Beıbit Qoıshybaev: Ulttyq memlekettilikpen maqtanatyn tarıh kerek

– Elimizdiń bas gazeti tamyryn budan bir ǵasyr buryn shyǵa bastaǵan «Ushqyn» gazetinen alatyny belgili. Osy tusty naqtylap, tarqatyp aıtatyn bolsaq, 1918 jylǵy kóktemde Alash Orda delegasııasy Máskeýge kelip kelis­sóz júrgizgende, ult tutastyǵy arqy­ly eldikke jetýdi kóksegen Alash avtonomııasyn Keńes ókimeti basshylary alǵashynda moıyndap qalǵanymen, artyn­sha-aq qosh kórmegen. Qazaq ólkesin taptyq negizde avtonomııalandyrýǵa daıyndaý úshin, áýeli Ult isteri jónindegi halyq komıssarıatynan Qazaq bólimin ashqany belgili. Odan, 1919 jylǵy shildede, ólkeni basqarýdy júzege asyryp, keńestik avtonomııany ázirleýge tıis áskerı-revolıýsııalyq komıtet qurǵan. Mine, osy Qazáskerırevkomnyń jumy­syn júrgizý úshin, Ult isteri jó­nin­degi halyq komıssarıatynyń Qazaq bóli­mi Bókeı ordasynda ashqan bólimshe qyzmetkerleri revkom múshelerimen birge Orynborǵa kóship kelgen. Ordadaǵydaı «Soǵys komıssarıatynyń habarlary» únparaǵyn shyǵarý maqsatymen baspahana mashınasyn da tasyp ákelgen-di. Biraq únparaq shyǵarmaq bop júr­gen Tamımdar Safıevke Seıitqalı Meń­de­­shev Qazrevkomnyń organy márte­be­­sinde jaryq kórip turýy tıis jańa basy­lymnyń, ózi «Ushqyn» dep at qoı­ǵan gazettiń jumysyn uıymdastyrý min­­detin júkteıdi. Safıev redaksııa alqa­synyń tóraǵasy retinde iske kiri­se­di. Ordada «Durystyq jolyn» birge shyǵarysqan dosy Halel Esenbaev «Ushqyn­nyń» alǵashqy redaktory bolady. Alǵashqy alqa músheleri qatarynda Ber­nııaz Kúleev, Qaıretdın Bolǵanbaev, Ahmetsafa Iýsýpov, Mánnan Turǵanbaev, taǵy basqalar bolyp, gazetti qazaq ólke­si­niń avtonomııalyq sıpatyn jarııa etken Qazaqstan Keńesteriniń Quryl­taı­shy sezi bolǵanǵa deıin shyǵaryp turdy.

Smaǵul Sádýaqasov 1921 jyldyń alǵashqy aılarynda gazettiń redaktory boldy, keıin 1925–1926 jyldary «Eńbekshi qazaq» atalǵan ke­zinde de basqardy. Smaǵuldyń «oń­shyl-aýytqýshy» retinde saıası qý­ǵyn­­ǵa ushyratylǵany málim. Gazetti tuń­ǵysh shyǵarýshylar qataryndaǵy Tamım­dar­dyń saıası qyspaq kórgendikten Qara­qal­paqstanǵa ketkeni, Qaıretdın men Ahmetsafanyń «Alash isi» boıynsha ulttyq ıntellıgensııany qýdalaǵan alǵashqy repressııa tolqynyna ilikkeni belgili. Ahmetsafa – 1930 jyly, Qaıretdın men Mánnan 1937 jyly atyldy. Gazette 1921–1922 jyldary redaktor bolǵan Júsipbek Aımaýytov, Muhtar Áýezov, Ábdirahman Baıdildın, gazet qyzmetkeri bolyp júrgen Mirjaqyp Dýlatov osy is boıynsha 1929 jyly tutqyndalǵan. Júsipbek pen Ábdirahman jáne Ahmetsafa, Dinmuhamed tórteýi 1930 jyly Máskeýde jazanyń joǵarǵy sharasyna kesildi, Mirjaqyp GÝLAG-tiń Karelııadaǵy Sosnoves poselkesinde orna­lasqan lagerinde 1935 jyly ómir­den ótti.

