Jerdi qorǵaý — keshendi másele. Ǵalymdardyń pikirinshe, búginde birqatar elderdegi zańnamalyq qujattar tájirıbesi salada qordalanǵan máselelerdi sheshýge múmkindik beredi. Qazaqstandyq ǵalymdar zań qabyldansa, jer paıdalanýshylardyń jerge degen kózqarasy ózgerer edi degen ýájin aıtady. Búginde agrotehnıkalardy, sý jáne qunarlandyrý tártibin durys saqtamaýdyń, aýyl sharýashylyǵyna salǵyrt qaraýdyń saldarynan jerdiń tozýy óte ózekti máselege aınalǵandyǵyn atap ótken QazUAÝ birinshi prorektory Qanat Tireýov Qazaqstanda jer resýrstaryn tıimdi paıdalanýǵa baılanysty 2017-2021 jyldarǵa arnalǵan AО́K memlekettik baǵdarlamasyna tolyqtyrýlar men ózgerister qajetiligin atap ótti.
«Álem halqyna ortaq ıgilik jerdi kútip-baptaý máselesi jahandyq másele» dep atap ótken «О́.O.Ospanov atyndaǵy Qazaq topyraqtaný jáne agrohımııa ǴZI» JShS bas dırektory, akademık Abdýlla Saparovtyń aıtýynsha, jerdiń otyz paıyzǵa jýyǵyn shól-shóleıtke beıim aımaqtar túzedi. Ǵalymnyń aıtýynsha, topyraq qunarlyǵy saqtalǵanda ǵana ónimdilikti arttyra alamyz. Qazirgi tańda Qazaqstanda topyraqtyń tabıǵı qunarlylyǵy 40 paıyzǵa deıin tómendep ketken. Al aldaǵy júz jylda qandaı jaǵdaı oryn alatyny belgisiz. Elimizde jerdi qorǵaýǵa baılanysty zań qabyldaý máselesi de kesheýildep keledi. О́zge elderdegi zańnamalyq qujattar tájirıbesine toqtalǵan Abdýlla Saparov topyraqtyń qunarlylyǵy azaısa, oǵan paıdalanýshy jaýapty bolýy kerek deıdi. Jerge jaýapsyz qaraǵan jaǵdaıda ony qaıtaryp alatyn tetikter de júzege asýy qajet. Búginde álem halqy sanynyń ósip bara jatqandyǵyna baılanysty jyldan-jylǵa azyq-túlikke suranys ta artyp keledi. Sondyqtan búginde jer kútimine basa nazar aýdaryp otyrǵan Amerıka, Reseı sııaqty elder tájirıbesin basshylyqqa alý qajettigin alǵa tartqan ǵalym, jer tozsa, 1 sm topyraqtyń qalpyna kelýi úshin 100-250 jylǵa jýyq ýaqyt qajet dep qynjylady. Búginde topyraqqa tyńaıtqysh berýi máselesi de asa ózekti bolyp otyr. Damyǵan elder tájirıbesinde gektaryna 1000-1700 kg deıin qorektik mıneraldar berilse, Qazaqstandaǵy kórsetkish gektaryna 3-5 kg aryǵa barmaıdy. Sonyń saldarynan topyraq ta tozady, ónimdilik te azaıady.
Mıneraldardyń tıimdiligin anyqtaýdyń normatıvteri boıynsha saraptama jasaǵan reseılik ǵalym akademık Vıktor Sychev tyńaıtqyshtardyń aýyl sharýashylyǵy ónimderimen úılesimi, mıneraldy topyraqtyń ár túrli jaǵdaıynda paıdalaný men tabıǵı-ekonomıkalyq tıimdiligi turǵysyndaǵy zertteýlerin usynsa, azotty mıneraldardy paıdalanýǵa toqtalǵan akademık Gennadıı Gamzıkov taýar óndirýshilerdiń jerge degen tutynýshylyq kózqarasyna alańdaýshylyǵyn bildirdi. Ǵalymnyń pikirinshe, jerdiń tyńaıtqyshqa qajettiligi 90 paıyzdy quraıdy. Reseıdiń Krasnodar ólkesi, Belgorod oblysy men Kýban aımaǵynda gektaryna 100-130 kg tyńaıtqysh beriletin bolsa, kerisinshe azııalyq bóliginde máseleler kúrdelene túsken. Mıneraldy tyńaıtqysh jerdiń negizgi qorek kózi dep sanaıtyn ǵalym Batys elderinde gektaryna 200-300 kg tyńaıtqysh beriletindigin aıtady. Bul kórsetkish Japonııada 500 kg quraıdy. Kezinde ujymdyq sharýashylyqtardyń bir jerge shoǵyrlanýy nátıjesinde mehanıkalandyrýdyń, joǵary ónimdilikke qol jetkizýdiń óte tıimdi bolǵandyǵyn jetkizgen reseılik ǵalym jer paıdalanýshylardy tutynýshylyq kózqarastan aryltý maqsatynda qazaqstandyq agrohımık mamandardyń tájirıbesin basshylyqqa alý qajet deıdi. Jerden ónim alyp, ony eksportqa jóneltýdi ǵana maqsat etýmen shektelý salany tyǵyryqqa tireıdi. Sondyqtan da ǵalymdar bul máselege tıisti mınıstrlikterdiń aralasqanyn qalaıdy.
