Al ekologııa departamentiniń tekseristeri barysynda aýyldardyń mańynda tógýge bolmaıtyn jerlerde úıilip jatqan 337 qoqys orny anyqtaldy. Bul jaǵdaıdy qalypqa keltirip, qorshaǵan ortany saqtaý úshin departament mamandary tarapynan jergilikti ákimdikterge eskertýler jiberildi, aıyppuldar salyndy. О́ıtkeni qaldyqtardy zalalsyzdandyrý boıynsha jumys júrgizilmegen, qoqys polıgondarynyń shekaralary anyqtalyp, qorshalmaǵan. Aýdandar kommýnaldyq qaldyqtardyń bólek jınalýyn, saqtalýyn, turaqty túrde qoqys aımaǵyna shyǵarylýyn, óńdelýin uıymdastyrýy tıis.
Qoqysty tasymaldaý, suryptaý, óńdeý úshin ınfraqurylym júrgizilýi qajet. Bul Ekologııalyq kodekstiń 292-babynda kórsetilgen erejede jazylǵan. Sondyqtan aldaǵy ýaqytta óńirdegi 10 aýdan ortalyǵynda, 4 kent pen 31 tirek aýylda arnaıy oryndar salynbaq. Shaǵyn aýyldarda jınalǵan qoqysty tirek aýyldarǵa tasymaldaıtyn bolady. Qoqys tógetin oryndar jasalǵan soń ony bıznes ortaǵa senimdi basqarýǵa berý josparlanýda. Mysaly, Tereńkól aýdanynyń ortalyǵyndaǵy turmystyq qaldyqtar jınalatyn jer qazir kásipker qaraýynda. Kásipker qaldyqtardy suryptap, qaıta óńdeý jolyn bastady.
Biraq turmystyq qatty qaldyqtardy óńdeý isin kásip kóretin kásipkerler qatary áli az, qoqystardy suryptap jınaýǵa turǵyndar da beıimdeler emes.
Al elimizdegi ekologııalyq jaǵdaıdy jaqsartyp, turmystyq qaldyqtardy óńdeý óndiristerin iske qosý úshin qoqysty jınaý, shyǵarý jáne polıgondarǵa jetkizý erejelerine bıyl ózgerister engizildi. Qabyldanǵan ekologııalyq normalarǵa sáıkes, turmystyq qaldyqtar arnaıy polıgondarǵa suryptalǵan kúıinde shyǵarylýy tıis delinedi. Qoqys polıgondary plastmassa, plastık, polıetılen, qaǵaz, qurylys materıaldary qaldyqtaryn qabyldamaıdy jáne saqtamaıdy. Sondyqtan oblystaǵy úsh qalada barlyǵy 200 konteıner ornatylǵan edi.
Plastıkten jasalǵan zattar, bótelkeler, qaqpaqtar, qoldanystan shyqqan shamdar, batareıalar, qurylys materıaldary men basqa da qoqystar jeke-jeke jınalýy qajet. Qoqysty qalaı bolsa solaı laqtyryp úırenip qalǵan jergilikti turǵyndarǵa qaldyqty suryptaý mádenıetin úıretýge de ýaqyt kerek bolar.
О́tken jyldan beri oblys ortalyǵynda, Ekibastuzda, Aqsýda batareıalar men qoldanýdan shyqqan shamdardy jınaýǵa arnalǵan jeke konteınerler ornatyla bastady. Keıbir turǵyn úılerdiń aýlalarynda plastıkalyq zattarǵa arnalǵan arnaıy jáshikter qoıylýda. Damyǵan elderdiń halqy sekildi turmystyq qaldyqtardy bólek, ıaǵnı qaǵazyn, plastıgin, aǵashyn jeke jınaýǵa daǵdylaný úrdisine qalyptasý, ózimiz ómir súrip jatqan aınalanyń taza bolýy úshin qajet ekenin túsinemiz. О́ıtkeni suryptalǵan qatty qaldyqtardy bólek jınaý der kezinde jedel qaıta óńdeýge múmkindik beredi. Qoqys polıgondaryn salyp, qaldyqtardy úıgennen paıda qaısy?
Ekibastuz qalasyndaǵy «Polıgon» kásipornynyń dırektory Qýandyq О́tegenovtiń aıtýynsha, jeliniń qoqys óńdeý qýaty jylyna 35-ten 50 myń tonnaǵa deıin jetedi eken. Turmystyq qaldyqtardy óńdeıtin qurylǵyda plastık, qaǵaz jáne shyny da óńdelýde. О́ńdeýge jaramaıtyndary peshterde órteledi. Qala ákimdigi turǵyn úılerden qoqys shyǵarý qyzmeti úshin tarıfterdi 5 paıyzǵa azaıtýǵa múmkindik berip otyr. Qoqysty jeke jınaý úshin 200 eýrokonteıner satyp alǵan. Ekibastuzdaǵy ekinshi bir kásiporyn «ElektroTransReelto» JShS jaramsyz shamdardy óńdeýmen aınalysady. Jyldyq qýaty – 1 myń dana sham. Árqaısysynyń quny 300 myń teńge bolatyn konteınerlerdi óz qarajatyna satyp alyp, Pavlodar, Ekibastuz jáne Aqsý qalalaryndaǵy aýlalarǵa ornatyp 11 myńǵa jýyq sham jınaǵan kórinedi. Jınalǵan eski shamdardy óńdep, odan synap alady. Biraq ókinishke qaraı, shamdar men batareıalar jınaýǵa arnalǵan jáshikterge turǵyndardyń basym bóligi azyq-túlik, kıim-keshek, qurylys qaldyqtaryn – bárin sala beredi. Bul qaldyqtardy jınaýdy, ony óńdeýdi edáýir qıyndatady, – deıdi kásipkerler.
