Jaqynda Teńiz kenishinde bolǵan jaǵdaıǵa da osy jaıt áser etti. «Oqıǵa barlyǵymyzǵa sabaq bolýy kerek, buǵan qaıta jol bermeýimiz qajet», dedi Prezıdent. Osy oraıda munaı-gaz kesheni salasyndaǵy problemalarmen jumys barysynda jıi betpe-bet kelip júrgendikten, ózime málim biraz tustardy ashyp aıtqym keledi.
Adam quqyqtarynyń jalpyǵa birdeı deklarasııasynyń 23-babynda ár adamnyń qundylyǵy teń, eńbegi úshin qandaı da bir kemsitýsiz, teń eńbekaqy alýyna quqyǵy bar delingen. BUU 1948 jyly bekitken osy deklarasııada, birinshiden, jalaqy tóleýde kemsitýshilikke jol berilmeıtinin kórsetse, ekinshiden, árbir jumysshynyń jalaqysy tek onyń óziniń ǵana emes, otbasynyń da laıyqty ómir súrýine jetkilikti bolýy kerek ekeni anyq jazylǵan. Al bizde munaı-gaz salasy kompanııalaryndaǵy qazaqstandyq jumysshylarǵa sheteldik áriptesteri shekesinen qarap keldi. Onyń jóni de bar. Mysaly, 6-razrıadty jergilikti operatordyń bir kúndik stavkasy 44 dollar bolsa, týra osyndaı razrıadty sheteldik operatordyń stavkasy 200 dollardan kem túspeıdi.
Nege dollarmen esepteledi deıtin bolsaq, merdiger kompanııalar sheteldik kompanııalardan kelisimshart boıynsha jumysshynyń jalaqysyn dollarmen alady. Aıtar bolsaq, bir operatordyń kúndik stavkasy úshin kompanııa 700 dollar alatyn bolsa, sheteldik jumysshyǵa sonyń eń keminde 28,5% tóleıdi, al jergilikti jumysshy tek qana 6,2%-12%-na qanaǵat etedi. Aıyrmashylyq jer men kókteı ekenin osydan ańǵarýǵa bolady. Jalaqy tóleýdegi teńsizdik, ózimen birdeı eńbek etip júrgen áriptesiniń esh sebepsiz birneshe ese artyq jalaqy alýy – jumysshynyń kompanııa ákimshiligine ǵana emes, jalpy áleýmettik saıasatqa, memlekettik organdarǵa degen narazylyǵyn kúsheıtetin destrýktıvti faktor. Sondyqtan Prezıdenttiń bul máselege jete mán berýi der kezinde kóterilgen másele.
Salalyq koeffısent áleýmettik standarttar qataryna ense...
Jalpy, jumysshylardyń eńbek quqyqtarynyń qorǵalýynda problema óte kóp, jalaqy teńsizdigi sonyń bireýi ǵana. Basqa da jaıttardy ashyp aıtqym keledi. Salalyq koeffısıentti eńbek salasyndaǵy eń tómengi áleýmettik standarttar qataryna engizý kerek. Áıtpese kóptegen jumys berýshiler salalyq koeffısıentti keıde qoldansa, keıde ol tek qana aýyr nemese zııandy eńbek jaǵdaılarynda qoldanylady degen syltaýmen jalaqyǵa engizbeýde. Sondyqtan salanyń óziniń aýyrlyq deńgeıine baılanysty engizilgen salalyq koeffısıentter eń tómengi áleýmettik standarttar qatarynda bolýǵa tıis.
Salalyq koeffısıentterdi salalyq kelisimdermen qabyldaý durys emes, ol Úkimet qaýlysynda belgilenýi kerek. Úkimettiń 2008 jylǵy 9 maýsymdaǵy «Salalyq arttyrýshy koeffısıentterdi bekitý týraly» №548 qaýlysynyń kúshin 2015 jylǵy 10 qyrkúıektegi №762 Úkimet qaýlysy joıdy da, salalyq arttyrýshy koeffısıentterdi belgileý jumys berýshiler men jumysshylar arasyndaǵy salalyq kelisimmen bekitilýge berildi. Munyń durys emes ekenin tájirıbe kórsetti, salalyq koeffısıentter túsip ketti. Jumys berýshi kompanııalar artyq shyǵyn shyǵarǵysy kelmeıdi, sóıtip salaǵa laıyqty koeffısıent qoıýǵa múldem múddeli bolmaıdy. Sondyqtan munaı men gaz salasynda, qaýipti jáne asa qaýipti óndiristik nysandarda eńbek etetin jumysshylarǵa eńbekaqy tóleý máselelerin jumys berýshimen saýdaǵa salmaı, salalyq koeffısıentter Úkimet qaýlysymen belgilenýi kerek dep esepteımin.
