Seısenbi, 30 sáýir 2013 2:05
(Derekti áńgime)
«Jazarsyń, jazbassyń, kókeıińde júrsin»
Ákem Úshbaı Úrkimbaıuly Ekinshi dúnıejúzilik soǵys jaıly Keńes ókimetiniń kezinde-aq kóp aıtatyn. Alaıda, ol kisi shertken shyndyq syrlary qyzyl ıdeologııalyq nasıhatqa tolyp qalǵan bizdiń sanamyzǵa syıysa bermeýshi edi. «Nege?» deısiz ǵoı. Bir mysal keltireıin…
(Derekti áńgime)
«Jazarsyń, jazbassyń, kókeıińde júrsin»
Ákem Úshbaı Úrkimbaıuly Ekinshi dúnıejúzilik soǵys jaıly Keńes ókimetiniń kezinde-aq kóp aıtatyn. Alaıda, ol kisi shertken shyndyq syrlary qyzyl ıdeologııalyq nasıhatqa tolyp qalǵan bizdiń sanamyzǵa syıysa bermeýshi edi. «Nege?» deısiz ǵoı. Bir mysal keltireıin…
QazMÝ-diń ekinshi kýrsyn bitirip, aýylǵa jazǵy kanıkýlǵa barǵan kezim. Aýyl klýbyna kıno keldi. «Onı srajalıs za Rodıný» degen fılm eken. Umytpasam, «Otan úshin ot keshkender» dep aýdaryldy-aý deımin. Taıly-taıaǵy qalmastan, shaǵyn aýyl turǵyndary túgel barǵan sııaqty. Fılm júrip jatyr. Bir kezde, akter Bondarchýktiń somdaýyndaǵy negizgi keıipkerlerdiń biri avtomatynan oq jaýdyra ordan shyqty da, nemisterge qaraı adymdaı júrdi. Qadamy nyq. Al fashısterdiń oǵy tynymsyz boraýda. Álgi keıipkerdiń birneshe jerinen oq tıdi. Soǵan qaramastan, «keńestik» jaýjúrek qaharman álgi jaralaryn sál qınala aýyrsynǵan kúıinde, avtomatynan oq jaýdyrýyn toqtatpastan, alǵa qaraı biraz adym jasady. Denesi oqtan shurq tesik bolǵannan keıin ǵana baryp qulady. Demimizdi ishimizden alyp, ekrannan kóz aıyrmaı qaraýdamyz. Quddy bir burynǵynyń alyp batyrlaryna bergisiz dese bolǵandaı. Osy oqıǵalardyń barlyǵy da óte áserli túrde, úlken ekrandy toltyra, kıno tilimen aıtqanda, «krýpnym planom» kórsetilip jatqan bolatyn. Ne kerek, jan-dúnıeńdi jaýlaıtyn-aq kórinister… О́z basym: «Mine, osyndaı naǵyz batyrlarymyzdyń arqasynda ǵana fashısterdiń tepkisinen aman qaldyq», degendeı, oı keship, keremet tolǵanys qushaǵynda otyrǵanmyn.
Bir kezde, dál qasymda otyrǵan ákem al kelip, ishek silesi qata kúle bastasyn. Fılmdegi álgindeı kórinister jıilegen saıyn ákemniń kúlkisi de údeı túsýde. Namysqa býlyǵyp men otyrmyn:
– Kóke, qoısańyzshy! Kórermenderden uıat emes pe?! – dep shyntaǵynan túrtip, sabyrǵa shaqyryp qoıamyn. Ákem meni erkelete, «Bóketaı» deýshi edi.
– Bóketaı-aý, myna kórsetip jatqanynyń kóbisi ótirik qoı. Eń alyp degen soldattardyń ózi olardyń bir atqan oǵynan qalpaqtaı ushatyn. О́stip te jalǵan aıtýǵa bola ma?! – dep kúlkisin tyıǵan ákem meniń «sybyrlaı sóıleńiz» degenime qaramastan, narazylyǵyn ashyq túrde aıtyp jatty. Baıqaımyn, zaldyń ár-ár jerinen: «Iá, myna jerleri endi ótirik», «soǵys kórmegen adam senip qalýy múmkin» degendeı, maıdanger aýyldastarymyzdyń pikirleri estile bastady.
Úıge kelgennen keıin de ol kisige narazylyǵymdy aıtyp qoıar emespin.