– «Ádilet» tarıhı-aǵartý qoǵamy jarııalaǵan málimetterden elimiz da­mýy­nyń túrli kezeńderinde gazet qabyr­ǵasynda eńbek etken ondaǵan qalam­gerdiń saıası qýǵyn-súrginge ushy­ra­ǵandyǵyna kóz jetkize tústik...

– Bul derekterdi ári qaraı tarqatyp aıtatyn bolsaq, 1919-1938 jyldary gazet «Ushqyn», «Eńbek týy», «Eń­bekshil qazaq», «Eńbekshi qazaq», «So­sıal­dy Qazaqstan», «Sosıalıstik Qazaq­stan» atalǵan shaqtarda redaktor bolǵan Halel Esenbaev, Bernııaz Kúleev, Smaǵul Sádýaqasov, Júsipbek Aımaýytov, Muhtar Áýezov, Ábdirahman Baıdildın, Beıimbet Maılın, Sáken Seıfýllın, Moldaǵalı Joldybaev, Turar Rysqulov, Oraz Jandosov, Oraz Isaev, Ǵabbas Toǵjanov, Aıtmuhamed Mýsın, Janaıdar Sádýaqasov, Júsipbek Arystanov Úlken terror qurbany boldy, olardyń kóbi 1938 jyly Alma­tyda atyldy. Osy basshylarmen birge redaksııada túrli laýazymda shy­ǵarmashylyq qyzmet atqarǵan Ahmet­sa­fa Iýsýpov, Mirjaqyp Dýlatov, Ilııas Jansúgirov, redaktordyń orynba­sa­ry Rahym Súgirov, bólim meń­ge­rý­shisi Hamza Abdýllın, Abdrahman Aı­sa­rın, menshikti tilshisi Mútálip Ahme­tov, Ilııas Ahmetov, Hasen О́zden­baev, Qulmyrza О́tepov, Ǵazız Isma­ǵu­lov, foto­tilshi Maks Shohor, gazetke avtor bol­ǵan mádenıet, ǵylym, óner qaı­rat­kerleri Temirbek Júrgenov, Názir Tóre­qulov, Dinmuhamed Ádilov, Qońyr­qo­ja Qojyqov, Qudaıbergen Jubanov se­kildi ondaǵan aıaýly azamat saıası qýǵyn-súrginge ushyrap, jazyqsyz atylyp ketti.

1937 jyldan «Sosıalıstik Qazaq­stan­nyń» redaktory bolǵan Júsipbek Arystanov 1938 jylǵy tamyzda ustaldy, 16-17 jyl túrme, stalındik konslager azabyn shegip, áıteýir aman oraldy. Gazetke 1919–1925 jyldarda ıdeıalyq basshylyq jasaǵandardan 1938 jyly Seıitqalı Meńdeshev Almatyda, F.Goloshekın Smaǵulǵa japsyr­ǵa­nyn­daı «ońshyldyq» aıyp taqqan, ólke par­tııa uıymyndaǵy «qojanovshyldyq» atal­ǵan aǵymnyń basynda turdy dep kiná­laǵan Sultanbek Qojanov Máskeýde atyldy. Jalpy, tek Úlken terror jyldary 120 myńdaı adamnyń jazyqsyz jazalanǵany, onyń 25 myńy atylyp ketkeni búginde kópke málim ǵoı. «Halyq jaýy» atanǵan kóptegen qaıratker-jýrnalısterdiń esimderi «Egemen Qazaq­stan­nyń» shejiresinde bul kúnderi qurmetpen atalady.