Eńbekaqyny ındeksteýdi zańdastyratyn kez jetti. 2007 jylǵy tıisti kodekste jumys berýshiniń mindetine júktelgen ındeksteý 2015 jylǵy Eńbek kodeksi arqyly alynyp tastaldy. Mine, sodan beri jumysshylar eńbekaqyny ınflıasııa deńgeıimen ındeksteýdi jumys berýshiden talap etip keledi. Bul másele Eńbek kodeksine jumys berýshiniń mindeti retinde engizilmese, jumysshylar ujymdyq sharttarmen, salalyq kelisimmen oǵan qol jetkize almaıtynyn ómir kórsetti.
Jaldamaly eńbek problemasy
Jaldamaly eńbek jumysshylardyń quqyqtaryn aıaqqa taptap, olardy «qulmen» qatar qoıyp otyr desek túk te artyq aıtqanymyz emes. Iаǵnı, kadrlyq agenttikter munaı-gaz ónerkásibi kásiporyndary úshin qyzmetkerlerdi iriktegennen keıin olarmen tikeleı eńbek shartyn jasasady. Mine, osyǵan zań turǵysynan tyıym salý kerek. Sebebi qyzmetkerlerge qolaıly eńbek jaǵdaıyn jasaý, óndiris oryndary men tehnologııalyq prosesterde jazataıym jaǵdaılardyń aldyn alý jumystaryn júrgizý Eńbek kodeksiniń 23-baby boıynsha jumys berýshige mindettelgen. Al resmı jumys berýshi, ıaǵnı kadrlyq agenttik jumysshylardyń qaýipsiz eńbek jaǵdaılaryn qamtamasyz ete almaıdy. Sebebi kadrlyq agenttikter qyzmetkerlerdiń eńbek quqyqtarynyń saqtalýyn, eńbekti qorǵaý jáne tehnıkalyq qaýipsizdik standarttarynyń sáıkestigin baqylaı almaıdy, munaı-gaz salasyndaǵy qaýipti óndiristik nysandarǵa baryp qadaǵalaı da almaıdy, oǵan tapsyrys berýshi kompanııa ruqsat ta bermeıdi.
Tikeleı kompanııamen eńbek shartyn jasaspaı, kadrlyq agenttik arqyly qyzmetke turǵan jumysshylar tıesili jalaqysyn, kóptegen jeńildikter men ótemaqylardan aıyrylatynyn aıtpaǵannyń ózinde, qyzmettik mindetteri men jumys berýshiniń tapsyrmalaryn oryndaý kezinde zııandy jáne qaýipti óndiristik faktorlardyń áser etý saldarynan óndiristik jaraqat alǵan jaǵdaıda nemese kenetten ýlanyp densaýlyǵy nasharlasa, ýaqytsha nemese turaqty múgedektikke ushyrap nemese qaıtys bolǵan jaǵdaıda olardyń quqyqtary aıaqqa taptalýda. Sondyqtan kadrlyq agenttikter munaı-gaz salasynyń kásiporyndary úshin kadrlardy irikteýmen ǵana aınalysýyna tıis, olardyń qyzmetkerlermen eńbek shartyn jasasýyna tyıym salynýy qajet, jaldamaly eńbekke jol berilmeýi kerek.
50-baptyń 3-tarmaǵy qolbaılaý boldy
Konstıtýsııaǵa qaıshy keletin bul norma Atyraý, Mańǵystaý oblystaryndaǵy jumysshylar úshin qolaısyzdyq týdyryp, kásipodaqtardyń olardy qorǵaýyna múlde múmkindik bermeı otyr. Atap aıtqanda, 50 baptyń 1, 2-tarmaqtaryna saı, eńbek sharty taraptardyń kelisimi boıynsha buzylýy múmkin. Bir tarap bir tarapqa habarlama jiberedi, ıaǵnı, eńbek sharty taraptardyń kelisimi boıynsha buzylady. Bul túsinikti. Al osy baptyń 3-tarmaǵynda «Eńbek shartynda jumyskermen kelisim boıynsha jumys berýshiniń osy baptyń 2-tarmaǵynda belgilengen talaptardy saqtamaı, ótemaqy tóleýmen eńbek shartyn buzý quqyǵy kózdelýi múmkin, onyń mólsheri eńbek shartynda aıqyndalady» dep kórsetilgen. Bul – jumys berýshiniń jumysshymen eńbek shartyn kez kelgen ýaqytta osy norma negizinde buzyp, ony bolar-bolmas ótemaqy berip jumystan shyǵaryp tastaýyna múmkindik beredi. Eger jumysshy kelispese, oǵan eńbek shartyna áý basta engizilip qoıylǵan tarmaqty kórsetedi. Al qaı jumysshy eńbek shartynyń árbir tarmaǵyn táptishtep oqıdy?! Tipten oqyp, túsinip, kelispegen jaǵdaıda da jumysqa turar aldynda eńbek shartymen kelispeý, oǵan qol qoımaý jumystan qaǵylý degen sóz. Endeshe jumysshyda eńbek shartyna qol qoıýdan basqa amal bar ma?!
