El Úkimeti bekitken «Sıfrly Qazaqstan» memlekettik baǵdarlamasyn (budan ári – Baǵdarlama) júzege asyrý maqsatynda osy baǵdarlama boıynsha Sharalar josparyna 52 tarmaqpen «Keńistiktik derekterdiń ulttyq ınfraqurylymy» (budan ári – KDUI) jobasy qosylǵan, keńistiktik derekter týraly aqparatty biriktirý jáne qurylymdaýǵa biryńǵaı tásildemeni qalyptastyrý qarastyrylǵan.
Baǵdarlamanyń qoıylǵan maqsattaryn jáne tıimdi memlekettik basqarý men nyq áleýmettik-ekonomıkalyq damýdy júzege asyrý úshin keńistiktik málimetter týraly sıfrly aqparat mańyzdy strategııalyq resýrs bolýy tıis. Qazaqstanda ártúrli salalardyń qyzmeti nátıjesinde alynǵan keńistiktik málimetterdiń úlken kólemi jınaqtalǵan, biraq úlken kólem men biryńǵaı tásildemeniń joqtyǵy kórsetilgen málimetterdi qalyptastyrýǵa aqparat almasý jáne basqarý kezinde kedergiler týǵyzady.
Jobany iske asyrý ekonomıkanyń barlyq salalary men qatardaǵy paıdalanýshylardyń jappaı paıdalanýy úshin aqparatty jınaqtaýdyń birikpegen nysandarynan kiriktirilgen nysandarǵa kóshýdi júzege asyrýǵa múmkindik beredi. Keńistiktik aqparatty jınaqtaýdyń biriktirilgen nysandaryna kóshý tutynýshylardyń olarǵa «bir tereze» qaǵıdaty boıynsha qol jetkizýin qamtamasyz etedi.
Joǵaryda atalǵan aqparat memlekettiń, azamattardyń jáne zańdy tulǵalardyń memlekettik basqarý, josparlaý, jobalaý jáne basqa da sheshimderdi qabyldaý kezinde ony odan ári tıimdi paıdalaný úshin aqparatty saqtaý men paıdalanýdyń negizinde jańa tásili bolyp tabylady. Keńistiktik derekterdi kiriktirýden basqa, KDUI jobasynda iske asyrylatyn aqparattyq kommýnıkasııalardyń arqasynda keńistiktik derekterdi alýdyń dáldigin birneshe santımetrge deıin arttyrý jáne olarǵa qol jetkizýdi ońaılatý jónindegi negizgi maqsattarǵa qol jetkiziledi.
KDUI jobasyn iske asyrýdyń bastapqy kezeńi elimizdiń aýmaǵyn memlekettik geodezııalyq qamtamasyz etý júıesin jańǵyrtý bolady. Bul kezeńde zamanaýı spýtnıktik tehnologııalardy paıdalaný arqyly salalyq sıfrly geokeńistiktik derekterdi kiriktirý kezinde birtekti dáldikke qol jetkizý josparlanǵan.
Qazaqstan Respýblıkasynyń memlekettik geodezııalyq qamtamasyz etilýin jańǵyrtý, memlekettik spýtnıktik geodezııalyq jelisiniń (budan ári – MSGJ) bazasynda geosentrlik koordınattar júıesin qurýdy, jańa jáne qurylǵan keńistiktik derekterdiń baılanysy úshin koordınattar júıesinde MSGJ qatysty qoldanystaǵy memlekettik geodezııalyq jeli meken koordınattaryn esepteýdi qamtıdy. Geodezııalyq, nıvelırlik jáne gravımetrııalyq jelilerdiń jıyntyǵy fızıkalyq iske asyrý jáne koordınattar men bıiktikterdiń biryńǵaı memlekettik júıesin tasymaldaýshy bolady.
Koordınattardyń jańa geosentrlik júıesine kóshý Qazaqstan Respýblıkasynyń barlyq aýmaǵyn ashyq keńistiktik derektermen qamtamasyz etýge múmkindik beretin elimizdi geodezııalyq jáne kartografııalyq qamtamasyz etýdiń barlyq júıesin jańǵyrtý qajettiligin negizdeıdi.
KDUI jobasynyń sheńberinde qurylatyn ashyq keńistiktik derekter bazalyq bolady jáne salalyq keńistiktik derekterdi qurý úshin negiz bolady. KDUI úshin bazalyq keńistiktik derekterdiń negizgi kózderi sıfrly aeroǵaryshtyq túsirilim derekteri negizinde jańartylǵan sıfrly topografııalyq kartalar men josparlar bolyp tabylady.
KDUI jobasy sheńberinde iske asyrylatyn aqparattyq júıeler geokeńistiktik derekterge santımetrlik dáldikpen jyldam jáne jahandyq qol jetkizýge múmkindigin beredi, bul naqty eginshilik, kadastrdyń barlyq túrleri, qurylys, ǵımarattar dınamıkasynyń monıtorıngi jáne t.b. solar sııaqty ekonomıka salalarynyń tıimdi damýyna túrtki bolady.