Al «Egemenniń» bastapqy oryn­bor­lyq kezeńinde qaz turýyna atsaly­syp, keıin, 30-shy jyldary redak­tor­dyń orynbasary qyzmetinde iste­gen Raqym Súgirov 1938 jyly Alma­ty­da atyldy. Raqymnyń qyzy Sáýle Súgirova-Aıtmambetova 1989 jyldan Qazaqstan «Ádilet» tarıhı-aǵartý qoǵa­my­nyń atqarýshy dırektory bolyp, totalıtarızm jyldary saıası qýǵyn-súrginge ushyraǵan júzden astam jýrna­lıstiń esimin anyqtaýǵa, sosyn olardyń arýaǵyn ulyqtap, 2009 jyly Abaı atyndaǵy QazUPÝ-da eske alý keshin uıymdastyrýǵa muryndyq boldy. Jalpy saıası qýǵyn-súrginge res­pýblıka aýmaǵyndaǵy jýrnalıs­ter ushyrady. Soltústik Qazaqstan oblys­tyq «Lenın týy» gazetiniń redaktor­lary Shaıdýlla Moldabekov, Seıilbek Úsenov, Hasenbaı Sahabın, jaýapty hatshysy Abdolla Sádýaqasov, ádebı qyzmetkeri Jahııa Ýaqpaev, osy gazetti «Bostandyq týy» atalyp turǵanynda basqaryp, odan Jetisýdaǵy «Tilshi» gazetiniń redaktory bolǵan Sabyr Aıthojın, Soltústik Qazaqstan oblys­tyq «Lenınskoe znamıa» gazetiniń jaýapty hatshysy Marııa Ýtına, qyzmetkeri Aleksandr Menshıkov, «Pravda Iýjno­go Kazahstana» gazetiniń redaktorlary Petr Grehnev, Gennadıı Mýntıan, Oral oblys­tyq «Qyzyl tý» gazetiniń redaktory Ahmet Mámetov sekildi ondaǵan azamattyń taǵdyry oqqa baılandy.

– Asharshylyq jyldaryndaǵy náýbetpen kúresip, ash halyqqa qoldaý bildirýde ult qaıratkerleriniń jan­kesh­ti eńbegi týraly az aıtylǵan joq. Olar joǵaryda atalǵan gazetter betinde sol kezeńde halyqtyń basyna tón­gen náýbet týraly maqalalar jarııa­laı aldy ma?

–1921–1923 jyldardaǵy ashar­shy­lyq­ta zııalylar gazetterde ashyqqan elge járdem kórsetýge shaqyryp úndeýler, kómek berý barysy jaıynda maqa­la­lar jazyp turdy. Máselen, «Aq jol» gazetinde 1921 jyly Halel Dos­mu­ha­medov, Muhamedjan Tynyshbaev, Jansha Dosmuhamedov, Qońyrqoja Qojyqov, Sultanbek Qojanov, Isa Qash­qynbaev jáne taǵy biraz zııaly úndeý jarııalap, ashyǵyp jatqan arqa­lyq baýyrlarǵa kómektesýge shaqyr­dy. Jansha Dosmuhamedov Qaraqol jaǵyna issaparmen baryp, ashtyqqa ushyraǵandarǵa naqty kómek jiberýdi uıymdastyrdy. 1922 jyly Mirjaqyp Dýla­tovtyń «Aq jolda» «Ashyqqan elge járdem qaıtkende mol jınalady?», «Ashtyq qyrǵynynan qaıtsek qutylamyz?» degen maqalalary shyqty. Sol jyly «Qazaq tili» gazetinde basyl­ǵan maqalasynda Semeı gýbernııa­sy qazaq qyzmetkerlerin elden ashar­shy­lyq jaılaǵan aımaqqa járdemge mal jınasýǵa shaqyrdy. О́zi Semeı óńirin­de­gi bolystardy aralady, sonda onysyn unatpaı, saıası basqarma tutqynǵa aldy. Keıin Torǵaıǵa kómekke mal aıdap aparǵandar ústinen úlken sot bol­ǵa­ny da málim. Asharshylyqty bolshevızmniń kóshpendilerge jasaǵan genosıdi dep sanaýǵa ábden bolady. «HH ǵasyrdyń qyzyl topalańy» bılikke kelgen bette jergilikti halyqtar múddesin kózge ilgen joq. Olardyń ómir súrý quqy­ǵy­nyń ózine kúdikpen qarady. Sol kezgi saıası oqıǵalardyń bel ortasynda júrip, naqty kýálik qaldyrǵan Turar Rys­qulovtan bilemiz: álemdik revolıýsııa órtin órshite túsýdi maqsat etken «lenındik gvardııanyń» aldyńǵy sapyndaǵylar kóshpendi qazaqtardy markstik kózqaras turǵysynan báribir quryp bitýge tıis, ekonomıkalyq jaǵy­nan áljýaz top dep eseptedi, sondyqtan olar­dy ashtan qutqaramyn dep shyǵyn­dan­ǵannan, bar qarjyny azamat soǵysy maıdandaryndaǵy álemdik revolıýsııa jasaýǵa tıis qyzyláskerlerdi qol­daý­ǵa jumsaý mańyzdy boldy. Azyq-túlik tap­­shy­lyǵy sezilgen 1917 jyldyń jazynan-aq Túrkistandy is júzinde bas­qa­ra bastaǵan jumysshy-sharýa-soldat komıtetteri, sol oqıǵalar arasynda júrgen Zákı Ýalıdıdiń kýálik etýinshe, kóshpendilerge astyq bermeý jaǵynda boldy. Jylqysy qyzylásker paıdasyna tartyp alynǵan kóshpendi jurt ishin asharshylyq jaılady.

