Jańa tehnologııalyq soǵys

AQSh bıligi bul kompanııaǵa birneshe aıyp taǵyp otyr. Bi­rinshi, Huawei óz smartfondary arqyly AQSh-ta barlaý qyzmetin júrgizgen. Ekinshi, Iranǵa sanksııa salynǵanyna qaramaı, bul elde bıznesin jalǵastyrǵan. Úshinshi, óziniń básekelesi T-Mobile kompanııasynan tehno­lo­gııa­lyq aqparat urlaǵan. Va­­shıng­tonnyń pikirinshe, munyń barlyǵy Amerıkanyń ult­tyq qaýipsizdigine qater tón­di­redi. Sondyqtan 15 mamyr kúni Donald Tramptyń jar­lyǵyna sáıkes Huawei jáne oǵan qatysy bar 70 kompanııa qara tizimge endi. Bul Qytaıdyń telekommýnıkasııalyq kásiporyndaryna qatysty al­ǵash­qy shekteý emes. Byltyr ZTE kompanııasynyń taýarlaryn satyp alýǵa tyıym salynǵan edi. Osy sebepti bul brendtermen bar­lyq amerıkalyq kompanııalar kelisimsharttaryn toqtatyp jatyr. Olardyń qatarynda Google, Intel, Qualcomm jáne basqalary bar.

Degenmen, barlyǵy bir tyıymmen sheshile sala­tyn ońaı is emes eken. Aq úı­diń Ákimshilik-bıýdjettik basqarmasy jaǵdaıdy zerttep, Huawei kompanııasyna qa­tys­ty keıbir sanksııalardy 2 jylǵa shegergendigi týraly Kon­­greske hat joldaǵan. Sebep bireý – amerıkalyq kompanııalar aıaqasty Huawei kompanııasynyń qyzmetinen nemese taýarlarynan bas tarta almaıdy. 2 jyl ishinde olar Huawei kompanııasyn almas­tyra alatyn basqa áriptes taba alady. Alaıda, bu­dan bólek, Google kompanııasy Huawei-ge sanksııa salý qate she­shim ekenin, mundaı shekteý­lerden AQSh-tyń ózi zardap she­getinin aıtyp, dáleldeýge tyrys­ty. Olardyń ýáji mynadaı. Huawei kompanııasynyń smartfondary Google-dyń Android ope­rasııalyq júıesinde jumys isteıdi. Endi sanksııa salynǵan soń álgi smartfondarda Google-dyń eshbir ónimi qyzmet etpeıdi. Sondyqtan Huawei amalsyz ózi­niń jańa operasııalyq júıesin ja­saýǵa tyrysady. Ol sapasyz bolýy múmkin. Sáıkesinshe, ha­kerler ondaı smartfon, devaıs­tardy áp-sátte buzyp, on­daǵy málimetterdi jymqyryp ke­tedi. Al AQSh pen álemde bul kom­panııanyń smartfondary mıllıondap satylǵan jáne jyl ótken saıyn Huawei álemdik smart­fon naryǵyn jaýlap ke­ledi. Máselen, 2019 jyldyń al­ǵashqy úsh aıynda álemdik smartfon naryǵyndaǵy kompanııalar úlesi mynadaı: Samsung 72 mln, Huawei 59 mln, Apple 42 mln, Xiaomi 27 mln, Oppo 25 mln jáne vivo 23.9 mln dana smartfon sat­qan. Google kompanııasynyń pikirinshe, Huawei smartfondaryn qoldanatyn amerıkalyq azamattar az emes jáne olar erteń hakerlik shabýylǵa ushyraýy múmkin.

Nuawei kompanııasynyń ókili Djoı Kellı Vashıngtonnyń jo­ǵaryda atalǵan shekteýlerin synǵa aldy: «Bizdiń kompanııany qara tizimge engizý ózin-ózi aqtamaıtyn áreket. Sondyqtan muny doǵarý qajet. Bul sharanyń saldarynan ǵalam naryǵyna telefon jetkizý tejelip, odan dúnıe júzinde talaı kompanııa men myńdaǵan adam zııan kórmek. Al ol adamdarda Amerıka pas­por­ty joq. Osynyń bári ádil is pe? Bizdiń oıymyzsha bul qate sheshim».

