JAN JADYRATAR JASYN SО́Z

Qaı-qaısymyzdyń da ózimiz kópten beri jaqsy bilemiz-aý deıtin jandardy keıde oılamaǵan jerden jańa bir qyrynan ashyp jatatynymyz bar ǵoı. Buǵan ádette olardyń oqysta aıtatyn ýytty sózderi, shýaqty ázilderi men qaljyń-qaǵytpalary da sebep bolady. Elbasymyz Nursultan Nazarbaev týraly da osyny aıtýǵa bolar edi. Alaıda, kúndelikti resmı qarym-qatynastyń qarbalasynda ol kisiniń de eń aldymen ózimiz sııaqty adam ekenin kóńilden tasa qaldyratyn sııaqtymyz. Áıtpese, adamǵa tán nárseniń bári oǵan da jat emes. Sátimen aıtylǵan ázil-qaljyńǵa ol da jany jadyraı kúledi. Astarly ázil-qaljyńdy ózi de jasyndaı jarqyldatyp aıtady. Sondaıda ishki jan dúnıesi de jarqyrap ashyla túsetindeı kórinedi bizge. Osyny eskergen men Prezıdenttiń ómirinde kezdesken epızodtardan shaǵyn toptama ázirlep edim. Olardyń birqataryn Memleket basshysynyń qyzmetine qatysty kitaptar men maqalalardan jınadym. Qaısybirin jumys barysynda óz aýzynan estidim. Endi bireýlerin beıresmı jaǵdaıda janynda bolyp, sondaı sátterdi kózimen kórgender aıtyp berdi. Sábıge berilgen sálem 2005 jyly elimizde ótken kezekti Prezıdent saılaýynyń qarsańynda belgili aqsaqal jazýshymyz Ázilhan Nurshaıyqov “Egemen Qazaqstan” gazetinde “Saılaý aldyndaǵy sóz” dep atalatyn tamasha maqalasyn jarııalady. Bul maıdanger qalamgerdiń halqymyzdy yntymaq-birlikke shaqyrǵan úndeýi ispetti, erekshe bir jyly jazylǵan dúnıe edi. Zer salǵan janǵa sheber qalamger sonda Nursultan Ábishulynyń bilimdi­ligin, taban astynda taýyp ketetin qasıe­tin tanytatyn ádemi derekter keltiredi. “...Osy jaqynda Prezıdent Mańǵys­taý oblysyna barǵanda mynadaı qyzyq oqıǵa bolypty. Oblystyń basshy qyzmetkerlerimen Prezıdent kezdesý ótkizedi. Kezdesý aıaqtala bere bir áıel qol kóterip sóz alady da, bylaı deıdi: – Qurmetti Nursultan Ábishuly, Siz Ýkraınada oqydyńyz, ýkraındyqtardy jaqsy kóresiz. Ýkraınsha án de shyrqap jiberedi ekensiz. Al men ýkraın qyzy­myn. Úlken semıam bar. Osy Aqtaý qala­synyń turǵynymyn. О́zim ýkraın qyzy bolsam da, qazaqsha besbarmaq pisire alamyn. Sizdi semıamnyń atynan bizdiń úıge kirip, besbarmaq jeýge shaqyramyn. Oǵan Nurekeń yqylastana kúlip jaýap qatady. – Men qazaqtar men ýkraındyqtardy ǵana emes, barlyq ultty jaqsy kóremin. Sizdiń besbarmaq pisire biletinińiz kóńi­lime unap tur. Sonda sizdiń úıdiń bes­barmaǵy qansha ýaqytta daıyn bolady? – Týra tórt saǵatta, – deıdi áıel qýaqylana sóılep. Sol sátte zaldan taǵy bir azamat qol kóteredi. – Ardaqty Nureke, meniń atym Saıyn Nazarbekuly. Osy eldiń azamatymyn. Sizdi Semeıde Abaı men Shákárim kesenesin kótergen kezde kórip, sálem bergenmin. Odan keıin Ońtústik Qazaqstan oblysynda Domalaq Ana kesenesin kótergende de sálem bergenmin. “Myń “siz-bizden”, bir “shyj-byj ar­tyq” degendeı, men sizge júz ret sálem bergennen, bir ret úıge shaqyryp, dám tatyrǵandy artyq kórip turmyn. Al siz ýkraın qyzdarynyń alaqanyn kóp sıpadyńyz ǵoı. Sondyqtan bul kisiniń kóńilin qaldyrǵyńyz kelmeı tur. Biraq bul hanymnyń sharýasy uzaqqa sozylady eken. Tórt saǵat! (Bul sózge otyrǵan jurt dý kúldi). Al bizdiń et jarty saǵatta ázir bolady, Nureke! Osylaı dep ol Prezıdentke bas ıedi. Bul shyǵysta Abaı men Shákárim kúmbezderin kótergen, Ońtústikte Domalaq Ana kesenesin salǵan ataqty sáýletshi ári aqyn Saıyn Nazarbekuly bolatyn. Nurekeń ony birden tanyp, bas ıedi. Sodan soń eki shaqyrýshyǵa kezek qarap alyp, jymııa kúlip, bylaı deıdi: – Men qıyn jaǵdaıda qaldym-aý, baýyrlarym. Qaısylaryńyzdyń úıińizge barsam eken? Bárimizdiń de qyzmet ýaqytymyz ólsheýli ǵoı. Prezıdenttiń de saǵat, mınýty sanaýly. – Osylaı deıdi de ol ýkraın hanymǵa qaraı qaıta bu­rylady. – Meniń ýaqyt degen