«Qurmetti senator» kýáligi men tósbelgisi tapsyryldy

Parlamentarızmniń joly aıqyn 

«Qurmetti senator» mártebesin ıelengen adam elimizde jalǵyz, ol – El­basy Nursultan Nazarbaev. Osy oraıda Senat Tóraǵasy Darıǵa Nazarbaeva Elbasyna aqjarma tilegin de bildirdi. 

– Sizdiń jasampaz qyzmetińiz ben qos palataly kásibı Parlamentti qalyp­tastyrýdaǵy orasan zor eńbe­gińizge sena­torlardyń tereń qurmeti dep qabyl­dańyz, – dedi D.Nazarbaeva.

Al Elbasy barlyq depýtatqa qol­daý kórsetkeni jáne eńbegin joǵary baǵalaǵany úshin alǵys aıtty. 

– Kópshiligińizben sońǵy 30 jyl boıy birge jumys istep kelemiz. Biz kóptegen qıyndyqty birge ótkerdik. Maǵan «Qur­metti senator» mártebesin berý týraly sheshim qabyldaǵandaryńyz úshin shynaıy rızashylyǵymdy bildiremin, – dedi Nursultan Nazarbaev. 

Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezıdenti qolǵa alǵan reformalardy tıimdi júzege asyrý isinde Parlamenttiń sapaly zań shyǵarý qyzmetiniń mańyzdy ekenin erekshe atap ótti. – Elimiz búkil álemge tanymal boldy. Ekonomıkamyz damyp, aza­mat­tarymyzdyń turmys deńgeıi artty. Biz memleketti jańǵyrtýǵa baǵyt­tal­ǵan birneshe baǵdarlama qabyl­da­dyq. Sizder sol qujattardy júzege asy­rýǵa belsene atsalysyp kelesizder. Refor­malardyń tabysty bolýy sizder­diń jumystaryńyzǵa baılanysty, – dedi Elbasy.

Nursultan Nazarbaev qoǵam­nyń turaqtylyǵyn nyǵaıtý jáne damýdyń strategııalyq baǵdarynyń sabaqtastyǵyn qamtamasyz etý úshin prezıdenttik ókilettigin toqtatý týraly sheshim qabyldaǵanyn aıtty.

– Bizdiń basty jetistigimiz – eldegi turaqtylyq pen tynyshtyq. Álemdik qoǵamdastyqtyń qabyldaǵan sheshimi­me bildirgen pikirine tańǵaldym. Biz búkil álemge bılik tranzıtine qatysty máseleni qalaı sheshýge bolatynyn kórsettik, – dedi Elbasy.

Nursultan Nazarbaev sondaı-aq táýelsiz Qazaqstandy odan ári damytý jáne órkendetý isinde jastardyń mańyzdy ról atqaratynyn atap ótti.

О́z kezeginde mundaı tarıhı sáttiń kýágeri bolǵan senatorlar da Elbasyna jyly lebizderin jetkizdi. Máselen, senator Baqytjan Jumaǵulov mundaı rásim bizdiń elimizde tuńǵysh ret ótki­zilip otyrǵanyna toqtaldy.

– Shyndyǵyna kelgende, elimizdegi jańa úrdisterdiń barlyǵy da birinshi ret júrgizilýde. Munyń bári barly­ǵymyzdy tebirentedi jáne sanamyzdy jańǵyrtady. Elbasymyz ári egemen memleketimizdiń negizin salýshy retinde Siz óz bıligińizdi sanaly túrde tapsyryp berdińiz. Álemdik sarapshylar men memleket basshylary Sizdiń bul sheshimińizdi ózińiz ıadrolyq qarýdan bas tartqan er­likpen para-par sanaıdy. Qazaqstan álem­dik qoǵamdastyq­tyń pikirinshe, jańa bıikke kóterildi. Nursultan Ábishuly, Sizdiń sińirgen eńbegińiz ushan-teńiz jáne talas týdyrmaıdy. Ony álem moıyndady jáne Qazaqstanǵa dúnıe júzi qurmetpen qaraıdy, – dedi B.Jumaǵulov. 

