Talaı kúngi eńbek, tókken ter, odan qalsa mıllıondaǵan qarajat jelge ushty deı berińiz. Árıne, «Jaman aıtpaı, jaqsy joq», degenmen, órt myńdaǵan gektar alqaptyń qaı jerinen shyǵatyny belgisiz. Kóbine órttiń sebebin mamandar kúnniń erekshe ysýymen baılanystyrady. Bıyl Jambyl óńirinde buryn-sońdy bolmaǵan aptap bolyp tur. Shilińgir shildede shı túbinen ot tutanyp keterdeı kúıip turǵan dalanyń biraz jeri osy ýaqytqa deıin otqa oranyp ta úlgerdi.
Jambyl oblystyq tótenshe jaǵdaılar departamentiniń málimetinshe, óńirde jyl basynan beri ormandy jáne dalalyq aımaqtarda 4 ret órt shyǵypty. Tilsiz jaý saldarynan oblys boıynsha ormandy alqapqa jatatyn 200 gektarǵa jýyq jerdi órt sharpysa, dándi-daqyldardyń órtenýi 500 gektardy alyp ketken. Jýyrda ǵana T.Rysqulov aýdanynyń Qaraqystaq aýyly aýmaǵyndaǵy «Maqsat» sharýa qojalyǵyna tıesili 40 gektar arpa men 20 gektar jaıylymdyq dala otqa orandy. Alty saǵatta áreń degende aptyǵyn basqan órtti sóndirýge 45 adam jáne 15 tehnıka kúshi jumyldyrylǵan. Jambyl oblysy boıynsha tótenshe jaǵdaılar departamenti Zilzalalardyń qaýip-qaterin azaıtý jáne azamattyq qorǵaý salasyndaǵy baqylaý basqarmasynyń bas mamany, azamattyq qorǵaý podpolkovnıgi Baýyrjan Seıdalıevtiń aıtýynsha, shilde aıynyń ózinde T.Rysqulov aýdanynyń О́rnek aýylynda jalpy aýdany 375 gektar bıdaı, arpa jáne qýraǵan shóp, sonymen qatar Qaraqystaq aýylynda arpa alqaby men qýraǵan shóp órtengen. Sondaı-aq bıyldyń ózinde Talas aýdany, Aqkól aýyly aýmaǵynda jalpy aýdany 20 gektar jer órtengen. Mamandardyń aıtýynsha, qaı órttiń naqty neden bolǵanyn boljaý qıyn. Jalǵyz boljam – kúnniń qatty ystyq bolýy. Tek ótken jyly ǵana adam qolymen jasalǵan bir oqıǵa Merki aýdanynyń aýmaǵynda tirkelgen eken. Odan basqa adam qolymen jasalǵan oqıǵa joq. «Búgingi tańda dándi-daqyldar men sebilgen egistikterde órttiń paıda bolýy qaýipti másele bolyp sanalady. Sebebi dándi-daqyldardan alynǵan saban men úıindi tez tutanady. Tastalǵan temeki, sóndirilmegen alaý, osynyń bári de órtke ákep soǵady. О́rt qaýipsizdigin qamtamasyz etýde tótenshe jaǵdaılar departamenti jyl saıyn is-sharalar keshenin uıymdastyryp keledi», deıdi B.Seıdalıev.