bastyǵym tamaǵy tez pisetin úıge baryńyz dep sybyrlap tur. Eger sizden ruqsat bolsa, ókpelemeseńiz, men Saıyn myrzanyń úıine kirip shyǵaıyn. Áıel: “Amal ne?” degendeı, eki alaqanyn jaıyp, basyn ızeıdi. Prezıdent sózin qaıta jalǵaıdy. – Qazaqta mynadaı bir salt bar. Aýylǵa alystan kelgen qurmetti qonaq sálemdesý úshin ár úıge kirip shyǵady. Shyǵarda bir úıge qamshysyn, bir úıge belbeýin tastap ketedi eken. Onysy: erteń – osy úıge kelip tústenemin, búrsigúni bul úıden qonaqasy jeımin degen ısharasy bolsa kerek. Sol sııaqty men “qamshym” sizdiń úıde qaldy dep eseptep, keler joly úıińizge kirip dám tataıyn. Osyǵan kelisesiz be? – dep qonaqjaı áıelge qolyn usynady. Áıel qýanǵannan Prezıdenttiń qolynan súımekshi bolady. – Joq, – dep Prezıdent qolyn tartyp alady. – Áıel erkektiń qolynan súımeıdi. Sizdiń qolyńyzdy men súıemin. Osylaı dep Prezıdent jumysshy áıeldiń qolyna ernin tıgizedi. Prezıdent úıine kelgennen keıin Saıyn eki jasar nemeresi Dosandy kóterip kelip, Nurekeńe sálem bergizedi. Bala jatyrqamaı, Prezıdentti qushaqtaı alady. Prezıdent sábıdi qushaǵyna alyp betinen súıedi. – Aty kim bul batyrdyń? – dep suraıdy sodan keıin. – Aty Dosan, Nureke, – deıdi Saıyn. – Qaı Dosan? – dep Prezıdent basyn kóterip alady. – 1870-1873 jyldardaǵy patsha saıasatyna qarsy Mańǵystaý sharýalarynyń kóterilisin bastaǵan batyr Dosan emes pe? – Dál solaı, Nureke. Bul sol batyr Dosannyń urpaǵy – bala Dosan. – Dosandy patsha ókimeti ol kezde Aleksandrovsk atalǵan qazirgi Fort Shevchenkoda azaptap óltirdi emes pe? – Týra aıtasyz, Nuraǵa. – Onda bul bala maǵan emes, men bul batyrǵa sálem berýim kerek! – dep Prezı­dent balany qaıtadan qolyna alyp, kókiregine qysady”. Kez kelgen jannyń júregin eljire­tetin ádemi-aq áńgime emes pe! Bul oqıǵaǵa qosymsha túsinik berip jatýdyń ózi artyq sekildi. “Jaqsyny, jamandy da kórdi basym” Qazaqtyń kórnekti aqyny Tumanbaı Moldaǵalıev Elbasyn jyl saıyn Jańa jyl meıramymen quttyqtap turýdy umyt­paıdy. “Júırikke qalýdan da ozý ońaı”, dep Qadyr Myrza Áli aǵamyz aıtpaq­shy, Tumaǵań, árıne, quttyqtaýyn óleńmen joldaıdy. 2008 jyldyń qarsańynda da osylaı boldy. О́leń Tumaǵańnyń óziniń peıili men júregindeı óte jyly eken. “Nursultan baýyryma. Jańa jyldyq jyr” dep atalatyn sol óleńniń tórt shýmaǵy mynadaı edi. О́stiń ǵoı tunyqtarda at sýǵaryp, О́zińdi aıalaýmen ótsin halyq. Ylaıyq seniń bıik mártebeńe Jańa jyl jańa baqyt jetsin alyp. Jaqsyny, jamandy da kórdi basyń, Izdegen batyrymsyń shól jýasyn. О́zińniń aman júrgen ár kúnińe Mynaý bir jalpaq jatqan el qýansyn. Keledi alǵa tartyp altyn arba, Sát saıyn qarqyn qosyp qarqyndarǵa. Sen barsyń, asyl inim, jan baýyrym, Nursultanym deıtuǵyn halqyń barda. Tapsam dep qazaǵymnyń qalaı babyn, Jaınadyń, jazǵy tańdaı araılandyń. ...Jańa jyl kirgen kezde óz úıińe, Bizdi de birge kirdi dep oılaǵyn. Sálemmen, Tumanbaı baýyryń. 22.HII.2007 Hatty sol kúngi poshtamen birge Nur­sultan Ábishulyna berdik. Bir-eki sa­ǵat­tan keıin Prezıdentten qaıtqan posh­ta­ny qarap otyrsam, arasynan Elba­synyń Tumaǵańa joldaǵan jaýaby ushyrasty. Ol hatty oqyp qana qoımaı, aqynnyń quttyqtaýyna eki shýmaq óleńmen jaýap qaıtarýdy jón kóripti. Memlekettik eltańbamyz basylǵan óziniń qyzmettik resmı, sarǵysh, mórtańbaly pa­ra­ǵyna qara sııamen bylaı dep jazypty. Qazaǵymnyń tapsam dep qalaı babyn, Men júrmin táýelsiz el oılap qamyn. Sen jyrlaı ber qazaqtyń baq, yrysyn, Jyldan jylǵa aman bop, Tumanbaıym! Jaqsyny, jamandy da kórdi basym, Sondyqtan asymaımyn, tasymaımyn. Tumanbaılar isimdi qoldap júrse, Bastaı berem halqymdy, jasymaımyn. Hatynyń sońyna “Aqyn emes – N.Nazarbaev” dep qolyn qoıypty. Árıne, muny minsiz óleń deý jón