Al Olga Perepechına «Qurmetti senator» ataǵy Qazaqstan memleket­tili­giniń negizin qalaýshy, otandyq parlamentarızmniń qalyptasýy men damýyna zor úles qosqan tulǵaǵa laıyqty ekendigin atap ótti. 

– El prezıdenti bola otyryp, Siz elimiz ben onyń azamattarynyń taǵdyry úshin zor jaýapkershilik aldyńyz. Siz túbegeıli ıdeıalardy, aýqymdy jáne irgeli reformalardy dúnıege ákeldińiz, qoǵam men memlekettegi kúrdeli ári asa mańyzdy úderisterge tóraǵalyq ettińiz. Sizdiń «Qazaqstan joly» brendińiz halyq tarapynan qoldaý tapty, – dedi O.Perepechına. 

Budan soń sóz alǵan senator Murat Baqtııaruly: 

– Qazaqtyń qasıetti qara óleńinde ómir tájirıbesinen tujyrymdalǵan: «Baqyt degen eńbegińniń janýy, Ataq degen el-jurtyńnyń tanýy. О́lmeý degen artyńda iz qalýy» deıtin shýmaq bar. Osy joldar, qurmetti Nursultan Ábishuly, Sizdiń ómir jolyńyzǵa negizdelgen aqıqat ekeni anyq. Siz shynynda baqyt­ty adamsyz. Qıyndyqqa qaıyspaı, ýa­qyt­pen sanaspaı, «elim» dep emirene eńbek etip kelesiz. Eńbegińiz jandy. Qalyp­tasqan júıe kúırep, bodandyqtan bostandyqqa umtylǵan elińizdi táýelsiz damyǵan ejelgi elderdiń qataryna qostyńyz. Ataq-dańqyńyz alysqa ketti. Osy jolda halqyńyz Sizdi tanydy, Siz halqyńyzdy álemge tanyttyńyz. Qazir táýelsiz Qazaqstandy alys-jaqyn shet­eldiń bári biledi. Qyzyǵa da qyzǵana qaraıdy. Osynyń bári – Sizdiń bilikti basshylyǵyńyzben atqarylǵan ıgilikti isterdiń nátıjesi, álemniń ozyq elderiniń qataryna tezirek jetýdi murat tutqan jańashyl bastamalaryńyzdyń jemisi, – deı kele sózin: «Qurmetti senator» mártebesin berý tek Joǵarǵy palata úshin ǵana emes, jalpy bıliktiń zań shyǵarýshy tarmaǵy – Parlament úshin úlken abyroı, mártebe dep túsinemiz. Muny táýelsiz Qazaqstandy, máńgilik Uly dala elin qurý jolyndaǵy orasan zor eńbegińizdiń kishkentaı ǵana óteýi dep bilemiz. Bul mártebe barlyǵymyzǵa úlken jaýapkershilik júkteıdi», dep túıindedi. 

Jalpy, Qazaqstan Respýblıkasynyń Tuńǵysh Prezıdenti – Elbasynyń demokratııalyq, zaıyrly, quqyqtyq jáne áleýmettik memleket retinde konstıtýsııalyq-quqyqtyq negizderin qalyptastyrýdaǵy, sondaı-aq otandyq parlamentarızmdi ornyqtyrýdaǵy jáne damytýdaǵy sińirgen tarıhı eńbegin, Konstıtýsııany, adamnyń jáne azamat­tyń quqyqtary men bostan­dyq­taryn qorǵaýǵa, qoǵamnyń birligin qamtamasyz etýge, eldiń strategııalyq damý baǵdaryn aıqyndaýǵa qosqan asa zor úlesin moıyndaı otyryp, Parlament Senaty Elbasy Nursultan Nazarbaevqa «Qurmetti senator» mártebesin berý týraly sheshim qabyldaǵan edi. 

Sóz oraıy kelgende aıta ketsek, Senat Tóraǵasy Darıǵa Nazarbaeva endi Elbasynyń Senatqa kelip, bıýro, komı­tet jáne palata otyrystaryna qaty­syp, asa mańyzdy máseleler boıynsha kózqarasymen, kóregen parasatty oı-pikirlerimen bólise alatynyn atap ótti. 