Al oblys ortalyǵyndaǵy turǵyn úılerden jınalǵan turmystyq qaldyqtardy shyǵarý «Spesmashın» JShS-na júktelgen. Byltyr seriktestik basshylary jergilikti ákimdikterge bes jyl boıy ózgermegen qoqys shyǵarý tarıfin joǵarylatý týraly usynys jasady. О́ıtkeni turmys qaldyqtaryn suryptap jınaýǵa kirisý úshin konteınerler, tasymal tehnıkalary, jumysshylardyń jumys kıimderin qosqanda 1 mlrd teńge qajet kórinedi. «Spesmashın» JShS-nyń basshysy Súıindik Nurymovtyń aıtýynsha, búginde elimizdiń Astana, Qostanaı, Qaraǵandy qalalarynda qoqysty bólip tastaý boıynsha qanatqaqty jobalar júrgizilýde. Oblys ortalyǵynda da osyndaı jańashyl jobany júzege asyrý úshin jańa úlgidegi qoqys tastaıtyn konteınerler men ony tasymaldaıtyn júk kólikteri qajet.
Seriktestik aýmaǵynda qoqystardy óńdeý boıynsha shaǵyn óndiris jumys isteıdi. Qytaıdan ákelingen arnaıy qural-jabdyqtar arqyly shaǵyn óndiris plastık qaldyqtardan jańa ónimderge degen granýlalar, polıetılennen qapshyqtar daıyndap shyǵarýda. Aldaǵy ýaqytta qaǵazdardan dárethana qaǵazyn shyǵaratyn seh ashyp, plastık ónimderinen jıektastar men jaıaý júrginshilerdiń jolyna tóseıtin tas taqtaıshalardy óndirmek.
Bul qaıta óńdelgen ónimge degen suranystyń bar ekenin kórsetedi. Jergilikti «QazBythım» kásiporny bolsa plastık untaqtarynan hımııalyq zattarǵa arnalǵan ydys jasap shyǵarýda.
– Jalpy, turmystyq qaldyqtardy suryptap, qaıta óńdeý – kúrdeli óndiris. Qoqys qolmen suryptalady, úlken jumys kúshi qajet. Iаǵnı, qalaýyn tapsań qoqys ta kásiptiń bir túri, – deıdi S.Nurymov.
Qazir óńirde turmystyq jáne óndiristik qaldyqtardy óńdeýge kirisken 10-ǵa jýyq shaǵyn kásiporyn bar.
– О́ndiristik-turmystyq qaldyqtardy óńdeýdi zańmen mindetteý qajet. Ekologııalyq kodekske osy baǵytta tıisti usynys jasaldy, – deıdi ekologııa mamandary. О́ıtkeni qoqys óńdeý zaýyttarynyń kóbi ashylmaı jatyp jabylyp qalady. Sondyqtan, «Jasyl ekonomıkany» qoldaýǵa úles qospaq kásiporyndarǵa memleket tarapynan sýbsıdııalaý sııaqty qoldaý sharalary qajet.
Al mamandar qala, aýyl irgesindegi polıgonnyń barlyǵyn bir standart negizinde salý durys emes degen pikir bildiredi. Aýyl janyndaǵy tógilgen qoqysta qurylys materıaldary da, turmystyq qaldyqtar da aralasqan kúıde jatady. Mysaly, Baıanaýylda sý qubyry salynyp jatyr. Al odan shyqqan qurylys qaldyqtaryn eriksiz aýyl shetine aparyp laqtyrady. Uqsata bilse qurylys qaldyqtary da qajetke jarar edi.
Qazir óńirde energetıka jáne turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyǵy basqarmasy qalalar men aýyldar mańaıyn qoqystan tazartý úshin «Qoqys kartasyn» da ázirledi. Iаǵnı, qoqys úıilgen aýmaqqa beıjaı qaramaıtyn ár adam sol jerdi sýretke túsirip alyp, basqarmanyń nemese ákimdikterdiń saıtyna joldaýy kerek. Ekinshiden,«Qoqys kartasy» halyqtyq baqylaý arqyly jumys istep, ár aýyl men qalaǵa jaýapty mekemelerdi belgileý jumystary júrgizilmek.
Jýyrda senbilik ótti. Oblys ortalyǵynyń jastary Ertis ózeniniń arǵy jaǵyna kópir arqyly ótip, qoldaryna qap alyp, júgirip júrip qoqys jınady. «Jasyl el» oblystyq shtabynyń jetekshisi Roman Krasnoshekovtyń aıtýynsha, «Qoqys jınaý marafony» kezinde kórgenderin aıtýǵa uıat. О́ıtkeni ózen jaǵasy qoqystan kóz ashpaı jatyr. Qap-qap bolyp jınalǵan qoqys «Spesmashın» JShS-na jetkizilgen.
Iá, ekologııalyq jaǵdaı, qorshaǵan orta tazalyǵy bárimizdi oılandyrady. Ekologııa departamentiniń málimetinshe, óńirde 6 mlrd tonnaǵa jýyq ónerkásiptik qaldyq úıilip tur...
Qalaı bolsa solaı aınalaǵa shashyp tastaı beretin jáne úıimizden shyqqan turmystyq qaldyqtardy suryptaýdy qashan úırener ekenbiz?..
Pavlodar oblysy