bola da qoımas. Aqyn emespin dep qol qoıǵany da sodan ǵoı. Biraq, eń bastysy, “eki aýyz óleń shyǵarmaıtyn qazaq bolmaıdy” degen halyqtyq qaǵıdany ustanyp, Nursultan Ábishuly ózin tolǵandyrǵan aqynnyń óleńine óleńmen jaýap bere bilgen. Bul eki shýmaqtan azamat janynyń shýaǵy men nury esip tur. Baıyptaı qarasaq, osynyń ózi eldik dástúrdiń eren bir kórinisi ǵoı. Hatty sol kúni-aq Almatyda turatyn aqynnyń meken-jaıyna jónelttik. Hat barǵan soń, Tumaǵań Prezıdent keńsesine telefon soǵyp, Elbasynyń izetine óziniń qatty rıza bolǵanyn bildirip, rahmetin jetkizdi. Júregi názik jan ǵoı, tebirenisten taban astynda týǵan taǵy da birer shýmaq óleńin telefon arqyly maǵan jazdyrtyp, Nursultan Ábishulyna tabystaýdy surady. Árıne, ardaqty aǵamyzdyń ol ótinishin qýana oryndadyq. Jalpy, Nursultan Ábishulynyń boıynda shyǵarmashylyqqa beıimdiliktiń sonaý jas kezinen-aq bar ekenin aıta ketý kerek. Osy oraıda qalyń kópshilikke kóp tanys emes myna bir jaıtty eske ala ketsem be deımin. Saǵynyshtan týǵan “Shubarat” “Egemen Qazaqstan” gazetiniń redaksııasy 2009 jyldyń aıaǵynda óziniń 90 jyldyq mereıtoıynyń qurmetine “Egemenqazaqstandyqtar” degen atpen tamasha kitap shyǵaryp, kelýshilerge taratty. Sonyń biri maǵan da buıyrdy. Al kitapty tamasha deıtinim: onda osy basylymnyń tarıhy, atalǵan gazette ár jyldary qyzmet istegen qalamgerler men ujymda qalyptasqan ıgi dástúrler jóninde qyzyqty da mańyzdy derekter jáne jan tolqytarlyq shýaqty dúnıeler jaryq kóripti. Solardyń arasynan osy gazette jıyrma jyl qyzmet istegen Ýahap Qydyrhan esimdi jýrnalıstiń myna bir esteligi de meniń nazarymdy erekshe aýdardy. Bul ózi shaǵyn ǵana ári ana tilimizde sheshen tilmen, tógildire jazyl­ǵan maqala eken. 1973 jyly gazettiń bir top jýrna­lısteri iri óndiris oryndarynyń tynys-tirshiligimen tanysý úshin Qaraǵandy qalasyna keledi. Temirtaýda bolǵanda olarǵa qonaqasy berilip, dastarqandy qalalyq partııa komıtetiniń sol kezdegi ekinshi hatshysy Nursultan Nazarbaev júrgizedi. Muny avtordyń ózi: “Jas pat­rıottyń parasaty, tapqyrlyǵy tańǵal­dyr­dy. Eshkimnen sóz suramaıtyn jýr­na­lısterdi sezimmen selt etkizip, oılar­men orap-shymqap tastady” dep jazady. Eń qyzyǵy, jýrnalıst sonda Nur­sul­tan Ábishuly qonaqtarǵa oryndap bergen “Shubarat” degen ánniń sózin jazyp alady. Onyń áni men sózin Elbasymyz ózi jazypty. Sol ánniń óleńi mynaý eken: Alataý – týǵan jerim, elim meniń, Saǵyndym arasynan esken jelin. Arqada ardaqtalyp júrsem-daǵy, Er jigit umytar ma ósken jerin. Shubarat Alataýdyń eteginde, Shamalǵan turady eken jeteginde. Arqadan asyl jardy tapsam-daǵy Týǵan jer, senen alys ketermin be! Baı da óter, bı de óter, batyr da óter, Basynda panasy joq paqyr da óter. Bul ómir qarap tursań turaǵy joq, Jel soqsa bir-aq kúnde ushyp keter. Bul jas jigittiń týǵan jerge degen per­zenttik saǵynyshynan, sezim tolqy­ny­synan týǵan jyr men án ekeni anyq. Halqymyz Nursultan Ábishulynyń án aı­týdy, tyńdaýdy unatatyn ári aqyn­jan­dy azamat ekenin jaqsy biledi. Jurty­myz “Elim meniń”, “Jerim meniń”, “Úsh­qońyr”, “Saryarqa” sııaqty ánderin tyńdap júr. Onyń Ánuranymyzdyń mátinine engizgen tolyqtyrýlarynan da aqyndyq júrek, azamattyq tilek aıqyn ańǵarylyp tur. “Talant ıesi qashanda jan-jaqty keledi” – dep halyq jaıdan-jaı aıtpaı­dy ǵoı. Endi, mine, óleńge degen beıimdilik Nursultan Ábishulyna sonaý jas kezinen-aq tán ekeni ómirde de ónegeli óz izin salyp keledi. Osyndaı jaqsy jýrnalısterdiń gúlden nár jınaǵan aradaı tynymsyz eńbegine qalaısha rıza bolmassyń? “Sol úshin de men sizderde qonaqta otyrǵan joqpyn ba?” Búgingi Senat Tóraǵasy Qasym-Jomart Kemeluly Toqaev kezinde elimizdiń Syrtqy ister mınıstri jáne Premer-Mınıstri laýazymdaryn atqara júrip, Elbasymyzdyń qatysýymen ótetin talaı-talaı memleketaralyq kezdesýler men kelissózderdiń kýási boldy. 