– Bul múmkinshilik senatorlar úshin úl­ken mártebe, sonymen qatar zor jaýap­ke­rshilik júkteıdi, – dedi Senat Tóraǵasy.  Elbasy da otyrys barysynda bılik basyna kelgenine bıyl 30 jyl tolatynyn aıtyp, osy ýaqyt aralyǵyndaǵy jetistikterdi eske aldy. Sondaı-aq shı­rek ǵasyrdan astam ýaqyt janynda úzeńgiles serik bolǵan senatorlarmen qalaı tanysqanyn jáne olardyń min­det­terin qalaı oryndaǵanyn da estelik retinde aıtyp berdi. 

Minsiz esep ósýdiń belgisi emes

Senattyń jalpy otyrysynyń kún tártibinde bir másele – Úkimet jáne Respýblıkalyq bıýdjettiń atqarylýyn baqylaý jónindegi esep komıtetiniń 2018 jylǵy respýblıkalyq bıýdjettiń atqarylýy týraly esepteri tyńdaldy. 

Senatorlar aldynda osy másele boıynsha baıandama jasaǵan Qarjy mınıstriniń mindetin atqarýshy Berik Sholpanqulov 2018 jyly ekonomıkanyń negizgi salalarynda oń ósý qarqyny saq­talǵanyn, oǵan ekonomıkany árta­rap­tandyrý, «Nurly jol», «Nurly jer», agroónerkásip salasyn damytý memlekettik baǵdarlamalaryn iske asy­rý jáne ishki tutyný belsendiligin birtin­dep qalpyna keltirý sebep bolǵanyn atap ótti. 

– Salyqtar 2017 jylmen salystyr­ǵanda 17,5 paıyzǵa ósip, 846 mlrd teńge kóleminde bıýdjetke qosymsha jınaldy. Shyǵystar 99,8 paıyzǵa oryndalyp, 9,6 trln teńgege atqaryldy. Respýblıkalyq bıýdjettiń áleýmettik shyǵystarynyń úlesi 44 paıyz bolyp qalyptasty. Bıýdjet tapshylyǵy 729 mlrd teńgeni qu­rady. Ol jospardan 17,5 paıyzǵa tómen jáne ishki jalpy ónimge shaqqanda 1,2 paıyz, – dedi B.Sholpanqulov. 

О́z kezeginde Respýblıkalyq bıýdjet­tiń atqarylýyn baqylaý jónindegi esep komıtetiniń tóraıymy Natalıa Go­dýnova 2018 jyldyń bıýdjeti belgilen­gen parametrler sheginde oryndalǵanyn atap ótti. Oǵan jetkilikti qolaıly mak­roekonomıkalyq jaǵdaı da, Úki­mettiń atqarǵan jumysy da yqpal etken. Alaıda Esep komıteti memlekettik resýrstardy paıdalanýda tıimdilikti arttyrý úshin eleýli rezervterdiń bar ekenine nazar aýdaryp otyr. 

– Bul rezervterdiń maqsaty ne? Kiris bóliginde bul – kóleńkeli aınalym­dy qys­qartý jáne salyqtyq ákimshi­len­dirý­lerdi retke keltirý. Bizdiń oıymyz­sha, fıs­kaldyq saıasatty jalǵan kásip­oryn­­dar men zańsyz bızneske qaty­sty ta­lap­ty qatańdatýǵa qaraı aýys­tyrý qa­jet. Jyldyń sońynda bıýd­jet­tiń atqa­rylýy máselesin adal kásipker­ler­diń avans­tyq tólemderi esebinen sheshpeý qajet. Ke­ri­sinshe, olar memleket tarapynan qoldaýdy sezinýleri tıis, – dedi N.Godýnova.

