Sol bir azaly tolǵanysta mynadaı joldar bar:
«Úzilis kezinde meniń jazý ústelime súıenip turyp: «Jeńeshem ózi týǵan Qyzylqoǵa, Taısoıǵan men Keń Jylyoıdy saǵynǵan shyǵar dep qoıyp:
Áýelden aıtpap pa edim maı týra dep,
Qolyńdy kesip almaı jaı týra dep.
Sheshtim de etigimdi kettim keship,
Aýyly qalqataıdyń qaı týra dep;
Qonatyn bizdiń aýyl Taısoıǵanǵa,
Buıyrar bizdiń qalqa qaı soıqanǵa.
Kim shirkin tilin jutyp qoımaýshy edi,
Sybanyp aq bilegin qoı saýǵanda; –
dep shyrqata jónelgende qulaǵymyz kesilip, júregimiz úzilip túskendeı bolǵan...». Aıtaryn osylaı eshkimge uqsatpaı aıtyp jetkizbese ol Ábish Kekilbaıuly bolar ma?! Oqyǵanda kózimizden jas parlap, birtalaıǵa deıin ózime ózim kele almaı, esten tana tebirendim. Biz Taısoıǵannyń qaq ortasynda júrip onyń qadirin durys bilmeı júrgen qazaqtarmyz. Al alysta júrgen estiler men erenderdiń, jaqsylar men jaısańdardyń atajurtyn, týǵan jerin osylaı eske alyp, osylaı úzdige saǵyna alatyny beseneden belgili. Bul jerde Safı aqsaqal Ábish Kekilbaıulynyń anasy Aısáýleni sóz ben lebizge qosa otyryp, ózi de týǵan jeri Taısoıǵanyna, Qarabaýyna degen móldir mahabbatyn, sartap saǵynyshyn kómeıinen án áýenimen aqtaryp, oıǵa oraltyp turǵany kámil edi.
Nege olaı deımin-aý? Sebebi birtýar Safı О́tebaıulynyń bizdiń Qyzylqoǵanyń tól perzenti ekenin, Qarabaý aýylynda kindigi kesilgenin bilip, maqtan tutyp kele jatqan orta tolqyn ókilderiniń birimin. О́tken jıyrmasynshy ǵasyrdyń alǵashqy on jyldyǵy aıaqtalar tusta, dálirek aıtqanda, 1909 jylǵy mamyrdyń 25-de Taısoıǵan qumynyń kúngeı etegindegi Qarabaý eldi mekeninde bolashaq iri tulǵa Safı ómirge kelipti. Biz osy biregeı jerlesimizdiń týǵan jerine kelgen saıyn kóliginen túse sala esh qymsynbastan sary qumyna jata qalyp aýnaıtynyn, Taısoıǵannyń buıra shaǵyldaryn jalańaıaq júrip, tobyǵyna deıin batyryp keshetinin, monshaq-monshaq tańǵy shyǵyn tabanymen basyp rahattanatynyn, dastarqan basynda halyq ánderin naqyshyna keltire shyrqaıtynyn estip tańǵalatynbyz. Eline, jerine, ataqonysyna degen yqylas-nıetine sheksiz rıza bolatynbyz. Qyzyǵatynbyz. Shirkin-aı deseńizshi! Oısha arman aýlap, osyndaı danalyq daryǵan dara tulǵadaı bolmaqqa talpynatynymyzdy qaıtersiń?!
О́z basym sándi dýmanmen astasqan bir salıqaly jıynda jasy toqsannan asqan shaǵynda Safı О́tebaıulynyń áńgimeni boratyp, oramal tartqandarmen shyrq úıirile bılep júrgenin kórip syrtynan «Ne degen súıegi myqty adam edi» dep kózimniń bahary toıǵany bar. Qudaı qýat bergen adam. Shyn máninde, ol tegi myqty, dúnıege kelgen qasıetti de kıeli topyraǵyna tartyp týǵan asyl arys.
Safı aqsaqaldyń týǵan óńiri tarıhı oryndarǵa baı, talaı marqasqalardyń ataqonysy. Taısoıǵan qumy aımaǵyndaǵy basty eldi meken Qarabaý bolyp tabylady. Oıyl ózeninen bólinip shyǵatyn Jarypshyqqan ózeniniń tómengi saǵasynda ornalasqan. Keńestik kezeńde selo atyn ıelendi. 1959 jylǵa deıin Qyzylqoǵa aýdanynyń ortalyǵy boldy. Qazan tóńkerisine deıingi Kókjarmen jaǵalasa aty shyqqan eń iri jármeńkeniń biri osy aýyldyń dál irgesinde bolypty, qazir tóbeshik bolyp orny jatyr. Irge tasy HIH ǵasyrdyń aıaǵynda, ıaǵnı 1899 jyly qyzyl kirpishten qalanyp «Qyzyl úı» atanǵan mektepterdiń biri de Qarabaýda boı kótergen. Mine, sol aıtýly Qarabaý Safı О́tebaıulynyń jerge ińgálap túsken jeri.
