Avtotehbaıqaýdyń jyry qashan bitedi?

Esepte joq kólikterge de qujat berilýde

Kólik quraldaryn tehnıkalyq baıqaýdan ótkizý salasyn monıtorıngileý kezinde anyqtalǵan zańsyzdyqtardyń geografııasy óte keń. «Adaldyq alańy» jobalyq keńsesiniń «Ystyq shilde» atty bir ǵana aksııasynyń kezinde baıqaýdan ótkizý beketteriniń birtalaı bylyqtary áshkere boldy. Aıtalyq, Almaty oblysynda «Jetisý – adaldyq alańy» keńsesi men kóliktik baqylaý ınspeksııasynyń mamandary avtokóliktiń sýretin WhatsApp jelisi arqyly jiberip, eshqandaı baıqaýsyz-aq qujat berýdiń kýási bolǵan. 

Máseleni tarqatyp aıtar bolsaq, «Qupııa satyp alýshy» avtokóligin baıqaý beketiniń aýmaǵyna kirgizbesten, baıqaý ótkizýshiniń qolyna 6000 teńge ustata salyp, mindetti tehnıkalyq baıqaýdyń birtutas aqparattyq júıesine engizilgen dıagnostıkalyq kartany ıelengen. 

Qysqasy – kóliginiń baıqaýdan ót­ki­zilgeni jónindegi kartany satyp al­ǵan. Eń soraqysy bul emes. О́ıtkeni zań­­syz jolmen tehnıkalyq baıqaýdan ótki­zil­gen kólik 2016 jyly esepten shy­ǵa­rylyp tastalǵan eken. Demek, teh­baı­qaýdan ótkizýshiler kóliktiń bar-joǵyna da bas aýyrtpastan, azyn-aýlaq qarajat úshin soraqy zańsyzdyqqa barǵan. 

Mamandardy mundaı jaǵdaıdyń jıi kezdesýimen qatar, quzyrly oryndardyń qareketsizdigi de qynjyltady. 

Máselen, «Aqmola – adaldyq alańy» jobalyq keńsesiniń qyzmetkerleri jeti­sýlyq áriptesterinen asyp túsip, tegin jarnama beretin saıttardy súz­gi­lep, Qazaqstan aýmaǵynan tys jerde tirkelgen kólikterdi tehnıkalyq baı­qa­ýdan ótkizgeni úshin zańsyz talon berý qyzmetin usynýshylardy tekserip kórgen. Tıisinshe, saıttardy saraptaý ba­ry­synda «Reseı Federasııasynyń teh­nı­kalyq baıqaýy», «Kókshetaýda Ar­me­nııa, Qyrǵyzstan jáne Reseı teh­nı­kalyq baıqaýlary ótkiziledi» degen jarnamalar kóptep kezdesken. Elimizge eń tanymal habarlandyrý saıttarynyń birinde ǵana osy tektes 32 jarnama tabylǵan.  

– Jaǵdaıdy tereńirek bile túsý úshin bizder shyǵarǵan «Qupııa satyp alýshy» telefon arqyly habarlandyrý ıesimen sóılesip kórdi. Ol jarnamanyń avtory Reseı Federasııasy, Armenııa men Qyrǵyzstanda tirkeýli kólik qu­ral­daryna avtokólikti kórmesten tehnı­kalyq baıqaýdan ótti degen talon bere alatynyn aıtqan, – deıdi «Adaldyq alańy» respýblıkalyq jobalyq keńse­siniń jetekshisi Mıras Qarǵabaı. 

Osylaısha, kelissózder barysynda Reseı Federasııasynda tehnıkalyq baıqaýdan ótti delingen qujatty bizdiń aqparattyq júıege engizip, zańdy, resmı talon berý qyzmeti 5000 teńgege baǵa­lanatyny belgili bolǵan. Al aqparattyq bazaǵa engizilmeıtin beıresmı talon úshin habarlandyrý ıesi 4000 teńge suraǵan. Atalǵan qyzmetterdi paıdalaný úshin avtokólik ıesi temir tulparynyń sýreti men qujattaryn WhatsApp jelisi arqyly jiberse jetkilikti eken. Al kólik quralynyń tehnıkalyq baıqaýdan ótkenin rastaıtyn talondy alý men qyzmet aqysyn tóleý úshin aldyn ala ýaǵdalasyp, kezdesý kerek bolǵan.  

