Gózel Quljabaeva: Kógaldandyrý isine bólingen qarjy tıimsiz jumsalady

– Gózel Álipbekqyzy, qu­zyr­ly mekemeler júrgizetin kógaldandyrý jumysyna bóli­netin qarjynyń kóp jaǵ­daıda tıimsiz jumsalaty­nyn aıtyp júrsiz. Mine, taǵy da kók­tem shyqty, kóshet egý jumys­tary bastaldy...

– Qalada kógaldandyrý isi júrmeı jatyr dep aıtýǵa bolmas. Biraz jumys atqarylýda. Alaıda meni qynjyltatyny, onyń keıde tym tıimsiz júrgi­­ziletini. Qala isine kılige berýge mende mursha da joq. Biraq kózge kó­rinip turǵan qatelikterdi kórgende, aıtpaı tura almaısyń. Kezinde Almatydaǵy ál-Fa­­ra­bı dań­ǵyly plastmassa­dan jasalǵan gúldermen bezendi­rilgeni durys emestigin aıttyq. Ekinshiden, Almatydaı shahardy jasandy gúldermen sándeý adamǵa estetıkalyq áser syılamaıdy. Máselen, osy kúnderi ál-Farabı dańǵylyna kashtan aǵashtary, ıaǵnı attalshyn otyr­ǵyzylyp jatyr. О́te ádemi aǵash, biraq erteń onyń jań­ǵaq­tary men japyraqtary kó­shege túsedi, eziledi. Jyldam júrip kele jatqan kólikterdiń áı­negine soǵylady. Bul ońasha, shet­ke otyrǵyzylatyn aǵash qoı. Bul dańǵyldyń boıynda jaqsy talǵammen kóshet egil­­­­gen jerler de bar. Mysaly, Seıfýl­­­­lın dańǵylymen shek­tesetin tusynan bastap Nazar­baev dańǵylyna deıin sary jáne qy­zyl bóriqaraqat (barbarıs) otyrǵyzylǵan. Biraq az. Kóshe­lerge qolǵa túskenin aralastyryp, toǵaı sııaqty egýdiń qajeti qansha edi?!

– Shyrsha, qaraǵaılar da otyrǵyzylyp jatyr ǵoı?

– Arasy tym jaqyn. Qa­ra­ǵaıdyń arasyna 6 metr qal­dyryp otyrǵyzsań da, ósken soń birine-biri kedergi keltiredi. Onyń ústine ál-Farabı dańǵy­lynyń dál ústinen joǵa­ry kerneýli sym ótip jatyr, qa­zirdiń ózinde aǵashtardyń basy symǵa tıer-tımes bolyp tur. Bul qara­ǵaılardyń túbinen kúndiz-túni mashına aǵylyp jatady, erteń-aq tómen jaǵy typ-tıpyl bolady. Qýrap qalýy ábden yqtımal. Nemese, óse kele joldy jabady. Tender degen bále boldy... Kó­gal­dandyrý isi kirpishin qa­laı beretin qurylys emes. О́z mamandary aınalysý kerek. Kishkentaı bala da ómir boıy besikte jatpaıdy, eseıedi, úl­ken kereýet kerek. Aǵashtar da sol sııaqty. Mundaı kóshelerdiń boıyna kópjyldyq, jaz boıy gúl­deıtin alasa butalar, raýshan gúlder, ıtmuryn, forzısııa otyrǵyzylǵany durys.

Áıtpese egilgen aǵash qý­raı­­dy, ne qaıta kóshirip ja­ta­dy. Mundaı jaǵdaı jıi qaı­­­talanady. Sodan «aıtqan­­nyń aýzy jaman, jylaǵannyń kózi jaman» bolyp shyǵa keledi. 20 jyl boıy úzdiksiz kógal­­dan­dyrý isimen aınalysyp kele jat­qan soń, kózge uryp turǵan kemshilikterge beıjaı qaraı almaısyń. 

– Qalany kógaldandyrý isi­ne qatysty qoǵamdyq ke­ńes qu­rý kerek dep júrsiz...

