýbe, jastyq shaqta kórgen beınet egde tartqan shaǵymyzda zeınet bolyp oraldy. Osynsha jasqa kelip baqyttyń qushaǵyna bólenip otyrýym – zaıyry, úlkenderdiń bergen batasynyń sharapaty shyǵar.
Kúlbarshyn ájemiz sol kezdegi kóptegen zamandastary tárizdi uzap shyǵyp, bilim qýa almaǵan. Turmystyń tusamys taýqymeti bosatpasa kerek. Jeti jyldyq mektepti bitirgen soń saýynshy anasyna ilesip ujymshar jumysyna jegilgen. Keıin Kókshetaý aýdanyna qarasty Barataı aýylynyń týmasy Manap esimdi azamatqa turmysqa shyqqan soń da eńbekten qol úzbegen. On balanyń as-sýyn daıyndaý, kıim-keshegin ázirleý tárizdi kúndelikti taýsylyp bitpeıtin qareketten basqa atalas aǵaıyn, et jaqyn týysy Nurǵoja Moldajanov aqsaqaldy tabany kúrekteı jeti jyl baǵypty. Ájemizdiń osy erlikke bergisiz eńbegin estigende tańǵalǵanymyz da ras. Jasyratyny joq, búginde keıbir kelin tórt atadan qosylatyn aǵaıyn túgil, týǵandaryna da teris qarap ketip jatqan joq pa? Netken meıirim, netken júrek jylýy dersiz.
– Bala-shaǵasy joq, jetim adam edi. Jasy kelip qalǵan. Jalǵyz kemistigi býyn aýyryna shaldyqqandyqtan, aıaǵyn basyp júre almaıtyn, – deıdi ájeı, – ýaqytynda as-sýy daıyn turýy kerek, onyń ózinde de qaıyn aǵam azdap kirpııaz adam boldy. Tek jýyndyrýy ǵana qıyn. О́ıtkeni men kelin de, ol kisi qaıyn aǵa esebindegi adam ǵoı.
Qashan qaıtpas saparǵa attanǵansha qabaǵyna kirbiń túsirmeı, ústine qus ushyrmaı baqsa kerek. Batasyn beripti, uzaq ǵumyr tilegen. Ul-qyzyńnyń qyzyq-qýanyshyn kór degen. Nemere kelininiń qyzmetine ábden tánti bolǵan ǵoı. О́zi ýaqytymen namazyn oqyǵan, orazasyn ustaǵan taqýa adam eken. Aq tilegi qabyl bolǵan. Ájemizdiń úlkennen bata alýy jalǵyz bul ǵana emes. Barataı – birligi bekem aýyly. Ol tusta el ishinde omyrtqadan dám tatyrý buljymas zań.
– Qaıyn enem soǵym soıǵan kúni kórshi-qolańdy qýyrdaqqa shaqyrady. Kemi úsh-tórt tabaq. Odan soń keshkilik aýyldyń úlkenderi. Bes-alty tabaq. Ár tabaqta on adamnan dep eseptep kórińiz, – deıdi kúıeý balasy Asylbek Esmaǵambetov, – sonsha kisiniń babyn tabý ońaı-ospaq sharýa emes. Al endi bul kisiniki tipti qyzyq. Qystyń kúni bolǵan soń aýyl ishinde qatynaý qıyn. Úıdegi balalardy jiberip úlkenderdi qol shanamen tasıdy. Monshasyn jaǵyp qoıady. Buıyrǵan dámin tatyp bolǵan soń aýyldaǵy ájelerdi monshaǵa túsiredi. Olar qona jatady. Kelesi kúni shaı-sýyn iship bolǵan soń qaıtadan kúpige orap, tonmen qymtap, shanamen tasıdy.
Meniń oıymnan on balanyń salmaǵy shyǵar emes. Áńgimeniń bir tusynda ájemizden:
– On balany ósirip jetkizý qıyn boldy ma? – dep suradym.
– Ár bala óz nesibesin ala týady. Barǵa qanaǵat. Kishkentaıynan qanaǵatshyl bolýǵa tárbıelep ósirdik.
Sharýabasty otaǵasy Manap aqsaqal tańnyń atysy, kúnniń batysy jumysta bolǵandyqtan, úıDegi maldy da ózi jaılaǵan. Jaryna erip shóp shabýǵa da barǵan, otyn da jınasqan, úı sharýasyna da úlgergen. О́zgesin bylaı qoıǵanda, tekemet toqyp, alasha basatyn ónerin aıtsańyzshy. Ár qyzyn uzatarda jasaýyn óz qolymen jasaǵan. Kórpesin kóktegen, jastyǵyn jaınatqan. Qysqasha aıtqanda, on saýsaǵynan óner tamǵan qolóner sheberi. Sol óneri arqyly balalaryn ádemilep kıindirip qoıady eken.
– Týǵan aýyldyń ár tútini kóz aldyńda ǵoı, – deıdi Kókshetaý qalalyq ardagerler keńesiniń tóraǵasy Shııap Álıev, – bul shańyraqtan órbigen balalardyń bári úlkenniń aldyn kesip ótpeıtin, aǵa syılaı biletin, ata syılaı biletin tárbıeli bolyp ósti. Qazir árqaısysy bir-bir úıdiń ıesi bolyp otyr. Sonyń barlyǵy ushqan uıanyń táliminen ǵoı.
– Jalǵyzbasty ana degenimiz kim?! – dep tolqydy aǵa, – olar nege kóp. Árıne, bir parasy dám-tuzy jaraspaı ajyrasyp ketýde jatyr. Máselen, el gazeti «Egemende» Aqmola oblysynda ótken jyly shańyraq kótergen jastardyń qaq jartysy ajyrasyp ketkeni týraly jazǵan joqsyńdar ma? Mine, túpki sebep qaıda jatyr. Al jalǵyzbasty ananyń qushaǵynda er jetken er balanyń minezi qalaı bolatynyn oıladyńdar ma? Onyń ústine qazir bilim oshaqtarynda kóbine qyz-kelinshekter jumys isteıdi. Sonda aınalyp kelgende urpaǵymyzdy áıelder ǵana tárbıelep jatyr. Balalardyń boıynda erge tán minezdiń, erlik pen órliktiń kemshin túsip jatýy meniń oıymsha, osy sebepti.
Aǵanyń aıtýyna qaraǵanda, biz bul keselden ulttyq tárbıeniń tumshalanǵan kózin ashqanda ǵana betin qaıtara alamyz.
– Buryn el ishinde ajyrasý degen ilýde bireý ǵana bolatyn. Uıat sanalatyn, – deıdi aǵa, – qazirgi kúni keı jastar ar-uıatty oılaýdan qalyp barady.
Ardy oılaǵan Kúlbarshyn tárizdi analar urpaǵy úshin taý kótergen tolaǵaıdaı qııapat eńbek etip, búginde sol eńbeginiń zeınetin kórip otyr. Balalarynyń basym kópshiligi joǵary bilim alǵan. Aýyl sharýashylyǵynyń mamany, dáriger, saýda salasynyń qyzmetkeri, nemereleri de jetilip qaldy. Jaratqan ıeden odan artyq ne tilersiń?!
Aqmola oblysy