Reseı Federasııasy, Belarýs, О́zbekstan t.b. kórshiles respýblıkalardyń Eńbek kodeksterin zerttep kórip, birde-bireýinen osyndaı qıturqy bapty tappadyq. Reseı Federasııasynyń Eńbek kodeksinde bul bappen eńbek shartyn buzý tek qana eki jaq ózara kelisimge erikti túrde qol jetkizgen jaǵdaıda ǵana múmkin bolatyny atap kórsetilgen. Reseı Federasııasynyń Joǵarǵy soty plenýmynyń qaýlysy da bul bappen eńbek shartyn buzý úshin eki jaqtyń arasynda qol jetkizilgen kelisimniń bolýy mindetti ekenin kórsetedi. Al bizdiń memleketimizdiń Joǵarǵy soty Plenýmynyń qaýlysynda Eńbek kodeksiniń 50-baby 3-tarmaǵy boıynsha eńbek sharty buzylsa, eger bul eńbek shartynda qarastyrylǵan bolsa, sot jumyskerdi burynǵy jumysyna ornalastyrýdan bas tartady dep kórsetilgen. Sondyqtan adamnyń eńbek etý bostandyǵy quqyǵyn paıdalana otyryp, ornalasqan jumysyna, eger jumys berýshi mekeme tarap ketpese, shtat qysqartylmasa nemese jumysker ózi eńbek tártibin buzǵan retter bolmasa, ony kez kelgen ýaqytta sebepsiz, habarlaýsyz jumystan shyǵaryp tastaý týraly normany Eńbek kodeksinen múldem alyp tastaǵan durys. Biz bul máseleni buryn Prezıdenti janyndaǵy Adam quqyqtary jónindegi komıssııa ókilderiniń, Parlament depýtattarynyń aldyna qoıǵan bolatynbyz, alaıda sheshimin tappaı otyr.
О́ndiristik nysandar attestasııadan ótýi tıis
Eńbek kodeksiniń 183-babyna sáıkes, qolaıly eńbek jaǵdaıyn jasaý úshin óndiristik nysandardy attestasııalaý jumys berýshiniń attestasııalyq komıssııa qurý týraly buıryǵynyń negizinde júzege asyrylady. Alaıda, osy bapta «menshik ıeleri, balans ustaýshylar» degen sózderdiń bolmaýy qaýipti óndiristik nysandardy menshik ıeleriniń aýtsorsıng arqyly merdigerlerge berip jiberýi eńbek qaýipsizdigin qorǵaýda qıyndyqtar týdyrtyp otyr.
Búkil álemge tanymal iri óndiris ıeleri «kúkirt túıirshikteý sehy», «kúkirt quıý sehy» sııaqty qaýipti nysandardy merdiger uıymdarǵa aýtsorsınge beredi de, ózderi jumys berýshi emestigin alǵa tartady. Al merdiger (aýtsorsıng) kompanııalar bul qaýipti nysandardyń menshik ıesi emestigin aıtyp, attestasııalaýdan jaltarady. Sondyqtan Eńbek kodeksiniń 183-babynyń 1-tarmaǵyna «О́ndiristik nysandardy eńbek jaǵdaılaryna attestasııalaýdan ótkizý menshik ıeleriniń (balanstyq ustaýshylardyń) mindetine jatqyzylatyny týraly» qosymshalar engizilýi tıis.
Jumysshylardyń demalý quqyqtary buzylýda
Burynǵy Eńbek kodeksindegi jyl saıynǵy aqyly eńbek demalysyn vahta aralyq tynyǵý kezeńinde bólip berýge tyıym salatyn talaptyń qoldanystaǵy Eńbek kodeksi arqyly alynyp tastalýy kóptegen jumys berýshilerge kompanııanyń qarjysyn únemdep, jumysshynyń kezekti eńbek demalysyn alý quqyǵyn buzýǵa soqtyryp otyr.
