Qazaqstanda qant dıabeti áleýmettik mańyzdy aýrýlardyń qataryna engizilgen. 2011 jyldan beri elimizde dıabetti erte anyqtaýǵa arnalǵan Ulttyq skrınıngileý baǵdarlamasy áreket etedi. Jyl saıyn 40 jastan asqan 1,5 mıllıon adam skrınıngiden ótedi. Degenmen bul shara jetkiliksiz. О́ıtkeni otandyq medısına mamandary (2017 jylǵy NOMAD zertteýi) Qazaqstanda eresekterdiń 38 paıyzy (20-79 jas) dıabetaldyna, al 8,2 paıyzy dıabetke shaldyqqanyn dáıektep otyr. Bul kózdi jumyp qaraıtyn derek emes. Al «2-tıpti dıabet» dıagnozymen halyqtyń tek 1,8 paıyzy esepte tur.
Halyqaralyq dıabet federasııasynyń (IDF) málimdeýinshe, 2-tıpti qant dıabetiniń taralýy álemde arta túsken. Osylaısha, 2017 jyly bul kórsetkish 352,1 mıllıon bolsa, al 2045 jylǵa qaraı 589 mıllıonǵa jetpek. Joǵaryda atap ótkendeı, ár dıabettiń bastaýy, ıaǵnı dıabetaldy túri bolady. IDF derekterine súıensek, 10 jyldan keıin dıabetaldy anyqtalǵan naýqastardyń 50 paıyzy 2-tıpti qant dıabetine shaldyǵady. AQSh-ta 86 mıllıon eresekte dıabetaldy bar bolsa, olardyń 90 paıyzy óz keseli týraly bilmeıdi.
Sonymen dıabetaldy qalaı anyqtalady jáne 2-tıpti qant dıabetiniń damýyna jol bermeý úshin ne isteý kerek? Osy máselege oraı, Qazaqstan men Reseıdiń endokrınologııa men otbasylyq medısına mamandary «Dıabetaldy – áreket etetin kez keldi» taqyrybynda baspasóz máslıhatyn ótkizdi.
Dıabetaldy máselesin sheshýge bolady. Bul úshin densaýlyq saqtaý salasynyń bastapqy (jalpy tájirıbe/otbasylyq dárigerler, ýchaskelik terapevter, pedıatrlar) jáne ekinshi býyn (endokrınologtar, kardıologtar, nevropatologtar, reabılıtologtar) dárigerleriniń birlesken jumysyn uıymdastyrý qajet.Dıabetaldy – bul 2-tıpti qant dıabetine ákeletin jaǵdaı. Bul kezde qandaǵy qant (glıýkoza) quramy qalyptan asqanymen, «2-tıpti qant dıabeti» dıagnozyn qoıatyn kórsetkishke jetpeıdi. Adam bul kezde ózinde qandaı kinárattyń paıda bolǵanyn seze bermeıdi. Biraq, alǵashqy belgileri bilingennen-aq, ýaqtyly anyqtap, óte aýyr 2-tıpti qant dıabetine jol bermeý qajet. Jyl saıyn álemde qant dıabetinen 5 mıllıonnan astam adam kóz jumady. О́lim-jitim jaǵynan bul aýrý júrek-qan tamyry aýrýlary men onkologııalyq aýrýlardan keıingi úshinshi orynda tur. Jáne onyń saldary zaǵıptyq, búırek aýrýlary, ınfarkt, ınsýlt pen aıaqtardyń ampýtasııasyna deıin jetkizedi.
Eýrazııa medısınalyq qaýymdastyǵynyń vıse-prezıdenti Nadejda Petýhovanyń aıtýynsha, dıabetaldy turǵyndar men dárigerlerge asa málim emes glıkırlengen gemoglobınniń deńgeıin halyq arasynda aýqymdy túrde zerttep, durys statıstıka qalyptastyrǵan jón. Tolyq zertteý barlyq jastaǵy adamdarda 2-tıpti qant dıabetiniń aldyn alýǵa kómektesedi. О́ıtkeni qazir 2-tıpti qant dıabetiniń jastar arasynda beleń alyp, tipten 7 jastaǵy balalarda kezdesýi mamandardy alańdatady.
Pedıatrlar da balalar aýrýlarynyń qurylymynda semizdiktiń kóbeıip kele jatqanyn alǵa tartyp otyr. Balabaqshadan bastap durys tamaqtaný men qımyl-qozǵalysty rettemeı, qant dıabetimen aýyrý tek órshı túspek. Áıtpese memleket sýsamyrmen aýyratyndardy emdep, onyń asqynýynan múgedektikke ushyraǵandarǵa járdemaqy tóleýge orasan qarajat bólýine týra keledi. Oǵan qosa halyqtyń ortasha ómir súrý jasyn uzartýdy kózdeıtin maqsatymyz da alystaı bermek.Densaýlyq saqtaý mınıstrligi Medısınalyq kómekti uıymdastyrý departamentiniń dırektory Asqar Horoshash 2-tıpti qant dıabeti máselesi mańyzdy sıpatqa ıe bolyp kele jatqanyn atap ótti.
Sýsamyrdyń daýasy joq bolsa da, endi bastalyp kele jatqanda emdeýge, aldyn alýǵa, asqynýǵa jol bermeýge múmkindik bar. Dıabetaldy jaǵdaıdy anyqtaý úshin medısına qyzmetkerleriniń biliktiligin kóterý, halyqty aqparattandyrý, Aýrýlardy basqarý baǵdarlamasynyń kómegimen azamattardyń óz densaýlyǵyna jaýapkershiligin arttyrý qajet.
Mamandardyń málimdeýinshe, Qazaqstanda jasyryn túrde 2-tıpti qant dıabetimen árbir tórtinshi adam aýyrýy múmkin. Sondyqtan dıabetaldy syrqatty erte anyqtaý 2-tıpti dıabettiń aldyn alýda mańyzdy ról atqarady. Resmı málimetterge saı, 2018 jyly sýsamyr 16 myń adamda anyqtalsa, elimizde dıabetke shaldyqqandar sany 308 myń adamǵa jetken.
Dıabetaldy derti 2-tıpti dıabet klınıkalyq túrde baıqalǵanǵa deıin 9-12 jyl aralyǵynda birtindep damıdy. Demek ár adamnyń dıabetaldy jazylmas dertke ulastyrmaýyna birneshe jyl ýaqyty bar.
ALMATY