2007 jyly jaryq kórgen “Nur men kóleńke” dep atalatyn kitabynda ol osy oraıda Elbasymyzdyń tapqyrlyǵy men ázilqoılyǵyna qatysty mynadaı bir qyzyqty jaıttardy eske ala ketedi. Sonyń biri Prezıdentimizdiń AQSh-qa issapary kezinde bolǵan eken. “Kenet Amerıka prezıdenti N.Nazar­baevtan: “Sizderdiń astanańyzda qansha adam turady?” – dep surady. Jaýabyn alǵan soń ol Qazaqstannyń barlyq turǵyndarynyń jaıyna kóshti. Bul kezde D.Cheını men K.Raıs áńgimeni estimegen­deı, túski as máziretin qaraýǵa kirisip ketti. Ashyǵynan qoıylǵan bul suraqqa da jaýap alǵan soń Dj. Býsh qaljyńdap: “Sizder ózderińizdiń keń dalańyzdy ıgere bastaıtyn qytaılardan qoryqpaısyzdar ma?” dedi. N.Nazarbaevtyń jaýaby shuǵyl boldy: “Mine, sol úshin men sizderde qonaqta otyrǵan joqpyn ba?”. Zaldyń ishi qalyń kúlkige kómildi de qaldy”. Aıtýshynyń aıtýy kelisse, aqıqattyń ózi almastyń qyryndaı jarqyrap ketpeı me! “Ýaıymdamaı-aq qoıyńyz...” Sondaı-aq Elbasymyzdyń NATO-nyń Bas hatshysy Djordj Robertsonǵa aıtqan myna bir qaljyńy da eshkimdi enjar qaldyrmas dep oılaımyz. Ol Nursultan Ábishulymen suhbat bary­syn­da óziniń úlken otbasyndaǵy er azamat­tardyń barlyǵy polıseı bolǵanyn, jalǵyz ózi ǵana ómirdiń basqa soqpaǵyna túsip ketkendikten, búginde ózin “bir otar aq qoıdyń ishindegi qara toqty” bop júrgendeı sezinetinin aıtyp qalsa kerek. “Bizdiń Prezıdenttiń jaýaby kóp kúttirgen joq: “Ýaıymdamaı-aq qoıy­ńyz, esesine Siz kúlli álemniń jandaraly boldyńyz”. Brıtandyqtardyń kópshiligi tárizdi Robertson da ázildi jaqsy tú­sinedi, sondyqtan bolar, ol janyn­daǵylardy eriksiz eliktirgen uzaq kúlkisin kópke deıin tyıa almady”, – dep jazady Qasym-Jomart Kemeluly. Qazir, ókinishke qaraı, jaqsy ki­taptardyń ózi de shaǵyn ǵana taralymmen jaryq kóredi ǵoı. Bul tamasha kitap ázirge barlyq oqyrmandardyń qolyna tıe qoımaǵan bolar. Sondyqtan osy eki epızodty sol kitaptan alyp usynyp otyr­myz. Áseriń tolyq bolýy úshin, árıne, kitaptyń ózin tolyq oqyp shyq­qanǵa ne jetsin! Er minezdi Elsın Sózdiń retine qaraı Nursultan Ábishuly ózi etene aralas-quralas bolǵan memleket basshylarynyń ómirinen qyzyqty bir jáıtterdi de eske alyp otyratyny bar. Solardyń biri – Reseı Federasııasynyń tuńǵysh Prezıdenti bolǵan, túr-tulǵasy qanshama iri bolsa, jaratylysy da sonshalyqty keń ári kesek minezdiń ıesi Borıs Nıkolaevıch Elsın marqum edi. Nursultan Ábishuly irgeles memleket­tiń basshysy ári sonaý keńestik kezeńnen ózara tanys-bilis azamat retinde Borıs Nıkolaevıchpen árdaıym jaqsy qarym-qatynasta boldy. Qyzmet babymen de jıi kezdesip júrdi. Eki eldiń arasyndaǵy san-qıly túıinderdi birlese otyryp sheship otyrdy. Nursultan Ábishuly Borıs Nıkolae­vıch qurmetti eńbek demalysyna shyqqan­nan keıin de onymen baılanysyn úzgen joq. Máskeýge joly túskende jolyǵyp, telefon arqyly da habarlasyp turdy. Nursultan Ábishuly 2005 jyldyń sońyn­da Qazaqstan Respýblıkasy Prezı­dentiniń kezekti saılaýynda jeńiske jetken kezde, ol da Aqorda saraıynda ót­ken ulyqtaý rásimine qatysyp, Qazaq­stannyń táýelsizdik tusyndaǵy tabystaryn óz kózimen kórip ketti. Nursultan Ábishuly ádette kúle oty­ryp áńgimeleıtin osy Borıs Elsınge qatysty myna bir áńgimeni ol Reseı Prezıdentine jaqyn júrgen kisilerdiń biriniń aýzynan estise kerek. Bálkim, erkóńil Borıs Nıkolaevıchtiń ózi aıtyp bergen bolar. Al Nursultan Ábishulynyń aýzynan bizdiń estigenimiz mynaý edi: – Borıs Nıkolaevıch korol bas­qaratyn elderdiń birine issaparmen ba­ryp­ty, – deıdi Nursultan Ábishuly. Ekeýi ústel basynda emen-jarqyn áńgi­me­lesip