– Uıat boldy ǵoı endi aýyldastardan. «Pálensheniń ákesi qyzyq adam eken, kınoǵa sonsha kúldi», – deıtin boldy ǵoı. Bizdi uıatqa qaldyrdyńyz.
– Balam, alaqandaı aýylymyzda meniń kim jáne qandaı adam ekenimdi bilmeıtin jan joq. Kúlse, ózime kúler. Odan da sabyr et. Tyńdasań, soǵystyń naǵyz shyndyǵyn aıtyp bereıin. Múmkin, qulaǵyńda qalar…
Shynyn aıtqanda, basynda ókpeleı qıtyǵyp otyrsam da, maıdanger ákemniń áńgimesin birte-birte den qoıa tyńdaı bastaǵanmyn. Endigi áńgimeni ol kisiniń ózinen estigen kúıimde baıandaǵanym jón bolar.
– Bizdi maıdanǵa «tovarnıak» deıtin, júk tasıtyn poıyzben jetkizdi. Kıimimiz tym juqa, jupyny edi. Jolda talaıymyzǵa salqyn tıip, maıdanǵa jetkenshe aýyryp bardyq. Barysymen, jattyǵý-synaqtarynan sál-pál ótkizgennen keıin, áı-sháıǵa qaratpastan, maıdanǵa saldy. Okoptyń tabany syz. Qozǵalmaı biraz tursań, ylǵal tabanyńnan ótip, shekeńe bir-aq jetedi. Jatsań, kúpáıkeni mise tutpastan, deneńdi qursaýlap alady. Tamaqtarynyń da anaý aıtqandaı qunary joq. Shetimizden aýyra bastadyq. Sol kezde «nárkómóvskıı páıók» («Halyq komıssarlary keńesiniń syılyǵy» degen maǵynany bildiredi – N.Ú.) degendi tarata bastady. Sóıtsek, onysy taza spırt eken. Bárimizdiń qaıys beldikterimizge aýzy buralyp jabylatyn, bir-bir temir quty baılanǵan bolatyn. Sony toltyra álgini quıyp beredi. «Ishińder, áıtpese qatyp qalasyńdar!» – dep digirleıtinin qaıtersiń… Ishteı de bolsa, dinderine beriktikterin saqtaýǵa tyrysqan jaýyngerler bar edi. «Ishpeımin» degenine qaramastan, olardyń aýyzdaryna quıyp, úıretti, áıteýir. Keıin, sýyqtan qatyp qalmas úshin, bir jandarynyń aman qalýy úshin aıtqyzbastan ózderi-aq ishetinge aınalǵan-dy. Anda-sanda tamaǵymyzdyń ishinde aǵarańdap kórinip qalatyn et pen maıdyń nendeı janýardiki ekenin bilip bolmaıdy. Surasań, bálege qalasyń. Tili men jaǵyna súıengen polıtrýk kelip, nasıhatyn bastap kep ketkende mıyń aınalyp, óziń-aq olardyń degenderin atqara beresiń. Olar dinı jáne ulttyq rýhymyzdyń bolmashy juqanalarynyń ózin óstip «myjǵylap» tastaıtyn. «Sender sovet soldatysyńdar, Sovet ókimetin qorǵaýdan artyq qasıetti mindet joq biz úshin», – dep sát saıyn mıymyzǵa shegeleıdi de jatady. Sodan bárin tastap: «Ne bolsa da, áıteýir, Otanymyzdy qorǵap qalýymyz kerek. Elimiz úshin jan pıda!», – dep qulshynyp shyǵa keletinbiz.
Sodan, maıdan bastalady da ketedi. Endi myna nársege qara, balam. Soǵystyń alǵashqy aılarynda: «Otan úshin alǵa!» dep kámánderimiz buıryq bergende, biz jazǵannyń qolymyzda ózimizge tıesili myltyǵymyz da bolmaıtyn. Tórt-beseýimizge ortaq bir myltyq. Álgiden kezegimizdi saqtap atamyz. Qatarymyz sıregen saıyn myltyqqa ortaqtar sany azaıady. Qazir sol jaǵdaılardy eske ala oılaı otyryp: «Ne degen sumdyq jaǵdaı bolǵan?! Soldattar bir-birine mysyq tileýles bola jazdaǵan eken-aý?» dep shoshynatynym bar. Ol kezde óıtip tolǵanbaqqa qaıda-a-a?!