 – Qalalyq bılikke jaltaqta­­maıtyn balamaly uıym kerek. Kezinde osyndaı uıym qurylsa, qosylaıyn dep suranǵanmyn. О́ıtkeni bilgenimmen, qatelik­terim­men, tájirıbemmen bólis­kim keldi. Kózge uryp tur­ǵan kemshilikterge kúızelgen kez­­derim kóp boldy. Bizde áli de kógaldandyrý mádenıeti da­­mymaǵan. Keıde qalamyzǵa kelgen sheteldik qonaqtardan uıa­lasyń. Osy qaladaǵy ortalyq kóshe­lerdiń boıynda plas­tık ydys­tarǵa birjyldyq gúl­­der egiledi. Ne qadasań da kók­teı­tin Almaty úshin bul tıim­­siz. Germanııa sııaqty dáý­letti mem­leketterdiń ózi olaı is­temeıdi. Asfalttalǵan jer, tas­­tyń ústi bolmasa, olar ydys­qa gúl otyrǵyzbaıdy. Tipti shyr­­­­shany ydysqa egip qoıady. Ver­­­­tıkaldy kógaldandyrý isin­­­de qanshama qatelikter ketip jatyr. 

Byltyrǵa deıin Abaı, ál-Fara­bı dańǵylyna egilgen júz­degen, myńdaǵan plastmassa ydystardaǵy gúlder óte úl­ken shyǵyn. Ony keptelispen jaǵa­lasyp júrip, qaıta-qaıta sýarý qajet, jyl saıyn jańadan otyrǵyzý kerek. Júzdegen adamdar ony egedi, kútip-baptaıdy. Sol plastmassalardyń astynda daıyn jer tur ǵoı. Soǵan nege gúl­deıtin, sándi butalar, jyl ótken saıyn japyraǵy jaıqala túsetin kópjyldyq gúlderdi otyr­ǵyzbasqa?! Almatynyń topy­raǵy qunarly. 

– Álemniń ár túkpirindegi gúlder jármeńkesinen túrli kóshet, gúl tuqymdaryn ta­syp júrsiz. Eger ózińiz osy qala­­nyń kógaldandyrý sala­sy­­nyń basshysy bolsańyz, qan­daı aǵash eger edińiz? 

– Men basshy bolsam óıter edim, búıter edim degim joq. Bi­raq kózge uryp turǵan, shy­­­­ǵyn­ǵa batyryp jatqan, nátıjesi kóńil kónshitpeıtin kemshilikterdi óz basymnan ótkergenmen sa­lys­tyramyn. Mysaly, Rozy­baqıev kóshesiniń boıyna qy­­zyl japyraqty úıeńki, akasııa aǵashtaryn aralastyryp ekti. Bul álem-jálem kıingen adam sııaqty áser qaldyrady. Negi­zinen qyzyl japyraqty úıeńkini toptap ekse jaqsy ósedi jáne ádemi kórinedi. Sol sııaqty Kóktóbeniń tómengi bók­terine túrli gúldeıtin butalar otyrǵyzyldy. Talǵam joq, ala­­­­bajaq kórinedi. Gúldeýi de ár­­túrli, qyrqylýy da ártúrli, biri gúldeıdi, biri gúldemeıdi. Top­tap, kózge kórinetindeı tús­­terdi úılestirip, landshaf­tyq dızaınmen ekkende týrıs­ter­diń de kóńilinen shyǵar edi. 

Mysaly Rozybaqıev pen­­­ Gagarın qıylysyndaǵy ala­­­qan­daı jerge qaraǵaı men talshyn óte jıi, qatar otyr­­­­ǵyzyldy. Tal­shyn ósip, qazir qaraǵaıdy jaýyp qaldy. 