Mine, bir ǵana aksııa adam ómiri men densaýlyǵyna, qaýipsizdigine, el qazy­na­syna qatysty birneshe zańsyz­dyqty áshkerelep otyr. Sondyqtan da Sybaılas jemqorlyqqa qarsy is-qımyl agenttiginiń ýáji soqyrǵa taıaq ustatqanmen birdeı bolyp otyr. 

Tehbaıqaýdy toqtata turý – qajettilik

Joǵaryda atalǵan zańsyzdyqtar, ıaǵnı kólik quralyn tehnıkalyq baıqaý­dan ótkizýdiń teris joly elimizdiń zań­namalaryna qaıshy keledi, jol qozǵa­lysy qatysýshylarynyń ómirine qaýip tóndiredi, sondaı-aq azamattardy sybaılas jemqorlyqqa qaraı ıtermeleı túsedi. 

– Tehnıkalyq baıqaýdan ótkizýge baı­lanysty satyp alynǵan talon atal­ǵan avtokóliktiń jol qozǵalysy qaýip­sizdigine saı kelerine kepildik bermeıdi. Demek, óz kezeginde tehnıkalyq baıqaý­dan ótý úderisi mańyzdylyǵyn joıady, – deıdi M.Qarǵabaı. 

Mine, osydan kelip «Qarǵaıyn desem – jalǵyzym, qarǵamaıyn desem – jal­maýyzym» degen oı týyndaıtyny ras. Sondyqtan da Sybaılas jem­qor­­lyqqa qarsy is-qımyl agenttigi Sy­baı­las jemqorlyqqa qarsy saıasat depar­tamentiniń dırektory Danııar Sabyr­baev bul salany túbegeıli qaıta qaraý kerek degen ýáj aıtty. 

– Búginde iske asyrylyp jatqan teh­nı­kalyq baıqaýdan bas tartýdyń qajet­tigi logıkasyna túsinik bergim kele­di. Qazirgi kezde tehnıkalyq baıqaý shara­lary bastapqyda júktelgen qyzmet­terdi oryndamaı jatqanyn moıyndaý kerek. Bizdiń oıymyzsha, atalǵan baıqaý ádil ári ashyq bolýy úshin jalpy tujyrymdy ázirlegenshe, ókiletti organdarǵa bul máseleni sheshý kerek. Sonymen qatar azamattyq-qoǵamdyq talqylaý qajet, – deı kele D.Sabyrbaev shyn máninde tehnıkalyq baıqaý esh­bir negizi joq nemquraıly sharaǵa aınal­ǵanyn atap ótti. 

Agenttiktiń usynysy qarapaıym ári túsinikti – tehnıkalyq baıqaýdy sapaly júrgizýdiń tetigi daıyndalǵansha, ony ýaqytsha toqtata turý qajet. Onyń ústine mundaı tájirıbe ózge memleketterde keńinen qoldanylýda. Ásirese, Germanııa, Qytaı jáne Grýzııa bul salany reformalaýdy kóp sózbuıdaǵa salmaı, naqty sheshimder qabyldaǵan. Mysaly, kólik quraldaryn tehnıkalyq baıqaýdan ótkizýdiń eýropalyq jolyn tańdaǵan Grýzııa bıligi barlyq zańnamalyq tetikterin, baıqaý ótkizý beketterin tártipke keltirip alǵanǵa deıin tehbaıqaýdy toqtatyp tastaǵan. О́ıtkeni tehbaıqaý bireýler úshin jem­qorlyqtyń «saýyn sıyryna» aınalyp, qurdan-qur mıllıondaǵan paıdaǵa keneltip otyr. 