О́limge de kisiniń boıy úırenedi eken. Nebir bozdaqtar kóz aldyńda murttaı ushyp jatady. Olardy oılap, qaıǵyryp otyrýǵa ýaqyt joq. «Atyńdar!» – deıdi. Nysanamyzdy shamalap alyp, oq jaýdyramyz kep. Ondaı keskilesken shaıqastarda okoptan basyńdy shyǵaryp, nysanańdy kózdeý degen qaıda-a-a! Basyńdy julyp túsiredi. Qýaqy soldattardyń biri taıaqqa bas kıimin ilip, ózinen alystaý etip, okoptan sál ǵana shyǵarǵan edi, áp sátte pılotkasy shurq tesik mataǵa aınaldy da qaldy. Keshegi álgi kınońa kúlip jatqanym sondyqtan, balam. «Boıaýshy, boıaýshy dese, saqalyn boıapty» demekshi, asyra ásireleýdiń halyq úshin paıdasynan góri zııany basym bolmaı ma?!
Osynyń bárin ózińe tátpishteı aıtyp jatqanym, Bóketaı, múmkin jazarsyń, jazbassyń. Ony ýaqytynda kórersiń. Degenmen, «kókeıińde júrsin» degenim…
Jaratqannyń jazýy
Ákemniń mına talqandaǵan oń aıaǵy jambasynan bastap tobyǵyna deıin kishi-girim shuńqyrlarǵa toly bolatyn. Bala neme emes pe, baýyrlarym qyzyq kórip, álgi jaralarynyń ornyn shuqylap oınaýshy edi. «Bul ne?» degenimizde:
– Á-á, nemistiń «syılyǵy» ǵoı, – deıtin ákemiz jaıbaraqat qana.
Keıin es bile bastaǵan kezimizde áńgimeniń shyn tórkinin suraǵan edik.
– Senderdiń kóreıin degen jaryqtaryń shyǵar, men talaı ret ólim aýzynan qaldym, balam. Sonyń birnesheýi soǵys kezinde boldy. Maıdan tilimen aıtqanda, «Lazaret» deıtin áskerı aýrýhanaǵa jatqyzyp, myltyq ustaýǵa jarasań bitti, soǵysqa qaıta aparyp salatyn. Ondaı-ondaı «jeńil» jaralanǵan sátterimdi esime de almaımyn. Jadymda jattalyp qalǵany ana dúnıe qaqpasynyń aldynan qaıtqandaı bolǵan kezim.
Nemisterdi tyrqyrata qýyp bara jatqanbyz. Biraq bir joly olardyń qaqpanyna qapyda túsip qaldyq. Olardyń kúshin kem baǵalappyz. Jasyryp qoıǵan bólimshesin bilmegen ekenbiz. Bizdiń rota entelep-aq kele jatyr edi. Sóıtip júrip, jaý tylyna kirip ketippiz. Áp sátte qorshap ala qoıdy bizdi. Jan alysyp, jan berisken shaıqas júrip jatty. Bir kezde dál qasymnan bir nárseniń gúrs etip jarylǵanyn bilemin. Odan keıingisi esimde joq. Esimdi jısam, karańǵy tún eken. Denem qozǵaltpaıdy. Tek qoldarym ǵana sál ıkemge kelgendeı bolady. Jaýraǵan jaýraǵan ba, birjolata qatyp qalyppyn. Sóıtsem, sýyq túnde óz qanyma ózim malshynyp jatyr ekem. Qan kóp ketkenge uqsaıdy. Janymdy qoıarǵa jer tappaı, beý-beýleı bastadym. Aınalamnan men sııaqty jaralylardyń úni ár-ár jerden shyǵyp qoıady. Biraq kóp emes. Ári ketkende bes-alty-aq adam-aý deımin. Sóıtip jatqanymyzda, bir kezde tankterdiń úni keldi qulaǵyma. Ekeý eken. Bizge enteleı jaqyn kelip toqtady da, lıýgi ashylyp, ishinen tankıster shyǵa bastady. «Jaý tankisi shyǵar» degen qorqynyshtan únimiz shyqpaıdy, tistene shydap jatyrmyz. Bir kezde qolyndaǵy pánárıgimen shashylyp jatqan máıitterdi barlaı qarap júrgen álgiler bir-birine orysshalap: «Mynany qarańdar, mańdaılarynda besjuldyzdary