Qazaq tarıhynyń qasireti

Atalǵan sharanyń maqsaty jaıly kópshilikti tanystyrǵan mekeme bas­­shysy Jandos Boldyqov qazaq tarıhynyń qasiretti jyldary sanatyna balanyp júrgen ótken ǵa­syr­daǵy kolhozdastyrý naýqany, jappaı asharshylyq, odan keıingi qazaq zııalylarynyń qýdalanýy, ásirese ult­tyq demografııalyq ahýaldyń joıda­syz quldyraýy qatarly ótken kúnniń ke­sapa­tyn búgingi urpaq bilýi tıis eke­­­nin jetkizip, alda kele jatqan 31 ma­myr Tuńǵysh Prezıdent – Elbasy Nur­sultan Nazarbaevtyń Jarlyǵymen «Saıası qýǵyn-súrgin jáne asharshylyq qur­bandaryn eske alý» kúni retinde jarııa­la­ǵandyqtan búgingi basqosý osy úrdis údesinen uıymdastyrylyp otyr, dedi. 

Odan keıin jıynnyń bas baıandamashysy «Ardagerler uıymy» res­pýb­lı­kalyq qoǵamdyq birlestigi Ortalyq keńesi tóraǵasynyń birinshi orynbasa­ry, tarıh ǵylymdarynyń doktory О́mirzaq Ozǵanbaev joǵarydaǵy qasiretti jyl­dar­dyń kesirinen qazaq halqy 70 paıyzyn joǵaltty. Iаǵnı, qazirgi kezde kóp aıtyla bermeıtin 1920-1921 jyly elimizdiń batys óńirin jalmaǵan alapat ashtyqtan 1,5 mıllıon adam, al bárimizge belgili 1931 jylǵy «aq meshin» juty 2,5 mıllıon qa­zaqtyń ǵazız basyn jalmap ketkenin de­rek-dáıektermen aıtyp berdi. 

Rasynda joǵarydaǵy asharshylyq náýbeti qoldan ádeıi uıymdastyrylǵany jaıly dálel jeterlik. Mysaly, «Qazaq ádebıeti» gazetiniń 2006 jylǵy 1 jel­toq­san kúngi sanynda Stalın men Hrý­shev ekeýara Qazaqstandaǵy sumdyq ashar­­shylyq jaıynda pikir alysqanda: «Biz Sta­lınge Qazaqstandaǵy adam tózgi­siz ashar­­shylyqtan búkil qazaq halqy qyry­lýdyń az-aq aldynda turǵanyn aıtqa­ny­myz­da, ol «sary pálelerden tek sondaı joldarmen ǵana qutylýǵa bolady» dep jaýap berdi dep jazylsa, aǵylshyn tarıhshysy Robert Konkvestiń «Jatva skor­bı» atty kitabynda: «Ashtyq jyldary Goloshekın qazaqtarǵa dárigerlik kómek kórsetpeý týraly jasyryn nusqaý shy­ǵarǵan» degen derekti aıtady. 

Al 1937 jyldan bastap qazaq zııa­ly­lary qýǵyndalyp, olardyń jappaı jazalanýy halqymyzdyń rýhanı qýa­tyn esepsiz álsiretti. «Osy jyldary bul zulmatqa elimiz boıynsha 25 myń qazaq oqyǵandary ilikse, qyrǵyz tý­ǵan­­­dardan 40, ózbek aǵaıyndardan 7, tá­jik­ten 1 ǵana adam atylypty» deıdi О́.Ozǵanbaev aǵamyz tarıhshy ǵalym M.Myrzahmetovtiń zertteýine silteme jasap.

«Zertteýshilerdiń esebi boıynsha, KSRO kóleminde 1926-1928 jyldary bastalyp, tek 1934-1940 jyldar ara­ly­ǵynda 19 mln 840 myń adam halyq jaýy retinde ustalyp, olardyń 7 mln-y atylǵan. Jalpy, 1952-54 jyldarǵa deıin sozylǵan qandy qyrǵyn jazalaýǵa 32 mln adam ilikken. Osylardyń 10-12 mln-y qandaı bir jaǵdaımen óltirilgeni jaıly derek bar», dedi Memleket tarıhy ınstıtýtynyń qyzmetkeri Seıitqalı Dúısen. 

Basqosý barysynda baıandama jasaǵan basqa da zertteýshiler tarapynan kóńil tolqytar tosyn derekter aıtylyp jatty. Sonyń biri – 1937 jyldyń jeltoqsan aıynda Qazaqstan basshysy Levon Mırzoıan Stalınge joldaǵan hatynda: «Bizge bi­rin­shi kategorııa boıynsha 8 myń, ekinshi kate­gorııa boıynsha 8 myń antısovettik ele­mentterdi repressııalaýǵa quqyq be­ril­di. Bul lımıt 1600 adamǵa asyra oryndaldy. Qalǵanyn tolyq joıý úshin taǵy da 1600 adamdy repressııalaýǵa ruqsat etýińizdi suraımyz» delinipti. Osy derekke qaraǵanda, qazaqty repressııalaý isin keńestik basshylar asyra oryndapty. – Biraq – deıdi dóńgelek ústeldi túıin­degen tarıhshy ǵalym Nurbek Shaıah­me­tov, ótken qasirettiń qandy jarasy ja­zyl­ǵanymen, úreıi qalady, urpaq osydan arylýy kerek.