– Qazirgi kúıdegi tehnıkalyq baıqaý bizge kerek pe? degen saýalǵa jaýap berýimiz kerek. Sarapshylardyń piki­rin­she, búginde júrgizilip jatqan tehnı­kalyq baıqaýdyń jaǵdaıy qoǵamdyq qaýipsizdik turǵysynda qaterli. Bul rette agenttiktiń ustany­myna toqtalsaq, tehnıkalyq baıqaý stansasynan ótý formatyn qaıta qarastyrý kerek, – dedi D.Sabyrbaev.

Osy derekterden soń oı qorytar bolsaq, quzyrly oryndar tehbaıqaýdy toqtatý nemese múldem alyp tastaý kerek degen oıdan at-tondaryn ala qashady. Olardyń dálelderi de daıyn. Biraq M.Qarǵabaı men D.Sabyrbaev keltirgen derekter tym qaterli ekenin moıyndaý kerek.

Taǵy bir atap óterlik másele bar – elimizde jol apattary azaımaı turǵany ras. Adam shyǵyny da orasan. Alaıda, qandaı da bir jol apatyna avtokóliktiń tehnıkalyq jaramsyzdyǵy nemese tıisti baıqaýdan ótpegendigi sebep boldy degen aqpar joqtyń qasy. Tipti, osy tehnıkalyq jaramsyzdyq esebi júrgiziletinine de kúmán keltirýge bolady. Árıne, apattan keıingi tekseriste júrgizýshilerdiń qolynda alaqandaı talon bolsa – polısııanyń da esebi túgel, al bolmaı qalyp jatsa – kináni de, kinálini de alystan izdep jatpaıdy. 

Eń bastysy, jol apatyna ushy­ra­ǵan kóliktiń jaramdylyǵyna teh­baı­qaý ótkizý ortalyqtary jaýap bermeı­tindikten, bul júıe tek aqsha alý men tekke ýaqyt shyǵyndaýdyń amalyndaı áser qaldyrady. 

Osy tehnıkalyq baıqaýdyń qajet­ti­ligi nemese qajetsizdigine baılanys­ty másele kóterilip, tipti saladaǵy zań­syz­dyqtardyń ózi sý betine shyǵyp jat­sa da, únemi qajetsingen jaq jeńip kel­edi. Múmkin sol tehbaıqaý júıesin jaqtaý­shylar súıenetin ýáj salmaqty bolyp otyr ma? Alaıda, myna sıfrlar da oılantpaı qoımaıdy. Mysaly, elimizde res­mı tirkelgen barlyq túrdegi avto­kólik quraldarynyń sany 5 mln-ǵa jýyq­taıdy. Olardy jyl saıyn tehnı­ka­lyq baıqaýdan zańdy túrde ótkizý ba­ǵa­­synyń eń tómengi shamasyn orta­sha eseppen 5 myń teńge dep alar bol­saq, jylyna 20 mlrd teńgeden asa qara­jat jınalady. Árıne, buǵan qa­rap elimiz­degi kólikterdiń barlyǵy tehnı­kalyq baı­qaýdan zańsyz ótýde, kóp nóli bar so­ma belgili toptardyń qaltasynda júr deý­den aýlaqpyz. Biraq, bul sıfr – qomaqty. 

724 kinárat tabyldy

Osy jaǵdaılarǵa jáne basqa da sebepterge baılanysty Indýstrııa jáne ınfraqurylymdyq damý mınıstr­ligi jalǵan tehnıkalyq baıqaý orta­lyq­tarymen kúresti kúsheıtpek nıette. Kórip otyrǵandaryńyzdaı, bul jerde tek jalǵan ortalyqtarmen kúres qana sóz bolyp otyr. 