otyrady. Biraq, baıqaıdy, das­tar­qan mázirinde sharap bar da, araq joq. Bul Borıs Nıkolaevıchke asa unaı qoımaıdy. Ol korolge qarap, emeýirin tanytqan bolady. Al ol: “Men eshteńe isteı almaımyn, Elsın myrza. Bizde aldyn-ala bekitilgen hattamalyq tártiptiń aıasynan shyǵýǵa bolmaıdy!” – dep, buǵan onsha mán bermese kerek. Onymen de qoımaı, aqtalǵysy kelgen syńaımen: “Máselen, osy rezıdensııaǵa jaqyn jerde bir qoǵamdyq kóliktiń aıaldamasy bar. Onyń orny sol jer emes ekenin men jaqsy bilemin, biraq ony óz betimshe ornynan jyljyta almaımyn. Sebebi, ol úshin aldymen qala turǵyndarynyń ke­lisimi kerek, sosyn qala basshylyǵynyń sheshimi kerek” – degendi aıtyp, áńgimeni shamaly uzartyńqyrap alady. Osy kezde shydamy taýsyla bastaǵan Borıs Nıkolaevıch ózine ilesip júrgen nókerlerine burylyp: “Áı, osy sender meni qaıda alyp kelgensińder ózi?! My­nalaryńnyń eshteńeni sheshe alatyn túri joq qoı. Mundaı “dármensiz” janmen kezdesýdiń qanshalyqty qajeti bar edi!..”, – dep ázildeı “renjipti” desedi. Astarly áńgimeniń salmaǵy da sezilip jatyr ǵoı. Ázil-shyny aralas osy áńgimeni esti­gen kezde bárimiz de eriksiz ezý tart­qanbyz. “Jaqsy adamnyń artynan sóz eredi” deıdi ǵoı halqymyz. Eshkimnen de, eshteńeden de yǵa qoımaıtyn er minezdi Elsın marqumnyń alyp tulǵasyna rasy da jeterlik, qospasy da joq emes shyǵar-aý, biraq osyndaı áńgimeler jarasyp ta turýshy edi ózi. Máskeýlik KVN saıy­syna qatysýshylar onyń daýysy men is-áreketterin aınytpaı salǵan kezde de ázilkeshterdiń ájýasyna myńq etpeıtin edi ǵoı sabazyń! *  *  * Nursultan Ábishulynyń janynda bolǵan azamattardyń biriniń aıtýyna qaraǵanda, Borıs Nıkolaevıch pen bizdiń Elbasymyzdyń arasyndaǵy mynadaı bir sóz qaǵysýy sonaý 90-shy jyldardyń basynda – táýelsizdigimizdiń tańǵy shaǵynda bolypty. – Nursultan Ábishuly, osy Teńizdi Reseıge berseńshi?.. – depti ol birde áńgime ústinde ózimsine ári bazyna arta sóılep. Nursultan Ábishuly muny alǵashynda qaljyńy shyǵar dep qabyldaǵan. Sóıtse, joq, Borıs Nıkolaevıchtiń oıynda “ta­myrdy basyp kórý” nıeti de bar sııaqty. – Onda sizder de bizge Orynbor qala­syn oblysymen qosa bere qoıyńyzdar? – deıdi Prezıdentimiz jalma-jan. Elsın shorshyp túsedi: – E, nemene, Qazaqstannyń Reseıge jer daýy bar ma edi? – Joq, Borıs Nıkolaevıch. Jáı, Oryn­bor revolıýsııadan keıingi Qazaq­stannyń alǵashqy astanasy bolǵan qala ǵoı... Osydan keıin bir-biriniń qýaqy­ly­ǵy­na, taýyp, ornymen aıtylǵan ázilderine rıza bolǵan eki dos qarqyldap turyp, máz bola kúlisken eken. Bul ádepti ázildiń elshilik te, kórshilik te qasıeti bar ekenine taptyrmas mysal emes pe? *  *  * Borıs Nıkolaevıch marqummen kezinde mynadaı da bir sóz sharpysýy bolypty. Eki el úshin kezinde Kaspııdiń ortaly­ǵyndaǵy shekara shebin aıqyndaý ońaıǵa túspegen. Árıne, mundaıda eshkimdi kinálaýdyń jóni joq. Qaı eldiń basshysy da jeme-jemge kelgende óz memleketi men halqynyń múddesin oılaıdy. Sol úshin tartysady. Obaly ne kerek, jaǵdaıdy jan-jaqty túsindirip, bultartpas ýájderdi alǵa tartqan kezde Borıs Nıkolaevıch sózge qulaq asyp, ádildik jaǵyna oıysyp, ıkemge kele bastaıdy eken. Biraq arty­nan ońasha qalǵanda, mınıstrleri Borıs Nıkolaevıchti sheshimi­nen aınytyp qoıyp júripti. Sodan ba­ryp onsyz da kúrdeli máseleniń túıinin tar­qatý odan saıyn uzaryp, sozyla túsedi. Kelissóz kýágerleriniń aıtýynsha, Nursultan Ábishuly osy joly da tuıyqtan jol taýyp ketedi. – Borıs Nıkolaevıch, – deıdi Nur­sul­tan Ábishuly, – biz osy nege óz mı­nıstrlerimiz ben kómekshilerimizdiń aıt­qanyna kóne berýimiz kerek? Olardyń min­deti usynys berý ǵana emes pe? Aqyr­ǵy sheshimdi myna bizder – prezıdentter qabyldaýymyz kerek qoı!.. Bul sózder Elsınniń namysyna