Buryn men betonnan úlken tasbaqa quıdyryp, sony balalar oınaıtyn alańǵa ishine qum toltyryp qoımaqshy bolǵan­myn. Qarap tursam, balalar be­tonǵa betin jaraqattap alatyn túri bar. Sodan onyń ishine ydys­tardaǵy gúlderdi salyp, syrtqa qoıǵyzǵanmyn. Qazir qala sol tasbaqalardy kóshirip, ishine shyraıgúlder (petýnıa) otyrǵyzypty. Qalanyń kó­gal­dandyrý isi bizdiń temir órmek­shilerdi qaıtalap, ústine taǵy da sol shyraıgúldi ekti. Bul sýyq kórinetin jándikter, oǵan topyraqqa órmelep ósetin jata­ǵan sedýmdar otyrǵyzǵanda ǵana áserli kórinedi. 

Ál-Farabı dańǵylynyń áýe­jaıǵa bara jatqandaǵy oń qaptalynyń bári taýdyń bók­teri, sol jerlerdi óte ádemi paı­dalanýǵa bolady. Ol jerge soldattar sııaqty úsh túıeni sapqa turǵyzdy. Túıeni tanıtyn adam, janýardyń bulaı tur­maıtynyn, kóshpen, kerýen bolyp biriniń artynan biri júretinin biledi. Osy kerýen­di gúlden de ósirýge bolady. Bul bizdiń sheteldikter júre­tin eń ádemi, kózge túsetin dańǵylda­rymyz. 

– Qala bıligi sizdiń Alma­ty­ǵa kóktemde jappaı jaý­qazyn egýdiń shyǵyny shash- etekten degen sózińizdi qaperge alǵan syńaıly?

– «Jaýqazynnyń otany – Qazaq­stan» dep májilis te uıym­dastyrdyq. Mońǵolııa men О́zbekstanda da qyzǵaldaq ósedi, biraq suryptary men sany jaǵy­nan bizdiń qyzǵaldaqtarǵa jetpeıdi. Qazaqstanda qyzǵal­­­daqtyń 36 tabıǵı túri bar. Qyz­ǵaldaqty egý – baryp turǵan shyǵyn, kúzde tuqymyn egedi, kóktemde kóshelerge qadap shy­ǵa­dy. Tez gúldep, tez solady. Eger onyń tuqymyn tonnalap ózi­miz óndirip otyrsaq, túsinýge bolar edi. Gollandııadan tasyl­ǵan, orasan mol qarajatqa satyp alynǵan qyzǵaldaqtardy nege egemiz? 

– Meni sizdiń aldyńyzǵa alyp kelgen de osy saýaldar. Bıyl kóktemde kóshege bir- jyldyq gúlderdi otyrǵyzý qaıta bastaldy...

– Árıne, ádemi gúldeıtin bir­jyldyq gúlderdi azdan ǵana tıisti jerine, saıabaqtarǵa eksin. Al uzyn kóshelerdiń bo­ıy­­na nebir alasa, ádemi gúl­deı­­tin, altyn tústes, ala­ja­pyraqty, appaq bolyp gúldeı­tin kóshetterdi otyr­ǵyzsa, nátı­jesi birneshe jylda kórinedi. Ony pishinge salyp qyrqýǵa kele­di. Erte kók­temnen bastap,­ qar túskenge deıin ádemi kórine­di. Birneshe jylda tamasha land­shaftyq dızaın týady. Ta­pal, jataǵan arshalardyń da neshe túrli, sary, jasyl, altyn tústes, kó­gil­dir tústi óte shy­damdy, ádemi túrleri jetedi. 

– Almatyǵa kez kelgen sán­­di butalardy egýge bola ma?

– Bizdiń Almatynyń aýa-ra­ıyn­­da óspeıdi degen ósimdik joq. Kishkentaı ǵana sharýashy­lyǵymdaǵy tek arshanyń toptap egilgen bes túrin kórdińiz ǵoı. 

– Osy bizdiń ne qadasań da kókteıtin shahardy basyp ket­­ken kári qaraǵashtardy kór­­­­gen týrıster qynjyla tań­­­­­da­natyny talaı aıtyldy...

– Qaraǵash – dalanyń aǵashy. Onyń dekoratıvti túrlerin qol­shatyr sııaqty etip, sýsyz jerlerge egýge bolady. Qaraǵashtar úshin qazirgi qala ákimshiligin kinálaýǵa bolmaıdy. Bul Keńes ókimeti tusynda egildi. Bári qartaıyp tur. Biraq ony buta­lap, jasartý jumystary der kezinde júrgizilmedi. Dińi shiri­gen aǵashtar qatty jel tur­ǵanda kólikterge, tipti keıde adam­dardyń ústine qulap jatqany sodan. 

