Halyqtyń tólem qabiletiniń deńgeıi kóterilmeı, nesıege táýeldilik tómendemeıdi

2019 jyldyń birinshi toqsa­nyndaǵy málimet boıynsha ne­sıeniń jalpy kólemi 6,12 trln teńgege, nesıe qajet bolyp bankke júgin­gen qazaqstandyqtar­dyń sany 12,02 myń adamǵa kóbeı­gen. Halyq­aralyq valıýta qory­nyń taratqan málim­de­me­sinde: «Qazaq­­stan bankteri qaı­tarylýy neǵaıbyl nesıeler sany­nyń ósýin toqtatý úshin nátıjeli is-qımyl jasaýy kerek. О́ıt­keni osynaý burynǵy keńes respýblıka­synda ulttyq ekonomıkanyń shapshań ósýi­niń qaýqary aktıvter sapasyn arttyrýǵa jetpeıtin tárizdi» dep kórsetilgenin habarlady «Blýmberg» agenttigi. 

Shtab-páteri Vashıngtonda orn­a­las­qan Halyqaralyq valıýta qory­nyń saıtynda Qazaq­stan­ǵa qatysty jarııalan­ǵan res­mı málimdemede bylaı delin­gen: «Jumys istemeı turǵan nesıeler kólemin azaıtý úshin Qazaq­­stan bankteriniń eldiń res­mı bılik oryndarymen birge keńi­rek aýqymdaǵy sharalardy baty­­lyraq is júzine asyrǵany mańyz­dy bolmaq».

Demek halyqtyń qaıtaryl­maǵan nesıesi men memlekettiń ımıdjin bir-birinen bólip qa­raýǵa bolmaıdy. Qazaqstannyń Ulttyq bankiniń alǵashqy tó­raǵasy Ǵalym Baınazarov: «Eger bankter qaryzyn qaıtara almaıtyndaı jaǵdaıda qalsa, onyń ornyn memleket jabady» deıdi. Iаǵnı, memleket bankter úshin táýekelge bel baılaıdy.

Bank akademııasynyń rektory Beısen­bek Zııabek: «Eger qazaq­stan­dyq bank óziniń syrttan alǵan nesıe­sin qaıtara almaıtyn bolsa, sol nesıeni be­rip otyrǵan sheteldik bankter Lon­don nemese Parıj kredıtor­lar klýbyna júginedi. Al olar óz keze­ginde memleketke qysym ja­saıdy» deıdi. Ol sonymen qatar bizdiń bankter memlekettiń ımıdjin alǵa tartyp qaryz ala­tynyn, ony keıin Grýzııa se­kildi memleketterge salyp kel­­genin tilge tıek etip ótti. «Bank­­terdiń basyna kún týatyn bol­­sa, onyń jaýapkershiligi mem­lekettiń, ıaǵnı qarapaıym salyq tóleýshilerdiń moınynda qalady», deıdi Beısenbek Zııabek. 

Basynda nesıesi joq otbasy­nyń sırek kezdesetini de ras. Nesıe turmystyń ajyramas bóligi bolyp barady. Bizde bankpen baılanysy joq adamnyń az ekenin ekonomısterdiń ózi ashyq aıta bastady. Qaryz tó­lep kún ótkizip júrgen qazaq­stan­dyqtardyń sany qansha ekenin naq­ty aıtý múmkin emes. Tipti bul saýaldyń jaýabyn birinshi nesıe bıýrosynyń saıtynan da taba almadyq. 

Bankter problemaly qaryz­dardyń kórsetkishin kó­terip alǵanyn taǵy da baıqamaı qal­dy. Ekonomıst Jangeldi Shym­shyqovtyń oıynsha, mundaı jaǵdaıda otandyq bankterge klıent úshin básekelesýge tý­ra keledi. 

– 2008 jylǵy daǵ­da­rys­tan keıin esin jınaı bas­ta­ǵan­ kom­mersııalyq bankter je­­ńil­ joldy tańdady. Olar qaı­­­tarymy tez bo­latyn nesıe kóz­derin tutyný sek­torynan tapty. Búkil álemde materıaldyq qundylyq birinshi planǵa shyǵyp otyr. Bankter adamdardyń osy álsizdigin dóp basyp, baǵyttaryn osylaı qaraı bura qoıdy. Jastar birinen-biri qalǵysy kelmeı, qymbat teh­nıkalyq túrlerin alýǵa jantalasyp, klıent úshin talas týdyrdy. Bankter de birinen-biri asyp túskisi kelip, nebir qym­bat tutyný zattaryn nesıege bere bastady. Osylaı elimizde tutynýshylar men ımportqa degen suranys ósýde. Bul óz ke­zeginde erteńgi problemalyq ak­tıv­terdi kóbeıtpese, azaıtpaıdy, – deıdi J.Shymshyqov. 