Mınıstrliktiń derekterine sáıkes 2019 jyldyń sáýirinde «Jol qozǵalysy týraly» zańǵa tehnıkalyq baıqaý opera­torlarynyń baqylaý-dıag­nos­tı­kalyq jabdyqtarynan aqparat bere­tin arnaıy baǵdarlamalarǵa qoıy­la­tyn talaptarǵa ózgerister men tolyq­tyrýlar engizilgen.  Qazir qujat jobasy Ádilet mınıstrliginde memlekettik tirkeýden ótýde. Atalǵan talaptar avto­­mobıldi tehnıkalyq baıqaý jelisine usynbastan qujat jasaý fakti­­lerin boldyrmaýǵa, sondaı-aq derek­terdi «qoldan» engizýdiń (fotoshop) jolyn kesýge baǵyttalǵan. 

Mınıstrliktiń «Qazaqparat» halyq­ara­lyq agenttigine bergen málime­tinde: «Elimizde tehnıkalyq baıqaýdy joıý máselesi qarastyrylmaıdy. О́ıtkeni merzimdi tehnıkalyq baıqaý álemdik tájirıbege saı. Eń bastysy, bul shara adam amandyǵyn, qozǵalys qaýipsizdigin qamtamasyz etýge jáne qorshaǵan ortaǵa keletin zııandy azaıtýǵa múmkindik beredi. Basqa elderde tirkelgen kólik­terge tehnıkalyq baıqaý júrgizetin tul­ǵa­lardyń qyzmetine keletin bolsaq, In­dýstrııa jáne ınfraqurylymdyq damý mınıstrligi tehnıkalyq baıqaýdy uıym­dastyrý jáne ótkizý tártibin qatań qadaǵalaıtyn bolady», delingen. 

Biraq tehnıkalyq baıqaý operator­larynyń tizilimine enbese de atalǵan qyzmetti kórsetip, tabys taýyp júrgen tulǵalardyń áreketin tekserý atalǵan mınıstrliktiń qyzmetine kirmeıdi eken.

О́z kezeginde aýmaqtyq-kóliktik baqy­laý organdary 2018 jyldan bergi ýa­qyt­ta tehbaıqaý júrgizetin 152 ope­ra­tor­dy tekserip, kólik quraldary ján­e olardyń tirkemelerin mindetti teh­nıkalyq baıqaýdy uıymdastyrý men ótkizý tártibinen 724 kinárat tapqan. Osyǵan baılanysty zań buzýshylarǵa qatysty 4 mln teńgege jýyq somany quraıtyn 193 ákimshilik materıal toltyrylyp, arnaıy túzilimnen 88 operator shyǵarylyp tastalǵan. 

Sumdyq derekter munymen shektel­meıdi – 2018 jyldyń qarasha aıynan 2019 jyldyń naýryz aıyna deıingi aralyqta jalǵan dıagnostıkalyq kartalardy anyqtaýǵa baǵyttalǵan 150 reıdtik is-shara uıymdastyrylyp, olardyń nátıjesinde jalǵan karta paıdalanýdyń 84 deregi anyqtalyp, tehnıkalyq baıqaý operatorlaryna qatysty 26 ákimshilik materıal jınaq­talyp, 2 qylmystyq is qozǵalǵan jáne operatorlardy jospardan tys tekserýge 13 kepildeme alynǵan.  

Bul sıfrlar kólik quraldaryn min­det­ti tehnıkalyq baıqaýdan ótkizý sala­syndaǵy bylyqtardyń ábden júıe­lenip, tamyry tereńge ketkenin dálel­dep-aq tur. Sondyqtan da «Adaldyq alańy» jobasy keńsesiniń dabyl qaǵa­tyndaı reti bar. Árıne, dál qazirgi jaǵdaıda qoǵamdyq kólik quraldary men memlekettiń esebindegi kólikterdi ǵana tehbaıqaýdan ótkizýdi mindettep, qalǵan kólikterdi bosata turýǵa negiz bar. Alaıda júıeli keleńsizdikke tek júıeli áreket pen saıası-ekonomıkalyq erik-jiger tosqaýyl bolatyn sııaqty.