tıip ketse kerek, mol denesimen kómekshi­lerine eńserile buryla qarap: – Áı, sózdi qoıyńdar! Ákelińder sheshimdi! – dep aldyndaǵy ústeldi jýan judyryǵymen bir qoıyp qalypty. Al bul kelisimniń tarıhı mańyzy nede edi? Shekara máselesiniń basy ashyl­maıyn­sha, Kaspıı teńiziniń qazaqstandyq aımaǵyna sheteldik alpaýyt ınvestorlar aıaǵyn attap ta baspas eken. Jalpy, Borıs Nıkolaevıch bizdiń Elbasymyzdy óziniń dosy dep esepteıtin ári muny reti kelgende udaıy aıtyp ta júretin. Sonymen birge onyń óziniń dosqa tán dostyq qyzmetin aıamaǵanyn da baǵalaýǵa tıispiz. Sóz oraıynda muny da aıta keteıik, sondaı-aq Reseı basshysy bolǵan Vla­dımır Pýtınniń de Nursultan Ábishulyn óziniń dosy sanaıtynyn, tipti, úırenerim kóp ustazym dep aıtqanyn da barshamyz kóre otyryp, estidik. Qudaı qosqan kórshimizdiń qazirgi Prezıdenti Dmıtrıı Medvedevtiń Astananyń 10 jyldyǵyna kelgende Elbasymyzdyń atyna júrek tebirenterlik jyly sózder arnaǵany da áli esimizde. Sondaı-aq Ispanııa koroli Hýan Karlos, Fransııa Prezıdenti N.Sarkozı, Italııa Premer-mınıstri S.Berlýskonı, taǵy basqa da birqatar shetel basshylary Nursultan Ábishulyn ózderiniń senimdi dosy, erek áriptesi, syralǵy joldasy sanaıdy. Al memleket basshylarynyń arasyn­daǵy shynaıy dostyqtyń jóni qashanda bólek. Sebebi, ol dostyqtyń shapaǵaty elbasylary arqyly tutas elge, tolaıym halyqqa tarap jatady. Munyń ózi ekono­mı­kalyq jáne mádenı baılanystardyń nyǵaıýyna oń áser etedi. Shekara, Baı­qońyr, Kaspıı, qorǵanys sııaqty, taǵy basqa san-alýan kúrdeli máselelerdiń kóbiniń bizdiń elimiz úshin sátimen she­shilip jatýynyń arǵy jaǵynda memleket basshylarynyń arasyndaǵy birin biri qadirleı biletin adal dostyq qarym-qatynastyń da az ról atqarmaǵanyn aıtýy­myz kerek. Dostyqtyń shekarasy júrekterden bastalyp, kóńilderge ulasyp jatatyny qandaı ǵanıbet. “Sizdiń tatarlaryńyz emes, bizdiń tatarlarymyz” Myna bir jaımashýaq sóz qaqtyǵysy N.Á.Nazarbaevtyń Tatarstanǵa barǵan sapary kezinde bolypty. Kezdesýlerdiń birinde jaıdary ári qonaqjaı úı ıesi – týysqan Tatar­stannyń Prezıdenti Mıntemır Shaımıev bizdiń Elbasymyzdan: – Nursultan Ábishuly, Qazaqstan­daǵy bizdiń tatarlarymyzdyń jaǵdaıy qalaı? – dep ańdaýsyz surap qalypty. – Mıntımer Sharıpovıch, keshirińiz, ol sizdiń tatarlaryńyz emes, bizdiń tatar­larymyz. Oǵan sizdiń qandaı “shata­ǵy­ńyz” bar? – depti Nursultan Ábishuly jalma-jan. – Durys aıtasyz, Nursultan Ábish­uly, rasynda da olar – sizdiń tatar­la­ry­ńyz. Ondaǵy tatarlar rasynda da tý­yp-ósken Qazaqstanyn óz Otany sanaı­dy, – depti sonda aqsaqal aǵamyz kelis­ti­re aıtqan sózge keliskenin bildirip. Taýyp aıtylǵan jaýap, tapqyr sóz jar­ty­ny bútindep, bútindi bekemdep jiberedi ǵoı. Saparmurat pen Kún týraly Irgeles kórshimiz Túrkimenstannyń astanasy Ashǵabad qalasy osy eldiń tuńǵysh Prezıdenti Saparmurat Nııazov marqumnyń tusynda qatty ózgerip, jaı­nap ketkeni belgili. Qaladaǵy jurtshy­lyq­tyń nazaryn erekshe aýdaratyn sáý­let qurylystarynyń biri – onyń záýlim úıleri men júzdegen sý burqaqtarynyń ortasyna, bıiktigi 70 metrlik tuǵyrdyń ústine ornatylǵan Túrkimenbashynyń bıiktigi 14 metrlik altynmen aptalǵan alyp músini edi. Monýment quryly­my­nyń bir ereksheligi – Túrkimenbashynyń músini udaıy Kúnniń jyljý baǵyty boıynsha qozǵalyp, aınalyp turady eken. Elbasymyz Nursultan Nazarbaev Túrkimenstanǵa barǵan saparynda óz áriptesimen birge qalany aralap júrip, osy músindi kórgen kezde: – Sapar, myna jerde sen Kúnmen birge qozǵalyp turǵan joqsyń, osy jaryq kóziniń ózi seniń saýsaǵyń nusqaǵan baǵytpen jyljyp tur ǵoı deımin, – depti astarly ázildeı sóılep. – Nursultan Ábishuly, siz ǵoı Qazaqstanǵa kóp jaqsylyq jasadyńyz, tamasha astana