1917–1918 jyldyń qysyn Tashkentte ótkizgen Marııa Shoqaı óz esteliginde qazaqtardyń kóshe-kóshede ashtyqtan qalaı sulap túsip ólip jatqandaryn, ózegi talǵan jandarǵa bir túıir nan berýge sharasyzdyqtan qınalǵanyn jazǵan. Sonaý surapyl jyldarda res­mı derekter boıynsha 2 mıllıonnan astam adam ashyqty. Qyrylyp qal­ǵandar sany jantúrshigerlik edi. Mus­ta­fa Shoqaı ony «bolshevıkterdiń ashtyq saıasatynyń saldary» dep bilip, qurban 1 mıllıon 114 myń adam degen naqty sıfr kórsetti. Al Túrkatkomnyń Reseı Federasııasyndaǵy ókiletti ókili Ý.Shakırov 1919 jyly RKFSR Ult isteri jónindegi halyq komıssarıatyna bergen hatynda Túrkistandaǵy dala halyqtarynyń 60 paıyzy ashtan ólgenin baıandady. Munda revolıýsııa qarsańynda 3 mıllıondaı qazaq turatyn-dy. «Proletarıat dıktatýrasy» kóshpendilerdiń Túrkrespýblıka aýmaǵyndaǵy tirshilik keńistigin bosatýy arqasynda, solardyń súıegi ústinde ornady... Ekinshi kezeń meılinshe solaqaılyqpen júrgizilgen «áskerı kommýnızm» saıasaty saldarynan Qazaq Respýblıkasy aýmaǵynda 1921–1923 jyldary oryn aldy, halyq taǵy da jalpy sanynyń tórtten birin joǵaltty. Ulttyq apattyń úshinshi, eń qasiretti kezeńine aınalǵan 1931–1933 jyldary Úlken Qazaqstandaǵy (Qazrespýblıkaǵa Túrkrespýblıkadaǵy qazaq jer-sýymen birikken ahýaldaǵy) halyqtyń jartysy qyryldy, shamasy jetkender – tiri qalǵandardyń úshten biri – bosyp basqa ólkelerge, shetelderge ótip ketti, dástúrli sharýashylyq múldem turalady, mal basy on-on eki esege deıin azaıdy... Osy kezeń jaıynda jarııalanǵan jantúrshigerlik estelikter, qujattar mol. Áli jınalmaǵany, el ishinde jatqany qanshama... Monarhııa qular qarsańdaǵy alty mıllıondyq qazaqtyń jalpy sany tóńkeris týyn kótergen sosıalıstik federasııa qura­myn­da boı túzegen avtonomııalyq respýb­lıkasyndaǵy qylmysty saıasat silkinis­terine toly on alty jylda – Ult­tyq apattyń atalǵan úsh kezeńinde – úsh esege jýyq kemidi. Tikeleı shyǵyn 4,5 mln-daı, yqtımal tabıǵı ósimdi esepke alǵanda – 10 mln-daı jannan aıy­ryldyq. Mundaı ulttyq apatqa ushyramaǵanda, búginde qazaqtyń sany kemi 40-50 mıllıonǵa baryp qalar edi...

– Ult qaıratkerleriniń ashtyqpen kú­re­sine qaramastan, joǵaryǵa ja­zyl­­ǵan «beseýdiń», «altaýdyń» hatta­ry ultshyldyqpen baılanys­tyrylyp, asyra silteýler jalǵasyn taba berdi. Iri sharýashylyqtardyń bosyp ketýine yqpal etti...