Sarapshylar 6,12 trln teń­gege úlestirilgen tutyný nesıe­le­ri ekonomıkalyq daǵdarys jaǵ­­­daıynda bank sektorynyń to­qyraýyna sebep bolýy múm­kin eke­nin de aıtyp jatyr. Halyq­ara­lyq naryqtarda munaı baǵasy tómendese, ol tutynýshylardyń tó­lem qabiletine áser etpeı qoı­maı­tyny belgili. Turǵyndar tu­tyný nesıelerin jabýdy ke­shik­tirse, ekonomıkalyq ah­ýal nashar­laı bastady dep dabyl qaǵa berýge bolady. Al ondaı ke­shik­tirý­ler qa­zir­diń ózinde boı kórsete bastapty. 

Qazir bir adamnyń moınynda úsh-tórt nesıeden bar. Bu­dan ári qaraı bólshek nesıe kóleminiń artýy múmkin emes, sebebi ár nár­­­seniń shegi bolady. Bankterdiń tólem qabileti tómen azamattardy da tartyp, olarǵa táýekeli joǵary ne­sıe­lerdi usynýy nesıelik táýe­­keldi kóbeıte túsedi, – deıdi J.Shymshyqov. 

Sarapshylar, halyqtyń nesıege degen táýeldiliginiń tym te­reńdep ketkenin jáne endigi jerde odan bas tartýdyń múmkin emestigin aıtyp jatyr. Halyqtyń tólem qabiletiniń deńgeıi kóterilmeı, nesıege táýeldilik deńgeıi tómen­demeıdi. Memleketke endigi jerde paıyzdyq mólsherlemeni bekitken kezde halyqtyń turmysy men tólem qabiletin eskerýden ózge jol joq. Qoldanystaǵy nesıelik saıasat qarjylyq stresten ózdigi­men shyǵýǵa qabiletsiz. Bul – dáleleýdi qajet etpeıtin aqıqat. – Bolashaqta bank júıesi biryńǵaı baǵdarlamalyq damýǵa kóship, jemqorlyqty aýyzdyqtaıtyn baqylaý tetikterin kúsheıtý kerek. Kúrdeli problemalardy bol­dyrmaýdyń joly – osy, – deıdi J.Shymshyqov. 

Sarapshy sóz arasynda 1998-2008 jyldardaǵy qarjylyq daǵ­darysqa nesıelik dúmpýdiń sebep bolǵanyn eske saldy. Resmı bılik daǵdarys Qazaqstandy janamalap ótti dep jyly ja­bý­ǵa tyryssa da halyq sol daǵ­da­rysty sezdi. 

– 2008 jyldaǵy daǵdarystyń sebep-saldary tıisti deńgeıde zerttelmedi. Biz sol qatelikti taǵy da qaıtalap jatyrmyz. Bank­ter­diń nesıesiniń deńgeıi 60 pa­ıyzdan asyp ketti. 1998 jyl­daǵy daǵdarystan sabaq alǵan batys sarapshylary onyń úlesi 10 paıyzǵa jaqyndap qalsa, dabyl kóteredi. Al biz únsizbiz. Ult­­­­tyq bank pen Úkimettiń us­ta­nymy – tutyný nesıesindegi pa­ıyz arqyly bankterdiń bosap qal­ǵan qorjynyn toltyrý. Biraq bul múmkin emes. Úkimet bank­ter bankrotqa ushyrasa kómekke kelmeıtinin ashyp aıtty. Endi bank­terdiń kúıreýi memleketke qıyn tıedi, – deıdi J.Shymshyqov. 

Ekonomıstiń paıymdaýynsha, nesıe paıyzynyń deńgeıin paıyzdyq mólsherlemeni tómen­detý arqyly halyqtyń tólem qabi­letimen deńgeılestire ala­myz. Máselen, AQSh-ta paıyz­dyq mólsherleme 0,25 paıyz. О́zbekstandaǵy paıyzdyq mól­sher­lemede bizdegiden tómen. Bul faktor ózbek bıznesiniń kúre tamyryna qan júgirtip jatyr. Al bizdiń eldegi qazirgi 9 paıyzdyq mólsherleme jaǵdaıymyzdy jaqsarta almaıdy. Bizge ony 4-6 paıyzǵa deıin tómendetý kerek. Osy tásil arqyly ǵana halyq­tyń nesıeni qaıtarý múm­kindigin jaqsarta alamyz. Ult­tyq altyn valıýta qoryndaǵy qar­jy paıyzdyq mólsherlemeni tómendetýge múmkindik beredi. Ol úshin Ulttyq bank pen Úkimet qarjy saıasatyn qaıta qurý kerek. 

ALMATY