Agroónerkásip kesheniniń eksporttyq áleýeti zor ekenin bile tura, ishki-syrtqy múmkindik kózderi utymdy qarastyrylmaı kelgenin osyǵan deıin de aıtqanbyz. Tereńdeı bersek, munyń bári qarjyǵa kelip tireledi. Aýyl sharýashylyǵynyń kúretamyryna qan júgirtedi degen kvazısektor úmitti aqtamady. Memleket basshysy Úkimette ótken jıynda «QazAgro» ulttyq basqarýshy holdınginiń 2018 jyly 120 mlrd teńgeni maqsatsyz jumsaǵanyn, holdıng qarjylandyrǵan jobanyń 40 paıyzy toqtap turǵanyn aıtty. Qazir sarapshylar aýyl sharýashylyǵyndaǵy alpaýyttyń shyǵynǵa batýyna qor qarajatynyń álsiz bankterge depozıtterge salynyp kelgeni sebep bolǵanyn aıtyp jatyr. Aýyldy kóterý úshin memlekettiń ózi jumys isteýine múddeli bolǵan qarjy uıymynyń mundaı sheshimi zańǵa qaıshy.
Jalpy, búginge deıin aýylǵa baǵyttalǵan qarjy kvazımemlekettik sektordaǵy qarjy ınstıtýttary arqyly júzege asyp kelgeni belgili.
Qazaqstanda agrarlyq bank qurý qajettigin ýaqyttyń ózi dáleldep otyr. Ony múmkindiginshe tezirek ashý kerek. Alǵashqy kezeńde qarjy uıymyn memlekettiń balansynda ustap, ýaqyt óte kele jekemenshikke berý kerek.
Jyl saıyn respýblıkalyq bıýdjetten bólinetin nesıeniń basym bóligi iri sharýashylyqtarǵa úlestiriledi de shaǵyn sharýashylyqtar shómishten qaǵylady. Úkimettiń aýylǵa bólgen qarjysynyń 86%-y úlken kásiporyndarǵa beriledi, qalǵan 24%-y usaq sharýashylyqtarǵa usynylady. Bul olar úshin tym az. Esterińizde bolsa, Eýropa Reseıdiń eksportynan, Reseı Eýropanyń aýyl sharýashylyǵy ónimderinen bas tarta bastaǵan tusta otandyq sarapshylar aýyl sharýashylyǵy salasynyń ókilderine múmkindikti múlt jibermeı, Reseı naryǵyn jaýlaý qajettigin alǵa tartty. Alaıda Reseı sanksııa kezinde de saspady. Agrobank arqyly agrosektorǵa tómen paıyzben nesıe berdi. Osylaısha, aýyl sharýashylyǵyn quldyraýdan saqtap qaldy. Budan túıgenimiz, agrarlyq bank kez kelgen daǵdarys kezinde «qutqarý jastyqshasy» mindetin atqaratynyn túsinbeı otyrmyz. Qazirgi kezde el turǵyndarynyń 46%-y aýylda ómir súredi. Demek keıbireýler aıtyp júrgendeı agrarlyq bank klıentsiz qalmaıdy.
El ishinde «QazAgro» nemese «Damý» tárizdi kvazısektorlyq qarjy ınstıtýttaryn kóbeıte bergenshe, agrarlyq bank sekildi salmaqty qarjy uıymyn ashýǵa zańnamalyq múmkindik berý kerek. «Qazaqstan Respýblıkasynyń bankter qyzmeti» týraly zańyna sáıkes, «Turǵyn úı qurylys jınaq bankinen» ózge birde-bir bank mamandandyrylǵan bank bola almaıdy. Eger osy norma ózgertilse, agrarlyq banktiń qurylýyna kedergi joq. Bizdiń oıymyzsha, mundaı bank agrosektorǵa kerek. Aýyldy qarjylandyrýǵa baǵyttalǵan qarjy birneshe bankte saqtalsa nemese qarjylandyrý Úkimetke qarasty birneshe kvazısektor arqyly júrgizilse, onda sala júıeli damymaıdy.
Beısenbek ZIIаBEKOV,
qarjyger, ekonomıka ǵylymdarynyń doktory