– 1917-1918 jylǵy qysta qala mańyn­da­ǵy aýyldardan súıretilip jetkenderdi Tashkentte Sultanbek Qojanov «Birlik týy» gazeti redaksııasynyń qoǵamdyq asha­nasynda qorektendirdi. Sol 1918 jyly ol Jańaqorǵan, Sozaq, Túr­kis­­tan aımaqtarynda ashyqqandardy ta­maq­tandyratyn oryndar ashty. Jurt bertinge deıin «Jylan jyly Sul­tan­­bektiń shúlen kójesi arqasynda aman qaldyq qoı» dep júrdi. Osy kezde Áýlıeata úıezinde 1918 jylǵy sáýir­de atkom tóraǵasynyń orynbasary bolyp saılanǵan Turar Rysqulov ta ashar­shy­lyq­qa ushyraǵan jurt úshin qoǵamdyq tamaq­tandyrý oryndaryn ashýdy uıym­das­tyrdy. 1918 jylǵy qyrkúıekte ol Túrkrespýblıkasynyń Densaýlyq saq­taý halyq komıssary qyzmetine kelgen, sol kezde oǵan negizgi mindetimen qosa ólke­degi ashtyqpen kúres te tapsyryldy. Bul jumysty pármendi etý úshin, 1918 jylǵy qarashada quramynda túrli komıssarıattyń ókilderi bar erekshe Ortalyq Komıssııa quryldy da, onyń tóraǵasy bolyp Rysqulov taǵaıyndaldy. Aýqymdy jumys júr­gizildi. Bul Ulttyq apattyń bi­rinshi kezeńi edi, 1921–1923 jyl­dardaǵy ekinshi kezeńde Túrkrespýblıkadaǵy zııalylar úndeý jarııalap, Qazrespýblıkada ashyǵyp jatqandarǵa kómek uıymdastyrdy. Mundaı áreket Qazrespýblıkanyń ózinde de jasaldy. 1931–1933 jyldardaǵy, halyqtyń sol kezgi sanynyń jartysyna jýyǵyn alyp ketken eń qasiretti, qazaqty ult retinde joıylý qaýpine tirep qoıǵan úshinshi kezeńdi alsaq, asharshylyq belgileri jaıyndaǵy sýyq habarlar ólkelik komıtetke 30-shy jyldardyń basynda-aq túse bastaǵan. Biraq Goloshekın men onyń úzeńgilesteri ózderin ózderi «munyń bári alashordashylar men baılardyń zııankestik astyrtyn áreketteriniń saldary» degen jasandy syltaýmen aldady. 1932 jylǵy 4 shildede Goloshekınniń atyna búginde kópke áıgili (jazýshy Ǵabıt Músirepov, Qazmembaspa meńgerýshisi Mansur Ǵataýlın, Komvýz prorektorynyń orynbasary Mutash Dáýletǵalıev, prorektory Embergen Altynbekov, Gosplannyń sektor meńgerýshisi Qadyr Qýanyshev qol qoıǵan) «beseýdiń haty» berildi. Hatta aýyl sharýashylyǵyndaǵy quldyraý derekteri keltirildi (1930 jylǵy 40 mıllıon bas maldan 1932 jyly 5 mıllıon ǵana qalǵan). Qazaqtar arasynda ashtan ólýdiń tym kóbeıip ketkeni jáne osynsha múshkil halge «solshyldyq» asyra silteýler men Qazólkekomnyń qate saıasaty jetkizgeni aıtyldy. Alaıda, «beseýdiń haty» ultshyldyqtyń naqty kórinisi retinde baǵalandy. Hattyń jazylýyna Halkomkeńes tóraǵasy Oraz Isaev túrtki boldy. Ol soǵan deıin Qazaqstandaǵy ashyqqan halyqqa kómek kórsetý jaıynda 1932 jylǵy 11 mamyrda respýblıkanyń qarjy halkomy M.Orynbaevpen birge I.Stalın men KSRO HKK tóraǵasy V. Molotovqa hat jazǵan bolatyn. «Beseýdiń haty» teris baǵalanǵannan keıin, 1932 jyldyń tamyz aıynda, Oraz Isaev Stalınge ekinshi ret hat jazdy. Bul hatynda Oraz ólkedegi asyra silteýlerdi ashyq baıan etti, sebep-saldarlaryn taldady, qıyndyqtan shyǵaratyn sharalar retindegi usynystaryn tujyrymdady. 1933 jylǵy 24 aqpanda OK Bas hatshysy Stalın men Qazaq ólkekomynyń jańa birin­shi hatshysy L.Mırzoıannyń atyna «altaýdyń haty» (qol qoıǵandar: Qyzyl professýra ınstıtýtynyń tyń­daý­shylary Ǵataýlla Isqaqov, Ilııas Qabylov, Júsipbek Arystanov, Bir­mu­hamed Aıbasov, Qazólkekom múshesi Ǵabbas Toǵjanov, stýdent Orazaly Jandosov) jiberildi. Onda 300 myńnan astam qazaq qojalyǵynyń Sibir jáne Orta Azııa temir jol stansalaryna, qa­la­­laryna, ortalyqtaǵy qalalarǵa, kór­shi respýblıkalardyń oblystaryna bosyp ketkeni, kóbiniń qaıyrshylyq hal keship jatqany aıtyldy. Shuǵyl kómek kór­setilmese, kóktemge qaraı olardyń ara­syndaǵy ólim-jitim tym kóbeıip ke­te­­­tini habarlandy. Qazaqstannyń jańa basshylyǵy asharshylyq zardaptaryn joıýǵa baǵyttalǵan keshendi jos­pardy jú­zege asyrýǵa kiristi. 1933 jylǵy 9 naý­ryzda Turar Rysqulov OK Bas hat­­shysy Stalınge (kóshirmesin OK aýyl­­sharýashylyq bólimi men KSRO Hal­komkeńesine) Qazaqstandaǵy ashar­shy­lyq zardaptaryn joıý jónindegi baıan­ha­­tyn joldady. Munyń kóshirmesin 11 naýryzda jóneltpe jazbasyna tir­kep, Almatyǵa, Mırzoıanǵa jiberdi. Ol ondaǵy paıymdardy qazaq partııa uıy­my­nyń jańa basshysy jumys barysynda eskerer dep úmit bildirdi. Jol beril­gen Ulttyq apat kezindegi qazaq qaı­rat­kerleriniń is-áreketteri osyndaı bol­dy...

