Qarjyger Erlan Ibragımniń paıymdaýynsha, AQSh munaıly elderdi sabasyna túsirgisi keletin ambısııasyn baıqatty. Onyń tyrnaǵyna ilingen Qatar, Iran, Reseı – munaı eksporttaýshy elder. Bul elderdi álsiretý úshin munaı baǵasyn qulatý kerek. Odan bólek, AQSh prezıdenti úshin munaıdy arzandatý Meksıkadan keletin mıgranttardyń jolyna tosqaýyl jáne talaı synnan ótken senimdi jol.
Ulttyq banktiń málimetinshe, ishki valıýta naryǵyndaǵy ahýaldyń turaqtylyǵyna Reseı rýbliniń nyǵaıýy, AQSh FRJ rıtorıkasynyń paıyzdyq saıasatqa qatysty jumsarýy áser etti. Al ishki faktorlarda tólem balansy oń nátıje kórsetip, aǵymdaǵy shottyń profısıti 2 toqsan boıy teńgeniń nyǵaıýyna sebep bolyp otyr eken. Soǵan qaramastan, sarapshylar «Ulttyq bank «jasyryn» ıntervensııa jasaýy da múmkin» degen boljamdy joqqa shyǵarmaıdy. Sebebi saılaý aldynda ulttyq valıýtamyzdyń terbele bergeni Ulttyq bankke de, Úkimetke de tıimsiz. Ulttyq bank tóraǵasy Erbolat Dosaev valıýtalyq baqylaýdan áli bas tartpaǵanyn osyǵan deıin de aıtqan. «Ulttyq bank valıýtalyq naryqtyń jaı-kúıine turaqty negizde monıtorıng júrgizýdi jalǵastyrady jáne qajet bolǵan jaǵdaıda qarjylyq turaqtylyqqa qaýip týdyrmaý úshin qajetti sharalar qabyldaıdy», degen Ulttyq banktiń baspasóz qyzmeti saıası naýqandy valıýtalyq saıasatqa aınaldyrmaýǵa shaqyrady. Sonymen birge jekelegen sarapshylardyń arandatýshylyq baqylaýyna jáne boljamdaryna ermeýdi, táýekeldi alypsatarlyq operasııalardy júzege asyrmaýdy eskertedi.
Saılaýdan keıin teńge baǵamynyń qalaı órbýi múmkin ekenin Ulttyq bank basshysynyń orynbasary Oleg Smolıakov aıtty. «Teńge baǵamy kún saıyn ózgerip otyrady. Saılaýdan keıin aıtarlyqtaı aýytqý bolýy múmkin emes», deıdi ol.
Qarjyger E.Ibragım Ulttyq bank 2014-2015 jyldardaǵydaı bir kúnde 10-20% devalvasııa jasaýǵa sheshim qabyldamaıtynyn kesip aıtty. Mundaı sheshim kezinde ózin-ózi aqtaǵanmen, qazir ózektiligin joıyp aldy. Halyqtyń bir kúnde bar-jıǵan tergeninen aıyrǵan devalvasııany bul joly kún saıyn bir-eki teńgelep baǵamdy túzetý arqyly tejep , teńgeniń tynysyna qosymsha ottegi berip otyrǵany baıqalady.
Teńgeniń qazirgi baǵamy dollarmen qatynasynda 380 teńge aınalasynda ekenine kúmánmen qaraýshylar kóp. О́ıtkeni birneshe aptadan beri qaıta-qaıta terbelip ketti. Ulttyq bank teńge baǵamyn birtindep kóterip, devalvasııa tetikterin qalypty jaǵdaıda retteýi múmkin.
«Mysaly, 2018 jyldyń osy mezgilinde 1 AQSh dollary 339-341 teńgeniń aınalasynda bolatyn. Qazir 384 teńgege jaqyndap, bir jylda 40 teńge salmaq qosyp aldy. Buǵan eshkim nazar aýdaryp jatqan joq. Bul sheshim aldaǵy birer jylǵa deıin ózin-ózi aqtaıdy», deıdi E.Ibragım. Birer kún buryn AQSh-tyń Iran máselesi boıynsha arnaıy ókili Braıan Hýk Iran munaıyn ımporttaıtyn elderge Vashıngton keshirim bermeıtinin tilge tıek etti. Bul ınvestorlar úshin jaqsy jańalyq bolmaǵany ýaqyt ótpeı-aq sezildi. О́tken aptada baǵa 6 paıyzǵa deıin arzandady. Al búginde Brent baǵasy tipti 61,26 dollarǵa deıin arzandap otyr.
Munyń bári, árıne dollar-teńge qatynasyna tikeleı áser etip jatyr. KASE-degi tańǵy sessııada maksımým kórsetkish 384 teńgege deıin jetken. Bul absolıýtti rekordtan 0,5 teńgege arzan.
«Valıýta naryǵyndaǵy mundaı qubylmaly jaǵdaı devalvasııa týraly daqpyrt áńgimege jol bermeı me?» degen suraq týady.