Aıta keterlik jaıt, búgingi kúni KDUI jobasyn iske asyrý úshin barlyq alǵysharttar bar. Mysaly, 101 «Topografııalyq-geodezııalyq jáne kartografııalyq ónimdermen qamtamasyz etý jáne ony saqtaý» ishki baǵdarlamasynyń 259 «Jer resýrstary týraly aqparatqa qoljetimdilikti arttyrý» memlekettik baǵdarlamasy sheńberinde Jer resýrstaryn basqarý komıtetiniń baǵynyshty kásiporyndary Qazaqstan Respýblıkasy aýmaǵynyń 50%-na 1:25 000 masshtabtaǵy sıfrlyq topografııalyq kartalar túrinde keńistiktik derekterdi jasady, al elimizdiń Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginiń strategııalyq josparyna sáıkes 2022 jylǵa deıingi merzimde 70% aýmaqty zamanaýı keńistiktik derektermen qamtý qarastyrylýda.
«Keńistiktik derekterdiń ulttyq ınfraqurylymy» jobasyn ilgeriletýdegi birinshi qadam «Qazgeodezııa» RMQK (budan ári – kásiporyn) tarapynan jasaldy. Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi, Ulttyq ekonomıka mınıstrligi, Qorǵanys mınıstrligi, Sıfrlyq damý, qorǵanys jáne aeroǵarysh ónerkásibi mınıstrligi, «Qazaqstan Ǵarysh Sapary» UK» AQ jáne «Zerde» UAH» AQ tarapynan ózara túsinistik pen qoldaý arqasynda barlyq múddeli memlekettik uıymdarmen kelisilgen KDUI jobasynyń Investısııalyq paraǵy túrinde aralyq qorytyndy alyndy. Jobalaý-smetalyq jumystarynyń aıaqtalýyna baılanysty kásiporyn KDUI jobasyn elimizdiń Úkimetinde oń bekitilýine senimmen qaraıdy.
Kásiporyn basshylyǵy KDUI jobasynyń orasan zor ekenin jáne Qazaqstan aýmaǵynda jumystardyń qamtylýy men mazmuny boıynsha sáıkes keletin osyndaı jobalardyń iske asyrylmaǵandyǵyn túsine otyryp, 1:25 000 masshtabtaǵy Qostanaı oblysynyń aýmaqtary bóliginiń jáne 1:2 000 masshtabtaǵy Qostanaı, Rýdnyı, Lısakov, Jitiqara jáne Arqalyq qalalarynyń ashyq kartasyn qurýǵa jáne jeke jergilikti spýtnıktik geodezııalyq jelisin qurýǵa baǵyttalǵan eki pılottyq jobany iske asyrýdy bastady. Jergilikti spýtnıktik geodezııalyq jeliniń derekteri О́zbekstan Respýblıkasynyń memlekettik spýtnıktik geodezııalyq jelisiniń koordınattaryn teńestirý kezinde paıdalanylǵanyn, sondaı-aq osy jeli memlekettik tapsyrma sheńberinde aeroǵaryshtyq túsirilim jumystaryn oryndaý kezinde paıdalanylǵanyn erekshe atap ótken jón.
KDUI jobasy boıynsha jumystardan basqa, kásiporyn ekonomıka salalaryn kartografııalyq-geodezııalyq derektermen qamtamasyz etý úshin respýblıka oblystarynyń, qalalary men eldi mekenderiniń ashyq kartasyn jasaý jóninde jumystar júrgizýde. Ashyq kartalardyń birinshi tutynýshysy «Jyljymaıtyn múliktiń biryńǵaı memlekettik kadastry» (budan ári – JMBMK) jobasy boldy, onyń sheńberinde kásiporyn óteýsiz negizde Aqtóbe qalasy boıynsha ashyq derekterdi berdi. JMBMK jobasyn iske asyrý aıasynda kásiporyn 2019 jyldyń sońyna deıin barlyq oblystyq ortalyqtar, qalalar men eldi mekender boıynsha ashyq kartalardy berýdi josparlap otyr.
Sondaı-aq kásiporyn biryńǵaı halyqaralyq talaptar boıynsha keńistiktik derekterdi qalyptastyrý tájirıbesine ıe boldy. Elde aeronavıgasııanyń zamanaýı talaptaryna jaýap beretin geosentrlik koordınattar júıesi joq bolǵandyqtan, Qazaqstan Úkimeti Halyqaralyq Azamattyq avıasııa uıymynyń (HAAU) standarttaryna sáıkes Qazaqstan Respýblıkasynyń azamattyq avıasııasynda dúnıejúzilik geodezııalyq koordınattar júıesin-1984-ti (WGS-84) engizýge sheshim qabyldady. Ushý qaýipsizdigin qamtamasyz etý jáne áýe kemelerin basqarý barysyn avtomattandyrý maqsatynda kásiporyn 2012-2014 jyldar aralyǵynda eldiń 20 áýejaıynda joǵary dáldikti aeronavıgasııalyq keńistiktik derekterdiń ınfraqurylymy quryldy. Qurylǵan ınfraqurylym áýejaılarda jáne 50 kılometr radıýsta olarǵa irgeles aýmaqtarda keńistiktik derekterdi qamtıdy, bul ushý qaýipsizdiginiń kepili bolyp tabylady. Osy jobany engizgennen keıin qazaqstandyq avıakompanııalardyń Eýropalyq Odaq elderine ushýyna shekteýler alynyp tastaldy. О́tkizilgen jumys Parıj qalasyndaǵy (Fransııa) Eýropa jáne Soltústik Atlantıka boıynsha Halyqaralyq Azamattyq avıasııa uıymy (HAAU) aımaqtyq bıýrosynyń otyrysynda joǵary baǵalandy.
