Saılaý negizi – daýys berý

Endeshe osy saılaýda erkin eldiń ár azamatynyń erikti jasaǵan durys tańdaýy bolashaǵymyzdyń odan ári jaqsarta túsetindigine senim uıalatady. Onyń bir negizi Ortalyq saılaý komıssııasy saılaýdy ótkizý jónindegi jumystardy ýaqtyly atqa­ryp, barlyq talaptardyń zańdy­lyqtardyń qatań saqta­lýyn ustanýy bolyp otyr. Ásirese saılaýshy­lardyń óz tańdaýyn erkin júzege asy­ra alýy úshin qajetti jaǵdaı jasaldy. Osy oraıda Ortalyq saılaý komıssııasy jergilikti atqarýshy organdardyń saılaýshylar tizimin qalyptastyrýy jáne olardyń saılaýshylar tizimine ózgerister engizý týraly ótinishterin qabyldaý, azamattardy saılaýshylar tizimimen tanystyrý jáne saılaý ýchaskelerinde múmkin­digi shekteýli azamattar úshin jaǵdaıdy qamtamasyz etý, t.b. sekildi jumystardy tolyq nazarǵa aldy.

Máselen, azamattardyń turǵylyqty jeri boıynsha qurylǵan saılaý ýchas­kelerindegi saılaýshylar tizimderin daýys beretin kúnge on bes kún qalǵanda, ıaǵnı 25 mamyrdan keshiktirmeı, tıisti saılaý komıssııalary tanysý úshin saılaýshylarǵa berýi kerek. Azamattarǵa tıisti saılaý komıssııalarynyń úı-jaılarynda saılaýshylar tizimimen tanysý, sondaı-aq olarǵa engizilgen saılaýshylar jónindegi derekterdiń durystyǵyn tekserý múm­kindigi beriledi. Sodan keıin árbir azamat saılaýshylar tizimderindegi ózi týraly de­rekterdi tekserýge jáne tizimge engizilmegeni, durys engizilmegeni nemese tizimnen shyǵaryp tastalǵany, sondaı-aq tizimderdegi saılaýshy týraly derekterde jańsaqtyq jiberilgeni úshin shaǵymdanýǵa quqyly.

Al saılaýshylar tizimine engizý, odan shyǵarý ne tizim­derge túzetýler jasaý qajettigi týraly shaǵymdy tıisti saılaý komıssııasy ol aryz túsken kúni qaraıdy. Aryz maquldanbaǵan jaǵ­daıda saılaý komıssııasy aryzdanýshyǵa onyń aryzynyń maquldanbaǵany týraly dá­leldi sheshimniń kóshirmesin beredi. Sheshimge saılaý komıssııasy ornalasqan jerdegi tıisti sotqa shaǵym jasalýy da múmkin, ondaı bolsa sot shaǵymdy túsken kúni qaraıdy. Sol kezde aryzdanýshy úshin durys sheshim qabyldanǵan jaǵdaıda saılaý komıssııasy saılaýshylar tizimine túzetýdi nemese engizilmegen saılaýshyny tizimge engizýdi dereý júzege asyrady. Sondaı-aq saılaýshynyń ýchaskeniń ornalasqan jeri boıynsha turaqty mekenjaıǵa tirkelgeni rastalǵan kezde, ıaǵnı HQO beretin mekenjaı anyqtamasyn usyna otyryp, tıisti ýchaskedegi saılaýshylar tizimine engizilýi múmkin. Bul kezde jergilikti atqarýshy organdar eldiń saılaý komıssııalarymen birlesip, daýys berý kúni ýchaskege kelgen azamattyń saılaýshylar tiziminde ózin taýyp, óziniń saılaý quqyǵyn kedergisiz júzege asyrýy úshin barlyq sharalardy qabyldaýy tıis.