Syn túzelmeı, min túzelmes

Jalpy otyrys barysynda Senattyń Qarjy jáne bıýdjet komıtetiniń múshesi Dáýren Ádilbekov qosymsha baıandama jasap, zań jobalaryn josparlaýdyń sapaly júrgizilmegenin, quqyqtyq monıtorıngke jáne zań jobalaryn daıyndaýǵa salǵyrttyq strategııalyq josparlaý kórsetkishterine sapaly qol jetkizý múmkindikteri men bıýdjet qarajatyn ıgerýdiń tıimdiligine keri áserin tıgizip otyrǵanyn atap ótti. D.Ádilbekov sondaı-aq memlekettik qarjynyń uzaq merzimdi turaqtylyǵy qujatyn ázirleý qajettigin aıtty.

– Búginde memlekettik organdar tıis­ti ádistemelerdi ázirleýge múddeli emes, is júzinde olardyń joqtyǵy qol jet­ken nátıjelerdi eskere otyryp qara­jatty paıdalaný tıimdiligin taldaý­ǵa múmkin­dik bermeıdi. Sondyqtan memle­kettik shyǵystardyń nátıjesi men tıimdiligine qaraı bıýdjet júıesin qaıta baǵdarlaý mindeti oryndalǵan joq, – dedi Senat depýtaty.

Al Senat depýtaty Nurlan Beknazarov óńirlerdiń áleýmettik-ekonomıkalyq damýy aıryqsha nazarda ekenin aıta kelip: «Osy baǵyttaǵy baǵdarlamalardy iske asyrýǵa respýblıkalyq bıýdjetten jyl saıyn aıtarlyqtaı qarajat bólinedi. Sol qarjyny tıimdi paıdalanýda únemi kemshilikterge jol be­rilý­de. Sonyń saldarynan azamat­tardy áleý­mettik qoldaý jáne el ekono­mıka­synyń damýy­na qatysty ındıkatorlar boıynsha áli de qajetti joǵary mejelerge qol jet­kizilmeı keledi», dedi.

Senator N.Beknazarov bıýdjet qara­ja­tyn nátıjeli ıgerýge baǵyttalǵan júıeli jáne keshendi josparlaý ju­mys­­tarynyń qajetti deńgeıde júrgizil­meıti­nin, ázirlengen jáne saraptamadan ótken jobalyq-smetalyq qujattamalardyń 32 paıyzy ǵana júzege asyrylǵanyn, qalǵandarynyń úsh jylǵy kezeńde iske aspaı, eskirip nemese qosymsha qarajat bóle otyryp, jańa saraptama júrgizýdi qajet etip otyrǵanyn synǵa aldy.

О́z kezeginde senator Erbolat Muqaev ekonomıkanyń shıkizatqa táýeldiligi alańdatatynyn jetkizdi:

– Otandyq taýar óndirýshiler ónimderiniń bir bóligi Keden odaǵynyń keıbir elderiniń sheńberinde básekeles­tikke tótep bere almaı, nátıjesinde Ekonomıkalyq yntymaqtastyq jáne damý uıymyndaǵy qatysýshy eldermen teris saýda saldosy ósip otyr. Sonymen qatar elimizdiń bank sektoryndaǵy ahýal da kóńilimizden shyqpaı otyr. Jekelegen ekinshi deńgeıdegi bankterdiń kirisiniń tómendeýi 2018 jylǵy korporatıvtik tabys salyǵy boıynsha túsimderdiń qysqarýyna ákelip soqty. Onyń ústine qarjy sektorynyń tómendeýi aıasynda bank sektoryndaǵy aktıvterdiń ishki jalpy ónimge qatysynyń azaıýy ekonomıkany qarjylandyrýǵa, ásirese nesıeni uzaq merzimge jetkilikti deńgeıde qamtamasyz etýge jaǵdaı týdyrmady, – dedi E.Muqaev. 

Taldaý jumystary aqsap tur

Senat depýtattarynyń ótkir syn-eskertpeleri men usynystaryn qory­tyn­dylaı kelip, Parlament Senaty­nyń Tóraǵasy Darıǵa Nazarbaeva birqatar ózekti máselelerge nazar aýdardy. Tóraǵa bıýdjettiń ekonomıkanyń shıkizat sektoryna táýeldiligi kúsheıe túskenine, ekonomıkany ártaraptandyrý máse­leleriniń baıaý sheshilýine, ekonomıkanyń jańa ósý kózderi men bıýdjettiń kiris bóligin izdestirýge basa nazar aýdardy.