– Endi osy qaraǵashtardy kesse, shýlap shyǵa keletinder bar...

– Bul úshin aldymen­ turǵyn­darǵa túsindirý jumystary júrgizilýi kerek. Onyń ornyna odan da sándi, tústerin úılestire oty­ryp sondaı úlken aǵashty birden egýge bolatyn ádister kóp qoı. Biraq bizde jaıy­lyp ósetin emen, attalshyn sııaqty aǵashtardy jıi ege­tinin kórgende, qynjylasyń. Bi­rin-biri ósirmeı tastaıtyn aǵash­tardy toǵaı sııaqty qatar otyrǵyzady. Toǵaıdyń da óz zań­dylyǵy, ósý reti bar. Bul jer­de kompensasııalyq kóshet otyr­ǵyzý degen de bar. Iskerler bir meıramhana salýǵa ruqsat alý úshin belgili kóshelerge tal-daraq egedi. Egip beredi de, qala quzyryna qaldyrady. Oıla­nyp otyrǵyzylyp, kútimge alyn­baǵan soń kóp uzamaı qýrap tynady. Qaraǵaı óte baıaý ósedi, kó­sheti de qymbat, solar bosqa qýrap qalady. Sol kóshetterdiń bi­razyn surap alyp, mektepterge aparyp ektik. Oqýshylar udaıy sýaryp júrgen soń, kóktep ketti.

Kezinde Rozybaqıev kóshe­si­­­­niń boıyndaǵy beton, qap­­ta­ǵan vazondarǵa qaraǵaı otyrǵy­zylyp jatqanda, bosqa qýrap qalatynyn qala kógaldandyrý basshylyǵyna aıtqanbyz. Kóktep ketse, qaıda solar?!

– Gózel apaı, ózińiz elek­trık­siz. Qazir ózimiz de umyt­qan júzdegen gúlderdiń atyn bilip otyrsyz. Sizdi osy kó­gal­dandyrý isine ne jetektep ákeldi?

– Bastapqyda kógaldan­dyrýdy bıznes úshin bastaǵan­myn. Keıin Irannan gúl kóshetterin tası bastadym. Sol kezde ırandyqtar «Kas­pıo­netten» eki tilde berilip jatqan Qazaqstannyń bir aǵashsyz taqyr aýylyn kórip otyrdy da: «Siz osy qaı jerge aǵash otyr­ǵyzaıyn dep júrsiz?» dep surady. Buǵan qatty namysym kelip, elge jetsem, osy istiń ná­tı­jesin shyǵaramyn, kó­gal­dandyrý týraly úgit-nası­hat júrgizemin dep oıladym. 

Kelgen soń qystyń ortasynda «Gúlstan» jýrnalyn ashtyq. Jýrnalıst bolmaǵan soń, onyń jaıyn bilmeımiz. Alty aı boıy shyǵarǵan jýrna­lymyzdy Almaty oblysyna tegin tarattyq. 

Shetelge bireý teńiz, bireý shúberek izdep barady. Negizi gúl, kóshet ósirýdi Qytaıdan bas­ta­dym da, tilderin tú­sinbegen soń, parsylarmen jumys isteýge sheshim qa­byl­dadym. О́ıtkeni joldasym parsy tiliniń mamany, maǵan aýdarmashy boldy. 5-6 jyl qatarynan qysta osy elden shyqpaı, bir úlken mektepten ótkendeı boldym.

Jurt menen: «Nege gúl­der­di sonsha jaqsy kóresiz?» dep suraıdy. Meniń gúldi jaqsy kórýim, suraq qoıǵan adamnyń gúldi jaqsy kórgeninen artyq emes. Meniń artyqshylyǵym, men – óz elimdi jaqsy kóremin, onyń kórkeıgenin, eshbir memleketten kem bolmaǵanyn qa­laı­­myn.