bar. Bizdiń soldattar ǵoı?!» -deýi muń eken, baıaǵy beseýmiz tus-tustan: «Oı, pámágıte, oı, pámágıte!» – dep zarlap qoıa berdik. Qudaı qalap, tankiler maǵan jaqyn toqtaǵan eken. Eki adam kelip meni plash-palatkama jaıǵastyryp, tankiniń ishine alyp kirdi. Ol kezdegi tankilerdiń ishi tar bolatyn. Eki tankige bir-birden ǵana jaralylylardy jaıǵastyrdy ǵoı deımin. Sol ekeýdiń biri men boldym, balam. Al endi osyny Allanyń maǵan jasaǵan qamqorlyǵy emes dep qalaı aıtarsyń!? Senderdiń kóreıin degen jaryqtaryń shyǵar?!… Allaǵa myń da bir shúkirlik qyldym. Bir kezde tank ornynan qozǵala bastady. Maıdan kezinde dala bitken aıqysh-uıqysh qazylyp, odan qala berse, neshe túrli bombalar men mınalardan sansyz shuqanaqtarǵa aınalyp ketedi ǵoı. Álgindeı kedir-budyr, aıqysh-uıqysh kedergilerden ótken saıyn tank ishindegiler, ásirese, kóldeneń jatqan meniń denem birese sekirip bıikke kóterilgendeı bolady. Birese, taq etip tanktiń edenine urylamyn. Qudaı basqa sala kórmesin, sonymen ne kerek, tank denemdi ár joly laqtyra sekirtken saıyn janym keýdemnen boztorǵaıdaı shyryldap, syrtqa «ushyp» shyǵyp, birazdan keıin qaıta kep oralatyndaı. «Áı, endi, ólgen degen osy shyǵar», – dep oılaýǵa ǵana shamam keldi. Ary qaraı ne bolǵanyn bilmeımin.
Jaraly ákeme qatysty oqıǵalar odan ári bylaısha órbigen eken. Tank ishindegiler ol kisiniń bylq-sylq etken denesin áskerı dala aýrýhanasyna ákelip tabys etedi. Jaralanǵandar kóp. Ota (operasııa) ústeline jetýdi beý-beýleı kútýshi maıdangerler kezegi edáýir bolsa kerek. Ákem áli esin jııa almaı jatady. Budan arǵy áńgimeni ol kisimen sol aýrýhanada birge jatqandar ákeme keıinirek bylaısha baıandap bergen eken. Sodan dárigerlerdiń biri shyǵady da: «Myna jaralyny jedel túrde operasııa ústeline… Anaý jaraly ázirge kúte tursyn», deı kele, meniń ákemdi nusqap, myna jaralydan úmit joq sııaqty. Ony dálizdegi máıitter janyna shyǵaryńdar!» – dep buıryq beredi. Sóıtip, ákem jaryqtyqty kireberistegi dálizge shyǵaryp, shımen qorshatyp qoısa kerek. Sebebi, kóz jumǵandarǵa arnalǵan jeke máıithana bólmesi munda joq. Qabir qazatyn adamdar tabylǵansha, sonda qoıa turatyn kórinedi. Sonysynyń ózi qandaı ǵanıbet bolǵan, deseńizshi!..
Dál sol kúni ortalyqtan áskerı tekserý komıssııasy kútpegen jerden kele qalǵan eken. Anaý-mynaý emes, áskerı dárigerlerdiń dókeıleri bolǵan desedi. Sol komıssııa músheleriniń biri álgi dálizden ótip bara jatyp, moınyn sozyp, ákem jatqan shıdiń ishine qaramaı ma. Sóıts-e-e-e…, ıá, sóıtse, «óldi» dep shyǵaryp tastaǵan jaýyngerdiń kirpigi sál-pál qımyldaǵandaı bolady. Myń bolǵyr álgi kisi: «Tiri soldatty máıithanaǵa shyǵaryp tastaǵandaryń qalaı? Bul ne degen sumdyq?!», – dep aıqaıdy salady kep. Áskerı tártiptiń aty – áskerı tártip. Aýrýhana dárigerleri zyr júgirisip, ákemdi ólim aýzynan qutqarýǵa dereý kirisip ketisken eken.