– 2018 jyly salyq túsimderi jos­pary­nyń avans tólemder esebinen oryn­dal­ǵanyn jáne esepti merzim sońyn­da qosymsha qun salyǵynyń ýaqty­ly ótelmeýin taǵy da kórip otyrmyz. Bul kásiporyndardy eń sońǵy qarjy­synan aıyryp, bar taıanysh-tiregin joıa­dy, bıýdjettiń kiris bóliginiń naqty kórinisin burmalaıdy. Úkimet jyl saıyn bul máseleni sheshe almaı keledi, – dedi D. Nazarbaeva.

Memlekettik satyp alýǵa baılanys­ty máseleler de sheshýdi talap etedi. О́nimderdi josyqsyz jetkizýshiler jónindegi sot prosesteriniń sany ulǵaıa túsip otyr. Sonymen qatar konkýrs­ta jeńilgen adamdar memlekettik satyp alý nátıjeleri boıynsha daý týǵy­zyp, quqyq qorǵaý organdaryna sh­aǵym­dar jiberedi, bul bıýdjettik baǵdarla­malar­dy iske asyrý prosesiniń sozylyp ketýine soqtyrady. 

Senat basshysy Úkimet memlekettik satyp alý aıasynda «Atameken» palatasymen birlese otyryp jergilikti kásip­ker­ler­­diń iri jobalardy iske asyrýǵa kóbi­­rek qatysýyna kómek kórsetý kerek­ti­gin aıta kelip, bul jergilik­ti bıýdjetterge aýda­rym­dardyń ósýine ákeledi dep sanaıdy. 

D.Nazarbaeva bıýdjettik baǵdarlama­lar basshylarynyń bıýdjettik ótinimdi jasaýda túpkilikti nátıjelerge durys ári negizdi qol jetkizý úshin jáne qarajatty tıimdi paıdalanýdy qamtamasyz etýdegi derbes jaýapkershiligin kúsheıtý máse­lesin kóterdi. 

– Aqsha bólingen, al jobany iske asyrýǵa tolyq kirisý úshin mınıstrlik qujattardy bir jyl boıy kelisedi. Mundaı daǵdyǵa tózýge bolmaıdy. Meniń oıymsha, bul memleket aqshasyn tógip-shashý, memlekettik jobalarǵa teris kózqaras qalyptasyp otyrǵanyn kór­setedi. Munymen kelisýge bolmaı­dy, sheshim qabyldaý rásimderin ózge­rtý kerek. Bıýdjet zańnamasyn buzý derek­teri anyqtalǵan kezde bıýdjet baǵ­darla­malarynyń basshylary qyzmetinen bosatylǵan jaǵdaıda da jaýapty bolýǵa tıis. Jáne jaza keri qaıtarylmaýy kerek, – dedi Senat basshysy.

D.Nazarbaeva sondaı-aq Parlament pen Esep komıteti usynystarynyń 80 paıyzy jyl saıyn bir qujattan ekinshisine kóship júretinine, atqarýshy oryndar tarapynan túıtkildi máselelerdi túbegeıli sheshýge ynta az ekenine kóńil aýdardy. Oǵan qosa, memlekettik organdardyń saraptamalyq, quqyqtyq, qarjylyq jáne ekonomıkalyq salalardy kúsheıtýi qajet ekenin atap ótti. 

– Bizdiń elde taldaý, saraptaý jumys­tary aqsap tur. Biz bıýdjet shyǵys­tary­nan taldaý, saraptaýǵa qomaq­ty qa­rajat bólingenin kórip otyr­ǵanymyzben, olardyń nátıjeliliginen, tipti ótkizil­gendiginen de beıhabarmyz. Eger biz saraptaý jumystaryna birneshe mıllıard teńge jumsasaq, olardyń nátıjesi memlekettik qazynanyń kiris bóligine paıda túsirgenine, máselen, 100 mlrd teńge paıda ákelgenine kóz jetkizýimiz kerek. Sonda ǵana shyǵystar aqtalǵan bolyp esepteledi, – dedi Senat Tóraǵasy.