«Brend surypty munaıdyń barreli 50 AQSh dollarynan joǵary. Rýbl qymbattaýda. «Mundaı jaǵdaıda Ulttyq bankke ulttyq valıýtany qysqa merzimdi depozıtterge salǵan salymshylarǵa tóleıtin qarjy kózin qymbat munaı esebinen qor jınap, qosymsha kúsh alý tıimdi» degen pikirdi apta basynan beri biraz adam aıtyp jatyr. Qarjyger Ánýar Úshbaev bizge bul faktor da eskirip qalǵanyn aıtty. Ulttyq bankke qysqa merzimdi depozıtter úshin beriletin ótemaqyny syrttan izdeýge qajettilik joq.
Eldegi saıası naýqan bastalǵaly teńge baǵamy týraly túrli boljam aıtylyp keledi. Sonyń arasynda saılaýdan keıin dollar birtindep qymbattaýǵa tıis degen joramal da bar. Onyń sebebin tranzıttik kezeńmen baılanystyrady.
«Qazirgi tańda ishki jaǵdaı da, syrtqy jaǵdaı da ulttyq valıýtaǵa qarsy oınap tur. Bul, árıne, valıýta naryǵyndaǵy pessımızmdi odan ári ósire túspek» deıdi E. Ibragım.
Qazaq valıýtasynyń jıi-jıi terbele berýi irgedegi qyrǵyz valıýtasyna sonshalyqty áser ete qoımaıtyny osyǵan deıin de baıqalǵan edi. 2015 jyldan beri qazaq teńgesi 30 paıyz qunsyzdanǵan kezde qyrǵyz somy qunyn tek 5 paıyzǵa ǵana joǵaltqan. Qyrǵyz Ulttyq banki osyǵan deıin valıýtalyq terbelisterge kenetten jol bermeýge bergen ýádesin oryndady. Sońǵy 10 jylda qyrǵyz somynyń kenetten qunsyzdanǵanyn kórgen joqpyz. Bul prosess bizdiń eldegideı kenetten emes, halyqtyń turmysyna nemese bazardaǵy baǵaǵa birden áserin tıgizbeıtindeı evolıýsııalyq jolmen júrgizildi.
Qazir AQSh-tyń dollarǵa qatysty saıasaty ózgerdi. Bul el ekonomıkaǵa aqsha salýdy azaıtý arqyly dollardyń qunyn ósirýdi kózdep otyr. Bul «dollar qymbattaıdy» degen uǵymdy bildiredi. Sarapshylar mundaı jaǵdaı álemdik ekonomıkanyń baıaýlaýyna jáne dúnıejúziniń dollarǵa degen táýeldiliginiń artýyna ákelip soǵady dep otyr. Ekonomıkasynyń 60 paıyzy AQSh dollaryna táýeldi bizdiń el úshin munyń qanshalyqty qaýipti ekeni aıtpasa da túsinikti. Sarapshylar kez kelgen bir eldiń altyn-valıýta qory azaıǵan sátte, ulttyq valıýtasy qunsyzdanady degen tujyrymǵa basymdyq beredi. Al bizde kerisinshe, altyn-valıýta rezervi ósim berip otyr. Demek jyl aıaǵyna deıin devalvasııa bolady dep daýryǵýga negiz joq.
Sondaı-aq ekonomıkamyz Reseıge baılanyp turǵan joq. Rýblge qatysty dollar baǵamy 42-44 rýblge túsip ketse ǵana alańdaýǵa bolady. Bizde altyn-valıýta qory jetkilikti. Qolma-qol aqsha aıyrbasy alǵashqy jartyjyldyqpen salystyrǵanda 4%-ǵa qysqardy.
Qarjyger Á.Úshbaev dollarǵa degen qajettilik baıypty jolmen ótelse, jurt sabasyna túsetinin aıtady. Reseıge baǵyttalǵan sanksııadan eshkim aldyn-ala saqtana da, saqtandyryla da almaıdy. Sondyqtan devalvasııa bolady degen áńgime valıýta treıderlerine ǵana tıimdi.
Qazir Úkimet pen Ulttyq bank dollarǵa táýeldilikti azaıtý tetikterin qarastyryp jatyr. Sarapshylar bizdiń elmen salystyrǵanda bul tetiktiń Reseıde áldeqaıda myqty ekenin aıtady. Úkimet ulttyq ekonomıkanyń teńgelik sıpatyn arttyrmaıynsha, devalvasııaǵa qatysty dáıekti-dáıeksiz aqparattyń qysymynan qutyla almaımyz, deıdi Á.Úshbaev.
E.Ibragım Reseıdiń EO elderine eksporty 13%-ǵa, al EO-nyń Reseıge eksporty 8%-ǵa qysqarǵanyn aıtty. Bul Reseıdiń ǵana emes, EO elderi ekonomıkasynyń baıaýlaýyna ákelip soǵady. «Kezinde biz qoǵamnyń shetel valıýtasyna degen mahabbatyn shekten shyǵaryp aldyq», deıdi ol. Osy tusta qarjyger ekonomıkadaǵy barlyq úderistiń retsiz, qandaı da bir faktordyń áserin tikeleı baǵalaý múmkin emes ekenin aıtady. Eldiń áleýmettik jaǵdaıyna áser etetin sheshimder qabyldanar tusta bılik, quzyrly oryndar men qoǵam arasynda aqparattyq soǵys bastalady. Búgingi aqparattyq soǵys qarjy treıderleriniń paıdasyna jumys istep jatyr.