Eger saılaýshy saılaýshylar tizimderin usyný men saılaý kúni arasyndaǵy kezeńde shuǵyl jaǵdaıǵa baılanys­ty bir jaqqa ketken kezde ne isteý kerektigi jóninde Or­­talyq saılaý komıssııasy BAQ-pen jáne qoǵamdyq birlestiktermen ózara is-qımyl bóliminiń bas konsýltanty Venera Abyhanqyzy túsindirip berdi. Ol: «Siz ózi­ńizdiń turǵylyqty ornyńyzdy aýys­tyrǵan jaǵ­daıda ózińiz­diń tirkelgen jerińiz boıyn­sha ýchaskelik saılaý komıs­sııasyna júginesiz, ol jerde tólqujatty nemese je­ke kýá­likti usynǵan kezde ýchas­kelik saılaý komıssııasy daýys berý quqyǵyn rastaıtyn esepten shyǵarý kýáligin tabys etedi. Bul rette saılaýshylar tizimine tıisti belgi qoıylady. Alaıda, esepten shyǵarý kýáligi bir eldi mekenniń shegindegi basqa saılaý okrýginde nemese basqa saı­laý ýchaskesinde daýys be­rýge qatysqysy keletin saı­laýshylarǵa berilmeıdi. Esep­ten shyǵarý kýálikterin berý daýys berý kúni aldyn­daǵy kúngi jergilikti ýaqyt bo­ıyn­sha 18 saǵatta aıaqtalady. Da­ýys beretin kúni daýys berý quqyǵyn beretin esepten shy­ǵarý kýáligin kórsetken kez­de ýchaskelik saılaý komıssııasy sizdi kelgen ornyńyz boıynsha saılaý ýchaskesindegi saılaýshylar tizimine engizedi», deıdi. 

Sóıtip saılaý kúni daýys berý saılaý ýchaskesindegi daýys berýge arnalǵan úı-jaıda jergilikti ýaqyt bo­ıyn­sha saǵat jetiden keshki segizge deıin ótkiziledi. Saı­laýshy ózi daýys beredi. Saı­laýda daýys quqyǵyn basqa bireýge berýge jáne sol sııaqty basqa adam úshin daýys berýge jol berilmeıdi. Daýys berýge arnalǵan bıýlletender saılaýshylar tiziminiń negizinde Qazaqstan Respýblıkasy azamatynyń tólqujatyn nemese jeke kýá­ligin kórsetken kezde qo­lyna ustatylady. Sosyn saılaýshy bıýlletendi alǵan­dyǵy týraly qol qoıady.

Saılaý bıýlletenderin saılaýshy jasyryn daýys berýge arnalǵan kabınada toltyrady jáne olardy toltyrý kezinde basqa bireýdiń qosa kirýine tyıym salynady. Al eger saılaýshy óz betimen bıýlletenderdi toltyrýǵa múmkindigi bolmaǵan jaǵ­daıda, ózi senetin adamnyń kómegin paıdalanýǵa quqyly, onyń aty-jóni daýys bergennen keıin saılaýshylardyń tizimine tirkelip, tusyna saı­laýshynyń bıýlleten alǵan­dyǵy týraly qoly qoıylady. Alaıda, bul sátte bir eskerer jaıt, bıýlletendi óz betimen toltyrýǵa múmkindigi bol­maǵan saılaýshyǵa bıýlle­ten­di toltyrýǵa saılaý komıssııasynyń múshesi, jer­gilikti ókildi nemese atqarýshy organnyń laýazymdy adamy, kandıdattyń nemese saıası partııanyń senim bildirilgen adamy, buqaralyq aqparat quraldarynyń ókili, ıaǵnı – jýrnalıst jáne tıisti saılaý komıssııasynda tirkelgen baıqaýshy qatysýǵa bolmaıdy. Osylaısha saılaýdyń máni de, negizi de daýys berý bolyp tabylady. О́ıtkeni óz tańdaýyn durys jasaǵan adam utylmaıdy.