Akademık Raqymjan Eleshev búginde jer kólemi jaǵynan toǵyzynshy, egistik jaǵynan besinshi oryn alyp otyrǵan Qazaqstanda 80 mln gektar aýmaq aýyl sharýashylyǵy ıeliginde bolsa, 20 mln gektary egistik alqaptary ekendigine toqtaldy. Mamannyń aıtýynsha, 10-15 jyl burynǵy jaǵdaımen salystyrǵanda elimizde jerdiń qunarlylyǵy 25 paıyzǵa deıin tómendep ketken. Ásirese, qara shyńnyń mólsheri azaıa bastaǵan. О́simdikter qorektenetin jyljymaly qorek quramy, ásirese Ortalyq Qazaqstandaǵy negizgi astyq óndiretin ólkelerde topyraq qunarlylyǵy tómendegen. Al ońtústik óńirlerde durys sýǵarylmaǵandyqtan, tuzdanǵan aımaqtardyń mólsheri joǵary. Tyńaıtqyshtar men hımııalyq qospalardy durys qoldanbaýdyń ekologııalyq saldary joǵary ekendigine alańdaýshylyǵyn bildirgen ǵalym jerdi qorǵaıtyn zań kerek, deıdi. Búginde Ýkraına, Belarýssııa, Moldavııa, Reseı, Qytaı eliniń tájirıbesi Qazaqstan úshin asa mańyzdy. «Elimizde jalǵa berilgen jerlerdiń bolashaǵy kúmándi» degen ǵalym ekologııalyq turǵydan turaqty baqylaýdy, kútimdi qajet etetin Jer-ana —adamzattyń ıgiligi, tirshiliktiń nári. Sondyqtan jerdi kútýde tehnologııalardy paıdalaný erekshelikterine de asa zer salý qajet. Sonymen qatar oblystardy zamanýı zerthanalarmen jabdyqtaýdyń da mańyzy zor.
Ekologııalyq turǵydan zalaldanǵan jerlerdi bıologııalyq melıorasııalaý máselesin qozǵaǵan «Mıkrobıologııa jáne vırýsologııa ǵylymı-óndiristik ortalyǵy» JShS bas dırektory Amangeldi Sadanovtyń aıtýynsha, respýblıkadaǵy sýarmaly 1,4 mln gektar aýmaqtyń 38 paıyzy Túrkistan, 29 paıyzy Almaty oblysyna, al 14 paıyzy Qyzylorda oblysyna tıesili bolsa, Qyzylorda, Túrkistan (Shardara aýdany), Almaty oblysyndaǵy (Balqash mańy, Úshtóbe) kúrish ósiretin alqaptar qaıta tuzdanǵan. Munda topyraqtyń qara shyń qabaty azaıyp, zııandy tuzdardyń mólsheri kóbeıip, aýyl sharýashylyǵy ósimdikterin ósirýde qolaısyz jaǵdaılar oryn alyp otyr. Al alqaptardy saýyqtyrýda bıologııalyq ádisterdi paıdalanýdyń ereksheligi zor.
Eki kúnge sozylǵan sımpozıýmda «О́.O.Ospanov atyndaǵy Qazaq topyraqtaný jáne agrohımııa ǴZI» JShS, Ortalyq Azııa ekologııa jáne qorshaǵan orta ǵylymı-zertteý ortalyqtary (QHR jáne Qazaqstan), Sınszıan ekologııa jáne geografııa ınstıtýty (QHR ǴA), Mıtcherlıh topyraq qunarlylyǵy akademııasy (Germanııa), QazUAÝ, «Topyraqtaný, agrohımııa jáne agroekologııa qoǵamy», t.b. zertteý mekemeleriniń ǵalymdary birneshe jyldar boıy talqylanyp kelgen topyraqtyń tozý úrdisteriniń áserin boldyrmaý men tıimdi paıdalanýda halyqaralyq jobalar ázirleýmen qatar qarjy qurylymdary men donorlardy tartý máselesin qozǵady.
ALMATY