saldyńyz. Halqyńyz nege sizge eskertkish qoımaıdy? – depti Saparmurat Nııazov ta sóz qarymtasyna. Nursultan Ábishuly onyń bul áziline: – Baıaǵyda bir ataqty Rım ımpera­tory aıtqandaı, bizderden keıingi urpaq: “Bul eskertkish kimdiki?” demesten: “Oǵan nege eskertkish qoıylmaǵan?” degenine ne jetsin!.. – dep jaýap beripti. Dostyq ráýishte aıtylǵan bul ázildi Saparmurat Ataıuly marqumnyń sol kezde qalaı qabyldaǵanyn men bilmeı­min. Biraq Nursultan Ábishuly óz elimizde jeke basyn aıyryqsha dáripteýge udaıy qarsy bolyp kele jatqanyn kórip júr­min. Máselen, eldi mekenderge, kósheler men mektepterge esimin berýge kelisimin bermeı kele jatqandyǵy týraly budan burynyraq bir maqalamda jazdym da. Jurtshylyqtan túsken usynys hattardyń bárine de Nursultan Ábishulynyń tikeleı tapsyrýymen osyndaı jaýap berýge májbúrmiz. Tek bıyl ashylatyn halyq­ara­lyq ýnıversıtetke ǵana esimin berýge kelisimin berdi. Onyń ózinde de Memleket basshysynyń atymen atalsa, ýnıversıtet búgingi zaman talabyna saı keletin joǵary oqý ornyna tezirek aınalar ma edi degen oımen ǵana kelisti. Osy oraıda, Nursultan Ábishulynyń bir úlken májilis kezinde, tipti: “Kabınetterge meniń úlken portretimdi ilip qoıýǵa úzildi-kesildi qarsymyn. Eger sol adam meni jaqsy kóredi eken, endeshe, portretti úıine aparyp ilip qoısyn”, – dep ashýlanǵany bar. ... Qalasa, tipti jatyn bólmesine de ilýine bolady, – dedi sosyn sózine ashy mysqyl aralastyra. Sóz túsinetinderge osynyń ózi de jetkilikti bolsa kerek. “Sonshama amerıkalyqtardy qaıdan almaqpyn?” Nursultan Ábishuly elimizdegi demokratııany damytý máselesin udaıy nazarda ustap otyrady ǵoı. Baıyptap qarar bolsaq, elimiz táýelsizdik tusynda bul salada úlken ilgerileýshilikke qol jetkizdi. Ras, keıbir táýelsiz basylymdar elimizdegi demokratııanyń deńgeıine kóńiltolmaýshylyq bildirip jatady. Biraq, táýelsiz basylymdardyń jaryq kórip, olardyń betterinde, basqany bylaı qoıǵanda, sol kóńiltolmaýshy­lyqty aıta alýdyń ózi de naq sol demo­kratııalyq úrdistiń basty belgisi eken­digin “umyta qalatyndary” ókinishti-aq. Másele mynada. Keshe ǵana birneshe ondaǵan jyldarǵa sozylǵan totalıtarlyq rejimniń qursaýynan shyqqan elde demokratııany betimen jiberýdiń qanshalyqty aýyr zardaptarǵa ushyratýy múmkin ekenin Elbasymyz jaqsy túsinedi. Oǵan qaısybir alys-jaqyn shet elderdiń burynǵy jáne bertingi tarıhynda kezdes­ken qasiret mysaldary az emes. Prezı­dent elde demokratııa tolyq ústemdik alýy úshin eń aldymen berik áleýmettik baza jasalýy kerek dep sanaıdy. Turmys jaǵdaıy túzelip, menshik ıesine aınalyp úlgermegen jáne erkindiktiń qadir-qasıetin tereń sezinýge saıası oı-sanasy áli pisip-jetilmegen halyqtyń demo­kratııanyń senimdi tiregi bola alatyny da kúmándi. Qazaqta: “Ash adamnan aqyl surama”, degen mátel bar. Osy aýyrlaý bolsa da ras aıtylǵan sóz ózi. Onyń ústine, Prezıdentimizdiń “aldymen ekonomıka, sosyn saıasat” degen ustanymynyń durys bolyp shyqqandyǵyn ýaqyttyń ózi de dáleldep otyr. Demokratııanyń delbesin basynda bos jiberip alǵan qaısybir elder jumys isteýdiń ornyna saıasattyń kókparyna túsip, sonyń zardabynan búginge deıin shyǵa almaı otyrǵan da jaıy bar. Osy oraıda, zer salǵan janǵa Nursultan Ábishulynyń demokratııa uǵymyna baılanysty ár kezderi aıtqan oı-pikirleri qyzyqty-aq. “Demokratııa – álemniń órkenıetti elderiniń tańdaýy, ıaǵnı bizdiń de tańdaýymyz”. “Demokratııa jarlyqpen ornatylmaıdy”. “Bizdiń demokratııamyz­dyń negizi – saıası, áleýmettik jáne ultaralyq kelisim”. “Árkim óz sózine jáne is-áreketine jaýap berýi tıis. Olaı bolmaǵanda, demokratııanyń ózegi – bostandyq beıbereketsizdikke aınalmaq”, “Biz endi demokratııa mektebinen ótip júrgen