– Siz suhbattaryńyzda tarıhpen tárbıeleý máselesin jıi kóterip jú­re­­­­siz. Bul baǵytta naqty qandaı usy­­­­nys­taryńyzben bólisken bolar edi­­­­ńiz?

– Shyndyǵynda da men adamdardy tarıh arqyly tárbıeleýdiń otanshyldyq sezimdi bekem qalyptastyratynyna, barsha jurtty qazaq múddesi jolyna toptas­tyryp, el birligin arttyra túsetinine qaltqysyz senemin. Qazaqstanda tu­ra­tyn ózge ult ókilderi qazaqtyń qasiretti tarıhynan múlde beıhabar deýge bolady, eger olar ótken ǵasyrda solaqaı saıasat saldarynan qazaqtyń ulttyq apatqa dýshar bolǵanyn túsinse, bar salada qazaqqa qatysty tarıhı ádilettiliktiń orna­ýyna kómektesken bolar edi. Jal­py, tarıhpen tárbıeleý mektepte, oqý baǵ­darlamalarynda jetkilikti dáre­jede eskerilýi kerek. Ázirge tilge tıek bol­ǵan qaraly kezeńderdiń de, tip­ti mem­leket­tiligimizdiń de tarıhy oıdaǵydaı oqytylmaıdy. Shyn­yn aıtqanda, kúni búginge deıin qazaq memleketiniń durys jazyl­­ǵan tarıhy joq, onyń sebebi tarıh ınstıtýttarynyń tek bılik qar­­jylan­­dyrǵan baǵdarlamalarmen ju­mys isteıtindiginde ǵoı deımin. Al bizge qazaqtyń baıyrǵy ult ekenin, ult­tyq mem­lekettiliginiń ǵasyrlar tere­ńi­ne kete­tinin kórsetetin shynshyl tarıh kerek. Qazaq memleketiniń barsha jur­ty­myz maqtan ete alatyn tarıhyn jazý qajet. Buǵan birinshi kezekte ókimetimiz yntalylyq tanytsa quba-qup.

– Áńgimeńizge rahmet.

Áńgimelesken Elvıra SERIKQYZY,

«Egemen Qazaqstan»

 ALMATY