Eshkim de eńbeginiń dalaǵa ketkenin qalamaıdy. Sondyqtan da óńirdegi bıylǵy qyryq gradýsqa jetip turǵan aptap ystyq sharýalardyń tynyshyn ketirip tur. Máselen, «Sháýshen», «Aıan», «Maqsat» sharýa qojalyqtary óńirde dala egistigin damytýǵa úles qosyp otyr deýge bolady. Endi kenetten órt shalǵan munshama egistiktiń ıeleri de talaı shyǵynǵa batqany sózsiz. Sol sııaqty, tabıǵattyń en baılyǵy orman alqaptarynyń da otqa oranýy óńirde aıta qalarlyq másele. Búginde Jambyl oblysy boıynsha 4 mıllıon 427 myń gektar ormandy jerler bolsa, onyń ishinde orman kómkergen jerler 2 mıllıon 357 myń gektar. Sonymen qatar aýdandarda Jambyl oblystyq tabıǵı resýrstar jáne tabıǵatty paıdalanýdy retteý basqarmasyna qarasty 14 orman sharýashylyǵy mekemeleri jumys isteıdi. Alaıda, búgingi tańda aýdandardyń materıaldyq-tehnıkalyq bazasy men adam kúshi áli de jetispeıdi. Jambyl oblysynyń ákimi Asqar Myrzahmetov bul máselege arnaıy kóńil bólip, nátıjesinde ótken jyly 200 mıllıonnan astam teńgege qajetti 14 tehnıka satyp alynǵan. Sonymen qatar 100 adamǵa shtattyq birlik bólingen. Al bıyl bul maqsatqa 280 mıllıon teńge qarajat qarastyrylypty. Deı turǵanmen, óńirde orman órti qazirgi kezde úlken máselege aınalyp tur. Jambyl oblystyq orman sharýashylyǵy jáne janýarlar dúnıesi aýmaqtyq ınspeksııasy orman jáne erekshe qorǵalatyn tabıǵı aýmaqtar bóliminiń basshysy Ádil Jaqypovtyń aıtýynsha, byltyr 6 aıda 7 orman órti tirkelip, 1 mıllıon 763 myń teńge shyǵyn kelgen. Bir ókinishtisi, byltyr 6000 gektar aımaqtaǵy sekseýil órtenip ketken. Al bıylǵy alty aıda memlekettik orman qory aýmaǵynda 3 orman órti tirkelipti. Tilsiz jaý Moıynqum, Talas jáne Baızaq aýdandarynyń aýmaǵyn qamtyǵan. О́rt shalǵan aýmaqtyń kólemi 1266 gektar bolsa, onyń ishinde orman alqaby 1207 gektar, orman kómkergen jerler 1174,8 gektar bolyp sanalady. Nátıjesinde 987 myń 800 teńge shyǵyn kelgen.
Dala órtiniń aldyn alýǵa oblystyq ákimdik tarapynan kóńil bólinip-aq keledi. Alaıda, bólim basshysy Ádil Jaqypov kóp aýdandarda materıaldyq-tehnıkalyq bazalardyń eskirgenin, adam kúshiniń jetispeýshiligin aıtady. Búginge deıin bul kórsetkish 60 paıyzǵa qamtamasyz etilgen eken. «Aıtalyq, árbir aýdanda 3-4 traktor ǵana bar. Al árbir aýdannyń orman sharýashylyǵy mekemesinde keminde 600 myń gektar jer bar. О́rttiń qaı qıyrdan shyǵatyny belgisiz. Jerdiń bir basynan ekinshi basyna jetý úshin eski traktormen 100-150 shaqyrym júrý kerek. Biraq árbir órt baqylaý beketterinde kezekshiler bar», deıdi ol. Sonymen qatar birinshi jáne ekinshi úlgidegi orman órtin sóndirý stansalarynda da adam kúshi jetispeıdi eken. Máselen, birinshi úlgidegi orman órtin sóndirý stansasynda keminde 15 adam bolýy kerek bolsa, búginde munda 9 adam ǵana bar. Árbir aýdandarda kishi órt sóndirý tehnıkalary bolǵanymen, órt sóndirýge arnalǵan úlken tehnıkalar joq. Bolashaqta osyndaı adam jáne tehnıka kúshiniń jetkiliksizdigi joıylyp, másele oń sheshimin tapsa, durys bolar edi. Árıne, budan keıin órt múlde bolmaıdy degen uǵym týmasa kerek.
Jalpy, aptap ystyq alapat órttiń shyǵýyna sebep pe? Kóp jaǵdaıda mamandar órttiń shyǵý saldaryn kúnniń ystyǵymen baılanystyrady. Máselen, daladaǵy tastardyń, shısha synyqtarynyń qatty qyzýy órtke aparyp soǵatynyn aıtady. Biraq mundaı derekterdiń ózi uǵymǵa syımaı ketetin sııaqty. Keıde órt ataýly keıbir qaskóılerdiń qolymen tabıǵatqa jasalǵan qııanat emes pe eken degen de oı keledi. Ádeıi bolmasa da nemquraıdylyq, durys mán bermeýshilik jaǵdaıynda da órt tutanýy múmkin ǵoı degen oıda qalasyń...
Jambyl oblysy