Keıde oılap otyrsam, Alla taǵala sol komıssııany quddy bir meniń ákemdi qutqarýǵa ádeıi jibergendeı kórinedi maǵan. Demek, sol arqyly bizdiń de mynaý jaryq dúnıege aman-esen kelip, asa qamqor, erekshe meıirimimen óziniń bizge arnaǵan nyǵmetterine bólenýimizge Jaratýshy Iemiz jaǵdaı jasap qoıǵan eken-aý!? Ákemniń de bul turǵydaǵy pikirleri meniń oılarymmen oraılas kelip jatatyn. Ásirese, táýelsizdigimizdi alyp, dinı nanym-senimderimiz jaıly keń de tereń aıtý múmkindigi paıda bolǵannan bastap, ol kisiniń óz ómirine sony qyrynan baǵa berýi de jıileı túsken bolatyn. Sebebi, perzentteri ózderiniń ımanı áńgimelerimen ákemizdiń sondaı turǵydaǵy oılarǵa shomýyna yqpal etip otyrýshy edi.
– Bir Qudaıdyń qamqorlyǵynyń arqasynda, senderdiń kóreıin degen jaryqtaryń ǵoı. Allaǵa myń da bir shúkirlik ettim! Sóıtip, bir jolǵy jaralanǵan saparymnyń ózinde Alla meni bir emes, keminde úsh márte ólim aýzynan alyp qaldy. Bóketaı, óziń oılap qarashy: maıdan dalasynda mınaǵa talqandalyp, qanǵa bógip jatqanymda álgi tankısterdi basqa jaralylarǵa emes, dál maǵan qaraı buryp jibergen bir Qudaı ǵoı. Odan lazaretke jetkenshe sekirgen tankimen birge ár joly «shyr» etip, keýdemnen ushyp shyqqandaı bolǵan janymdy maǵan «Qaıtarmaımyn!» dese, Allanyń óz erkinde edi ǵoı. Mendeı álsiz qulyn esirkedi, qaıtardy. Bir tal shashqa ilingendeı bolǵan ómirimdi ózime óstip birneshe márte qaıta usynyp otyrdy.Úshinshiden, lazarette, óldige sanalyp jatqanymda álgi baı bolǵyr komessııańnyń maǵan kóz qyry túspese she, onda shyn óler edim ǵoı. Osyndaı jaǵdaılardan keıin bir Allaǵa shúkirlikti men aıtpaǵanda, kim aıtady?! Al, ondaı jaralanýlardyń úlkendi-kishili talaıy ótti ǵoı basymyzdan. Mynaý jalǵan dúnıede jazmyshtan ozmysh joq ekendigine osy oqıǵalar tikeleı dálel-aý dep oılaımyn.
Ákemiz elimizdiń táýelsizdigin asa zor qýanyshpen qarsy aldy.
– Ras, sovettiń kesirinen dinimizdi jaqsy bile almadyq. Sovet ókimetine deıin medrese betin kórgen biren-saran aqsaqaldardyń áńgimesin tyńdaǵanymyz bolmasa, bylaısha arnaıy oqyp-bilgen eshnársemiz de joq. Dinimizge bostandyq berilgende 74 jasta ekem. Baıaǵy lazarette asyǵys jasalǵan otadan keıin denemde mınanyń birtalaı qaldyqtary qalǵan edi. Beıbit kúnde qan qustyryp, janyma ábden batqannan keıin, dárigerler birneshe ret ota jasap, oqtardy alyp tastady. Ár joly «obshı nárkóz» berdi. Sonyń bári mıǵa áser etedi eken. Biraz jyldan beri umytshaqtyq aýrýy paıda boldy mende. Álgi ákelip bergen kitaptaryńdaǵy aıattardy jattap alǵym-aq keledi. Biraq esimde qalmaıdy. Qazir olardyń qazaqsha maǵynalaryn oqyp alyp, óz sózimmen aıtyp júrmin. Eń bastysy, Alla keshirimpaz ǵoı. Bizdeı quldaryn esirkep, duǵalarymyzdy qabyl etkeı! Táýelsizdigimiz baıandy bolǵaı! Minekı, balam, meniń aıtpaq áńgimemniń uzyn yrǵasy osy.
Iá, sóıtip qart maıdanger óziniń jer basyp júrgen árbir sáti úshin Jaratqan Iemizge sheksiz shúkirlikterin aıtýdan jalyqpaıtyn.
Nurlytaı ÚRKIMBAI.