ǵana el emespiz, biz endi totalı­tarlyq qoǵamnan keshe ǵana shyqqan memlekette demokratııanyń qalaı qalyp­tasatyndyǵyn ózgelerge kórsetip te ber­gen elmiz”, t.b. Bul oılardy Prezıdent­tiń “Mektep” baspasynan 2006 jyly jaryq kórgen “Oı bólistim halqymmen” dep atalatyn kitabynan alyp otyrmyz. Árıne, Elbasymyzdyń osy kitaptaǵy demokratııa týraly ózge oılary da óte qundy ekeni sózsiz. Prezıdent 2008 jyly Reıter agent­tiginiń jýrnalısine bergen suhbatynda: “Men de Amerıkadaǵydaı demokratııany jasaǵym-aq keledi, biraq men Qazaq­standa sonshama amerıkalyqtardy qaı­dan almaqpyn?” – dep jaýap bergeni bar. Oılap qarasaq, Nursultan Ábish­ulynyń ázildeı aıtylǵan osy pikiriniń tórkininde ázil bolsa da tereń aıtylǵan shyndyq jatqanyn ańǵarý qıyn emes. Qarsy jarnama da – jarnama Elbasymyz 2006 jyldyń kúzinde Ulybrıtanııaǵa sapar jasaǵan kez daý-sharmen aty shyqqan saıqymazaq Sasha Baron Koen túsirgen atyshýly fılm­symaqtyń “dańqy dúrildep” turǵan tus edi. Sol issaparǵa Prezıdentimizben birge bir top Qazaqstan jýrnalısteri de ere barǵan. Buǵan deıin Brıtanııa synshylary Koenniń shyǵarmashylyǵyn biraýyzdan túkke alǵysyz, “ájethanalyq ázil” dep baǵalaǵan bolatyn. Namysty qorlaıtyn materıaldary bar dep, Reseı ony prokatqa da shyǵarǵan joq. Qazaqstanda Koenniń “óneri” keıbir saıasatkerler men dıplomattardy ǵana qyzyqtyrǵany bolmasa, ózgelerge ala-qula ǵana áser qaldyrdy. Patrıottyq sezimniń jetegine ergen qazaqstandyq belgili bir azamat, tipti, Koendi shyǵarmashylyq “jekpe-jekke” de shaqyrmaq boldy. Biraq munyń ózi otqa maı quıǵandaı bolyp shyǵyp, saıqymazaqtyń esimin odan ármen tanymal etýge ǵana yqpal etti. Al Nursultan Ábishuly Londonda bul máseleniń sıpatyn basqa arnaǵa buryp jiberdi. Onyń yzalanyp, sabasynan shyǵýyn kútkenderdiń úmiti aqtala qoımady. Baspasóz konferensııasy ótkizilip jatqan kezde zaldan aty shýly fılm týraly suraq qoıylǵan sátte ol ezýine kúlki úıirip, jymıdy da: – Múmkin, jýrnalıst Borat Saǵdıev osynda qatysyp otyrǵan shyǵar? Meniń onymen sóıleskim-aq kelip edi... Fılmdi kórgennen keıin Koen myrzanyń Qazaqstanda eshqashan da bolmaǵany belgili bolyp qaldy. Taspanyń ózi kedeı rýmyn derevnıasynda túsirilipti. Qazaqtardyń rólin kembaǵal syǵandar oınaǵan. Al jergilikti mas turǵyndardy amerıkalyq stýdentter oınapty... Sóıtip, fılmde aty ǵana atalǵany bolmasa, munyń Qazaqstanǵa qandaı qa­tysy bar degen oıdy Elbasymyz aıqyn ańǵartypty. Zalǵa jınalǵandardyń júz­de­rin jyly shýaq bıleıdi. Al Elbasy­myz­dyń janyndaǵy Ulybrıtanııanyń Premer-mınıstri Tonı Bler kúlkiden ózin áreń ustap turypty. – Qarsy jarnamanyń ózi de – jarnama, – dep jalǵastyrady óz sózin Nursultan Ábishuly. – Fılm shyn máninde shyndyqty burmalap kórsetse de, ol bizdiń elimizge paıdasyn tıgizip te jatyr. Men osynda qatysyp otyrǵan­dardyń bárin naqty jaǵdaıdyń qandaı ekenin óz kózderimen kórip qaıtý úshin Qazaqstanǵa kelýge shaqyramyn. Al Tonı Blerdiń kúletindeı jóni bar eken. Ol osy baspasóz konferen­sııa­synda “Borat” taqyrybynyń qozǵa­lyp qalýy múmkin ekenin bilip, buǵan qona­ǵym renjip qalmas pa eken dep mazasyz­danypty. Sóıtse, Qazaqstan Prezıdenti­niń oǵan renjimek turmaq, osy qolaısyz sanalǵan jaıttyń ózin eliniń paıdasyna bu­ryp jibergenin kórgende, rıza bolypty. *  *  * Men búgin oqyrman nazaryna kópshiliktiń aldynda sóz sóılegende, jurtshylyqpen kezdesýler ótkizip, issaparlarda bolǵan kezde Nursultan Ábishulynyń aýzynan shyqqan osyndaı áńgimeler men ázil-qaljyńdardyń, tosyn oılardyń birparasyn ǵana usynyp otyrmyn. Amandyq bolsa, aldaǵy ýaqytta qalǵandary da hatqa túse jatar. Mahmut QASYMBEKOV, Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdenti Keńesiniń bastyǵy.