«Bılik pen qoǵam arasyndaǵy aqparattyq soǵysta jeńisti bıliktiń qolynan julyp alatyndar da solar. Budan keıin Úkimettiń teńge baǵamy nemese dollarsyzdandyrý týraly aıtqanyna eshkim senbeıdi. Teńge baǵamyna qosymsha kúsh berip otyrǵan ındıkator – ShOB bizde álsiz. Sondyqtan valıýtamyzdy turaqtandyrý úshin Reseı rýblimen de, ózbek-qyrǵyz somdarymen de tepe-teńdik ustap otyrý mańyzdy», deıdi sarapshy.
Qazaq teńgesiniń jıi qubylýy qyrǵyz aǵaıyndarǵa da áser etip jatqanyn áleýmettik jeli men BAQ arqyly habardarmyz. Jaz maýsymynda qyrǵyz somynyń «shyraıy» kirip qalatyny talaı jyldan beri baıqalǵan jaıt. Týrıstik maýsym kezinde qyrǵyz somy teńge ǵana emes, rýbl men dollarǵa da des bermeı ketedi. Al qyrkúıek-qazan aılarynda 5-10 paıyzǵa deıin «álsirep» qalady eken.
«Bul joly qyrǵyz somynyń qanshalyqty deńgeıde «álsireıtinin bilmeımiz. Sebebi onyń baǵamyna áser etetin faktor kóbeıip ketti», deıdi qarjyger Beısenbek Zııabekov.
Sheteldik sarapshylar qyrǵyz somynyń devalvasııalanýyna múddeli taraptar bar ekenin ashyp aıta bastady. Olardyń paıymdaýynsha, qyrǵyz bıligi ishki jaǵdaıdyń kóńil kúıin buzbaý úshin dollar baǵamyn 70 som dálizinen ári asyrmaı otyr.
B.Zııabekov eki elde qarjy salasyna qatysty mindetti túrde qaıtalanyp otyratyn dástúrli qubylystyń qalyptasyp qalǵanyn aıtady. Qazaq jaǵy valıýta baǵamyn kenetten teńestirip jiberse, qyrǵyzdar somyn taǵy da erkindikke jiberedi eken. Osyǵan baılanysty ekonomıster qandaı ýáj aıtaryn bilmeı, dal bolyp otyr. Biri bul qyrǵyz ekonomıkasyna keri áser etip otyrǵan qolaısyz konıýnktýra dep jatyr. Olardyń paıymdaýynsha, mundaı trend ishki jáne syrtqy saýda aınalymyna teris saldo qalyptastyryp otyr eken. Mundaı baǵyt jyljymaıtyn múlik naryǵynyń toqtap qalýyna da yqpal etetin kórinedi.
Qazaqstannyń da, Reseıdiń de ulttyq valıýtalarynyń turaqtylyǵyna qyrǵyzdar múddeli.Al qyrǵyz sarapshylary bolsa «sheteldikterdiń kútken devalvasııasy Qyrǵyzstan 2015 jyly EAEO-ǵa múshe bolyp qabyldanǵan kezde bolýy múmkin edi. Biraq resmı Bishkek eýrazııalyq ıntegrasııanyń ıdeıasyn emes, Qyrǵyzstannyń múddesin joǵary qoıypty. 2015 jyly qyrǵyz somy devalvasııanyń bizdegideı kenetten emes, janǵa jaıly túrin tańdap alǵan. 2016 jyly qyrǵyzdyń Ulttyq banki qyrǵyz somyna ıntervensııa jasap, 175 mln AQSh dollaryn aınalymǵa jiberdi. Tek qyrkúıek aıynda 6,8 mln AQSh dollary arqyly qosymsha qorektendirdi. 2015 jyldan beri qyrǵyz somyna degen senimdiliktiń azaıyp kele jatqany baıqalady. 2015 jylǵa deıin qyrǵyz bankterindegi sheteldik valıýta túrindegi depozıt 16 paıyzǵa artyp, 56 paıyz bolsa, qazir 72 paıyzǵa jetipti. Bul faktor qyrǵyz ekonomıkasyna keri áserin tıgizdi. Sebebi EAEO naryǵyna taýar shyǵaryp otyrǵan qyrǵyz eksporttaýshylary básekege tótep bere almaı qaldy. «Bul faktor qyrǵyz naryǵyna keri áser etip jatyr» degen pikirdi endi qyrǵyz sarapshylary da aıtyp jatyr.
Osyǵan baılanysty qyrǵyzdyń ulttyq valıýtasy 2019 jyldyń aıaǵynda ózgeriske ushyraýy múmkin. Qyrǵyz somynyń dollarǵa qatysty shekti baǵasynyń qandaı bolatyny sol kezde belgili bolady.
ALMATY