Seısenbi, 2 sáýir 2013 0:26
«Sottardyń jumysyn jeńildetý maqsatynda daýlardy sottardan tys retteý ınstıtýttaryn damytýdy jalǵastyrǵan jón. Bolmashy máseleler boıynsha daýlardy sheshý sottardan tys tártippen júrgiziletindeı tetikter qarastyrý qajet». Bul joldar Elbasymyz N.Nazarbaevtyń «Qazaqstan – 2050» Strategııalyq baǵdarlamasynda aıtylǵan. Shynynda búginde daý kóp, sonyń saldarynan sottardyń jumysy tipten aýyrlap barady.
Seısenbi, 2 sáýir 2013 0:26
«Sottardyń jumysyn jeńildetý maqsatynda daýlardy sottardan tys retteý ınstıtýttaryn damytýdy jalǵastyrǵan jón. Bolmashy máseleler boıynsha daýlardy sheshý sottardan tys tártippen júrgiziletindeı tetikter qarastyrý qajet». Bul joldar Elbasymyz N.Nazarbaevtyń «Qazaqstan – 2050» Strategııalyq baǵdarlamasynda aıtylǵan. Shynynda búginde daý kóp, sonyń saldarynan sottardyń jumysy tipten aýyrlap barady. Bul tusta medıasııa máselesin jandandyrý kerek ekeni aıdan anyq. Jaqynda Shymkent qalasy Eńbekshi aýdandyq sotynda «Qazaqstan Respýblıkasynyń «Medıasııa týraly» zańyn nasıhattaý jáne qoldaný aıasy» atty taqyrypta ótken dóńgelek ústelde osy másele keńinen áńgime boldy.
«Jasyratyn nesi bar, búginde daýlardy medıasııa tártibimen sheshý isi qarqyn alyp otyrǵan joq, – deıdi Eńbekshi aýdandyq sotynyń tóraǵasy Nızamıddın Jamashov. О́tken jyly bizdiń aýdandyq sotta 3 myńnan astam azamattyq iske sheshim shyǵarylsa, sonyń 8-i ǵana medıasııa tártibimen sheshilip, óndiristen qysqartyldy. Eki-aq qylmystyq is osyndaı jolmen bitimge keldi. Bul kórsetkish óte az».Sot tóraǵasynyń aıtýyna qaraǵanda, jyl saıyn 500-den 1000-ǵa deıin talap aryz sany kóbeıip, azamattyq ister qatary kún sanap ósip keledi eken. Sonyń arasynda, ásirese, bolmashy maıda-shúıde daýlar da kóp. Mysaly, keıbir uıaly telefon júıeleri tutynýshy 1000 teńge qaryz bolyp qalǵany úshin sotqa aryz túsirgen. Al, kommýnaldyq qyzmetterge 2-3 myń teńge qaryz bolyp qalyp, sotqa shaqyrylǵandardyń qatary tipten kóp. Naqty derekterge qaraǵanda, Eńbekshi aýdandyq sotynyń qaraýyna túsken azamattyq isterdiń 60 paıyzǵa jýyǵy osy tektes eken. Árıne, sot organdary talap aryz túskennen keıin barlyq shaǵymdy zań aıasynda qaraýǵa májbúr. Biraq mundaı ister sýdıalardyń da, sottasýshy eki jaqtyń da altyn ýaqyttaryn alyp, ájeptáýir shyǵynǵa batyratyny anyq. «Sondyqtan medıasııaǵa kóp múmkindik berý qajet, – deıdi kásibı medıator, zańger Elmıra Esimbetova. Medıasııa – bul týrashyl, eshkimdi jaqtamaıtyn úshinshi taraptyń, ıaǵnı, medıatordyń kómegimen daýlardy sottan tys sheshetin nysana. Bul tártippen is júrgizý kezinde jeńimpaz nemese jeńilgen degen uǵym bolmaıdy. Eki tarapqa da sheshim utymdy jáne ýaqyt pen aqsha shyǵyndarynyń únemdiliginde. Sondyqtan meniń oıymsha, aldaǵy ýaqytta asa aýyr qylmystarǵa da medıasııa tártibin qarastyrý qajet. Bul árıne, birinshi márte qylmys jasaǵandarǵa jáne jábirlenýshi jaq keshirim bergen jaǵdaıda júzege asýy tıis. Qun tóleý degen burynnan bar dástúr. Eger qylmys jasaýshy jábirlenýshi jaqpen kelisimge kelip, qun tólep jatsa, árıne qylmyskerdi aqtap jibermese de jaza taǵaıyndaýda bir jeńildikter qarastyrylýy kerek. О́ıtkeni, túrme adamnyń taǵdyryn kúrt ózgertip, múldem teris tárbıe berip, nemese múldem joq qylyp jiberýi múmkin».Qazaq týra sózge toqtaǵan halyq. Osy jaǵynan qaraǵanda medıasııa dál bizdiń halyqqa arnalǵan zań sııaqty. Dóńgelek ústel basynda Slovenııa elindegi sot júıesi týraly da áńgime boldy. Bul eldiń sýdıalary sot prosesin ashpas buryn daýlasýshy eki jaqty mámilege shaqyryp, bul isti medıasııa tártibimen sheshýge bolatynyn túsindirip, ýaqytsha medıatorlardyń ortasyna tastap ketedi eken. Iаǵnı, kez-kelgen azamattyq is sotqa medıatorlardan keıin barady degen sóz. Bizdiń elde osy ádisti tájirıbe retinde Almaty qalasyndaǵy Áýezov aýdandyq sotynda bıyldan bastap engizipti. Qandaı nátıje beretinin ýaqyt kórsetedi.«2012 jyly oblysta bar-joǵy 70-ke jýyq is osy medıasııa arqyly kelisimge keldi. Bizdiń oblystyq sot arqyly búginde 14 kásibı medıator tirkelgen. Odan bólek kóptegen kásibı emes medıatorlar bar. Áıtse de, osy zańdy el ishi áli de jaqsy bilmeıdi. Árıne, adam sotqa eshqandaı jol qalmaǵandyqtan ashynyp keledi. Sondyqtan medıasııa zańyn jandandyrsaq, bul sot isine úlken jeńildik berer edi. Respýblıka boıynsha 3 myńnan astam sýdıa bar. Menińshe endi keminde 40-50 myń medıator qajet. Qytaı elinde árbir onynshy adam medıator mindetin atqarady eken», deıdi Ońtústik Qazaqstan oblystyq sotynyń keńse basshysy Orynbasar Leshtaev.Sottaǵy is júrgizýmen salystyrsaq, medıasııa jolymen daýdyń sheshilýi az ýaqyt alady. Ájeptáýir ýaqyt únemdeledi. Sebebi, daýdy qaraıtyn ýaqyt tyǵyz bolǵandyqtan, sot shyǵyndarynyń jáne kompanııadaǵy qyzmetkerler ózderiniń tikeleı mindetterin is boıynsha tartylǵan jumys ýaqyttary únemdeledi. Budan bólek, «Medıasııa týraly» zańnyń 27-babyna saı tólengen baj salyǵy Salyq kodeksinde qarastyrylǵan tártippen tóleýshige keri qaıtarylady eken. Sondyqtan dóńgelek ústel basynda medıasııa zańyn el arasynda keńinen nasıhattaý úshin aqparat quraldarynyń alar orny erekshe ekeni basa aıtyldy.
Janat SARBOZOVA,Eńbekshi aýdandyq sotynyń bas mamany.
Shymkent qalasy.