AQSh Huawei kompanııasynyń sońyna shyraq ala túskendeı. Tek óz naryǵyn jaýyp qana qoımaı, basqa elderde erkin jumys iste­ýine de kedergi keltirip jatyr. Máselen, Ulybrıtanııa,  Aý­stra­­lııa, Jańa Zelandııa se­kil­di óziniń odaqtastaryna 5G baılanys jelisin ornatýda Huawei kompanııasynyń ónim­derin qoldanbaýǵa shaqyryp, dıp­lomatııalyq qysym jasaýǵa kiristi. Bul elderdegi keıbir kompanııalar Vashıngtonnyń talabyna amalsyz kónip, atalǵan brendten bas tartyp jatyr. Bi­raq Qytaı tarapy da qarap qal­ǵan joq. Kelissózder arqyly Brı­tanııa naryǵynda qalýǵa múm­­kindik aldy. Budan bólek, Android júıesin almastyrý úshin ne ózindik, ne reseılik Av­rora operasııalyq júıesine aýysý máselesi qaralyp jatyr. Ja­­qynda Qytaı tóraǵasy Sı Szınpın Reseıge barǵan mem­lekettik saparynda osy taqyryp talqylanǵan. Avrora júıesi reseılik dep atalǵanymen, ony Nokia-nyń burynǵy qyzmet­kerleri Jolla kompanııasynda jasap shyqqan. Al reseılik mıl­­lıarder Grıgorıı Berezkın Jolla kompanııasyn satyp alǵan. Sóıtip operasııalyq júıe reseı­lik bolyp ketti.

Oǵan qosa, eger qysym jalǵasa berse, onda Qytaı jaýap retinde aı­fondardy óndirýshi Apple kompanııasynyń óz jerindegi bar­lyq zaýyt-fabrıkalaryn jabýy múmkin degen boljam bar. Al ol kezde bul arpalystan Ame­rıkanyń ózi zardap shegedi. Degenmen, Beıjiń bul qadamǵa bara qoıýy qıyndaý. Sebebi bul zaýyttarda jumys isteıtin qy­taılyq azamattar az emes jáne olar kóılek, sómke, etik tigip jat­qan joq, joǵary deńgeıdegi teh­nologııa ónimin shyǵaryp jatyr.

Byltyrdan beri AQSh pen Qytaı arasyndaǵy taýar soǵysy osylaısha tehnologııalyq kúres­ke ulasyp ketti. Jalpy bul san­ksııalar men shekteýlerdiń ar­tynda ulttyq qaýipsizdikten buryn AQSh-tyń jańa tehnologııalar naryǵyndaǵy óz ústemdigin Qytaıǵa bermeý nıe­ti jatyr deıdi sarapshylar. Sebebi tarıhqa qarasaq, teh­no­logııa qaı elde órkendese, sol el álemdik damýdyń aldyn­da bolǵan. Máselen, XVIII ǵa­syr­daǵy ónerkásiptik revolıýsııa Anglııany álemdik arenada al­ǵa shyǵardy. Al 5G baılanys standarty qazir álemdik kommýnıkasııany jańa deńgeıge shy­ǵaratyn kelesi deńgeı bolýy múmkin. Máselen, 5G standarty 4G-ǵa qaraǵanda 20 ese jyldam, 5G jyldamdyǵy 20 Gbıt/s bolsa, 4G - 1 Gbıt/s. Al bul salada ázirge álem boıynsha Huawei kompanııasynyń taýarlary kóbirek ornatylýda. Bálkim, AQSh-ty qatty alańdatyp otyr­ǵany osy másele bolar.

Ázirge AQSh óziniń Google, Facebook, Microsoft, Amazon kom­panııalary jáne Sılıkon al­qaby arqyly jahandyq teh­nologııalyq kóshbasshylyqty qolynda ustap tur. Biraq Qytaı kompanııalary olardy tabandap naryqtan yǵystyrýǵa áreket jasap jatyr. Donald Tramp endi oǵan jol bergisi kelmeıtindeı. Sol úshin Qytaıdyń Huawei, ZTE jáne basqa da kompanııalardyń múmkindikterin shektep tastaýǵa tyrysýda dep aıtýǵa negiz bar. Iıa, ádiletsizdeý. Ádil bıznes za­ńyna qarsy. Biraq Tramp Ame­rıka birinshi dep uran tastap, óz eliniń múddesin bárinen de joǵary qoıyp otyr. Sebebi álem­dik tehnologııalyq naryq ol júzdegen mıllıard dollar aınalyp júrgen alyp bazar, qundy ká­sibı mamandar shoǵyrlanǵan orta, sońǵy ǵylymı jetistikter júzege asatyn úlken zerthana.