El ardaqtaǵan, qazaqtyń munaı atasy atanǵan biregeıi Safı О́tebaıuly qaı-qaısy marapattan da kende emes. Ol abyzda bári bar. Endi kelip onyń esimin aıryqsha ulyqtap, máńgige este qaldyrý jalǵasa túskenin kórip otyrmyz. Solardyń eń bastylarynyń biri – Qazaqstan Respýblıkasy Úkimetiniń №64 qaýlysymen «Atyraý munaı jáne gaz ýnıversıteti» kommersııalyq emes aksıonerlik qoǵamyna Safı О́tebaevtyń esiminiń berilýi. Bul asa iri mártebe, aıtýly abyroı-ataq. Atyraýdaǵy eki ýnıversıtettiń biri endi Safı О́tebaevtyń esimimen atalady. Maqtanarlyq jaıt.
Munaı atanyń kindik qany tamǵan óńir Qarabaý men Taısoıǵandy birinen birin bóle qaraýǵa bolmaıdy. Jalpy uzyndyǵy 83 shaqyrymnan, eni 40 shaqyrymnan astam, kólemi 2400 sharshy kılometrdi alyp jatqan, qyran qalyqtar bıiktikten qarasań buıra-buıra baıtaq qum Taısoıǵanda bir kezde jel maıaly Asan qaıǵy babamyzdyń ózi Qorǵansha degen ataýmen qala saldyryp 10 jyl qystap «Taısoıǵan – qaqpaqty qara qazan eken» dep baǵa berýi de tegin emes. Bul aımaqta ataqty batyr, bı, sheshen Syrym Datulynyń taban izi, qoltańbasy qalǵan. О́zi bas bolyp ózen sýyn qumǵa bosqa jibermeý úshin bóget saldyrǵan. Sol «Syrym bógeti» áli kúnge deıin qulamaı tur. Alty qyrdyń astynan qońyr úni asqaq estiletin áıgili ánshi Muhıt Meralyuly da Taısoıǵannyń tóskeıinde án ozdyrǵan. Ult azattyq kóterilisiniń basshysy, batyr Isataı Taımanuly osy qumnyń eteginde jaryq dúnıege kelgen. Daýylpaz aqyn Mahambettiń ata-babasynyń atakúldigi bul. О́zi de osy qum ishinde týypty degen derek jıi aıtylyp, jıi boı kóterip júr. Onyń aqıqatyn, sirá, tarıhshylar aıta jatar. Keńes zamanynda bıliktiń jónsiz ozbyrlyq saıasatynyń shynjyryn úzip, «bandy» atanǵan, qýǵynshylardy nar shaǵyldar men qum qoınaýlarynda, ózen-saı qoqtylarynda adastyryp, ıt áýrege túsirgen halyq batyry Qunyskereı Qojahmetuly da osy óńirdiń bir júrektisi. Ári bı, ári aqyn Eset Qarauly, aqyndar Nurym Shyrshyǵululy, Murat Móńkeuly, Yǵylman Shórekuly, Zimbil Tegenbaıuly, Aıtmaǵambet Ulyqpanov, Taýbaı Shańkótov, Suraýbaı Úttibaıuly, Sultanqubı Jurynbaıuly, kúıshi Esbaı Balustauly, kompozıtor Mákálim Qoıshybaev, ámbebap ǵalym, Alashordanyń Batys bólimshesiniń basshylarynyń biri Halel Dosmuhameduly, jazýshy Ǵabdol Slanov, akademık-jazýshy Zeınolla Qabdolov, akademık-zańger Salyq Zımanov, geolog-ǵalym Taýmush Jumaǵalıev, geolog Erǵoja Taýmanov, Berlındegi Ratýshanyń tóbesine jeńis týyn qadaǵan batyr komandır Kenjebaı Mádenov, áýlıeler Sultanýáıis, Mátenqoja, aıta berse Taısoıǵannan túlep ushqan ataqtylardyń tizimi sozyla beredi. Keńes Odaǵynyń Batyry Musa Baımuqanov pen búgingi tanymal jazýshy Mereke Qulkenov te qarabaýlyqtardyń tól týmalary, maqtanyshtary.
«Bizdiń Qarabaý, Taısoıǵanda osyndaı bar, osyndaı bar, osylar týǵan, osylar meken etken» dep Jambyldyń jasyna jetýine birer jyly qalyp ómirden ótken, ǵasyr jasaǵan el ardaqtysy, qazaqtyń munaı atasy, iri qaıratker Safı О́tebaıuly da talaı jelpine maqtanǵan bolar-aý. Ábish Kekilbaıulynyń úıinde týǵan jerin eske alyp naqyshyna keltirip, úzildirte án shyrqaǵan qaıran Safı abyzdyń shalqyp tasýyna qaraǵanda, olaı maqtanbaýy tipti de múmkin emes dep oılaýym ersi bolmas, sirá?!
Tólegen JAŃABAIULY,
Qazaqstannyń Qurmetti jýrnalısi, Aqparat salasynyń úzdigi, Qyzylqoǵa aýdanynyń qurmetti azamaty
Atyraý oblysy