Kásiporyn aldyna memleket qoıǵan mindetterdiń mańyzdylyǵyn eskere otyryp, jyl saıyn óz qarajaty esebinen materıaldyq-tehnıkalyq baza zamanaýı geodezııalyq aspaptarmen, kompıýterlik, mamandandyrylǵan baǵdarlamalyq qamtamasyz etýmen jáne arnaıy maqsattaǵy kólikpen jańartylyp otyrady. О́ndiriske ınnovasııalyq tehnologııalardy engizý maqsatynda kásiporyn 2018 jyly iri masshtabty aerotúsirilim jumystaryn oryndaý úshin ushqyshsyz ushý apparattaryn satyp aldy, al 2019 jyly ortasha formatty aerotúsirilim kesheni satyp alynady.
Qazaqstan Respýblıkasynyń jańǵyrtylǵan memlekettik geodezııalyq qamtamasyz etý qurylymyn jasaý jáne óndiriste spýtnıktik tehnologııalardy engizý jáne paıdalaný úshin, Kásiporyn 2020 jyly ǴNSJ (GPS, GLONASS) qabyldaǵyshtardy satyp alýdy jáne turaqty jumys isteıtin kásiporyn referens stansııalary jelisin ulǵaıtýdy, el aýmaǵynda birkelki ornalastyrýdy, ózara jáne Qazaqstan Respýblıkasynyń Memlekettik geodezııalyq jelisimen qatań baılanystyrýdy josparlap otyr. Qurylǵan jeli ónimderin paıdalaný dáldigi joǵary keńistiktik derekterdi alýǵa múmkindik beredi.
Kásiporyn qoıylǵan maqsattardy iske asyrýda joǵary bilikti kadrlyq quramdy daıarlaýda erekshe ról atqardy. Jyl saıyn biliktilikti arttyrý jáne KDUI jobasyn iske asyrýǵa daıyndaý maqsatynda kásiporyn mamandary Qazaqstan aýmaǵynda da, odan tys jerlerde de tehnıkalyq oqytý men trenıngterge qatysady. 2014 jyldan bastap 2019 jylǵa deıin kásiporyn mamandary Reseı Federasııasynda, Belarýs Respýblıkasynda jáne Eýropalyq Odaq elderinde oqýdan ótti. Oqytý spýtnıktik geodezııalyq jelilerdi qurý, memlekettik koordınattar júıesin ornatý, gravımetrııalyq jelilerdi damytý jáne geodezııalyq jelilerdi teńestirý kezindegi matematıkalyq esepteýler baǵyttary boldy. Aǵymdaǵy jyly referenstik stansalardy ornatýdaǵy qazaqstandyq kásiporyndardyń tájirıbesimen tanysý maqsatynda Almaty qalasyndaǵy Kásiporyn mamandarynyń qatysýymen «Leica Geosystems Kazakhstan» JShS jáne «Geokurs» JShS kompanııalarynyń bazasynda tehnıkalyq oqý ótkizildi. Budan basqa, kásiporynda tar beıindi mamandyqtar men fırmalar ókilderin, geodezııalyq jabdyqtar men baǵdarlamalyq qamtamasyz etý dıstrıbıýterlerin shaqyra otyryp, turaqty negizde úzdik álemdik tájirıbe men óndiriske progressıvti tehnologııalardy engizýge baǵyttalǵan trenıngter ótkiziledi.
Búgin, «Qazgeodezııa» RMQK basshylyǵy «Qazaqstan Respýblıkasynyń keńistiktik derekteriniń ulttyq ınfraqurylymy» jobasyn iske asyrýǵa tolyq daıyn ekendigin senimmen jáne jaýapkershilikpen málimdeıdi.
«Qazaqstan Respýblıkasynyń keńistiktik derekteriniń ulttyq ınfraqurylymy» jobasy bóliginde «Sıfrly Qazaqstan» baǵdarlamasy mindetti túrde oryndalýy tıis dep esepteımiz.
Aqylbek ShPIKPAEV,
Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi
Jer resýrstaryn basqarý komıteti
«Qazgeodezııa» RMQK
bas dırektory,
«Qurmet» ordeniniń ıegeri