Keıbir kásiporyn ákimshiligi jumysshylarǵa «kezekti eńbek demalysyńdy tek qana vahtaaralyq tynyǵý kezinde alasyń» dep shart qoıýda. Sońǵy jyldary ózderiniń jumys vahtasynda eńbek demalysyna shyǵýǵa ruqsat surap jazǵan aryzdary qanaǵattandyrylmaǵan soń, vahtaaralyq kezekti tynyǵý ýaqytyn paıdalanyp otyrǵan jumysshylar múldem eńbek demalysyna shyqpaıtyn bolady. Bul jumysshylar quqyqtaryn buzady. Sebebi túngi kezekpen jumys istep, jumys rejimderi buzylyp, vahtadan keıingi qalpyna kelýine arnalǵan tynyǵý vahtasy tek qana tynyǵýǵa arnalǵan. Tynyǵý vahtasy men kezekti eńbek demalystary múldem bólek uǵymdar.
Al keıbir kompanııalar eńbek demalysy kestesin múldem saqtamaı, jumysshylardy kez kelgen ýaqytta kesteden buryn demalysqa shyǵaryp jiberý nemese kestede kózdelgen ýaqytta jibermeý sııaqty zańsyzdyqtarǵa jol berýde. Jumysshynyń óz otbasymen, balalarymen tynyǵý, kýrort, sanatorııge barý, aldyn ala brondaý, áýebıletterdi satyp alý sııaqty áreketteriniń bári zaıa ketip, bıletterdi keri tapsyryp t.b. joldarmen demalysyn durys paıdalana almaý derekteri kezdesedi.
Eńbek daýy nege kóbeıdi?
Eńbekaqy tóleýde jáne qyzmette joǵarylatýda kemsitýshilikter, qaýipti nysandardaǵy jumysshylarǵa ústemaqy tólemeý, eńbek demalysyn durys bermeý, Eńbek kodeksiniń 50-babynyń 3-tarmaǵyn eńbek shartyna engizip qoıyp, jumysshyny «ashsa alaqanynda, jumsa judyryǵynda ustaý» áleýmettik teńsizdik týdyryp, ult arazdyǵyn qozdyryp, turaqsyzdyqqa ákeledi.
Ereýilder neden paıda bolady? Jumysshylardyń muń-muqtajyn eshkim estimegennen bolady. Jumys berýshi eńbekshilerdiń talabyn estimedi nemese estigisi kelmedi. Munyń bir sebebi eńbek zańnamalarynda ujymdyq eńbek daýlaryn sheshýdiń prosedýralary óte qıyndatylǵandyqtan oryn alady.
Eńbek kodeksiniń 164-babynyń talaby boıynsha jumyskerlerdiń ujymdyq talaptary jalpy jınalysta qyzmetkerlerdiń jalpy sanynyń keminde úshten ekisiniń qatysýymen qalyptastyrylady jáne bekitiledi. Jınalys ótkizý múmkin bolmaǵan kezde, jumyskerlerdiń ókildi organynyń ózi usynǵan talaptaryn qoldaýǵa jumyskerlerdiń keminde úshten ekisiniń qolyn jınap, óz sheshimin bekitýge quqyǵy bar delingen. Osy tektes talap atalǵan kodekstiń 171-baby boıynsha ereýilder ótkizý týraly sheshimdi qabyldaý prosesine de qoıylǵan. Alaıda, úlken óndiris oryndarynda jumysshylardyń úshten ekisiniń qolyn jınaý is júzinde múmkin emes jaǵdaı. Bul kedergiler de jumysshylar talaptarynyń qaralmaýyna, sheshilmeı qalýyna, sóıtip áleýmettik jaǵdaıdyń ýshyǵýyna soqtyrady. Endeshe, jumysshylardyń qolyn jınaý múmkin bolmaǵan jaǵdaıda jumysshylardyń saılanbaly ókilderine ujymdyq eńbek daýlary men ereýilder týraly talaptardy óz sheshimimen bekitýge múmkindik berý týraly ózgerister engizilýi kerek.
Sonymen qatar Eńbek kodeksiniń 164-babyndaǵy jumyskerlerdiń ókilderi jumys berýshimen jumyskerler jınalystaryn ótkizý reglamentin, ornyn, ýaqytyn, jınalysqa qatysýshylardyń sanyn kelisetini týraly talapty alyp tastaý kerek.
Jumysshylardyń eń joǵarǵy organy – jınalys (konferensııa) ujymdyq eńbek daýlaryn qaraýda táýelsiz bolýy qajet. Jumysshylar ózderi ótkizetin jınalystyń reglamentin, jınalys ýaqytyn, qatysatyndar sanyn t.b. maquldatýǵa mindetti bolmaýy tıis. Sebebi jumysshylardyń jınalýyna eshbir múddeli emes jumys berýshi reglamenttiń árbir tarmaǵyna qarsylyq tanytyp, jınalysty ótkizýge kedergi bolýy múmkin.
Ujymdyq eńbek daýlaryn qaraý kezinde jumys berýshiniń esh qajetsiz kedergiler keltirýi jumysshylardyń negizdi renishin týdyrady jáne lajsyzdan ereýilge shyǵýyna ákelip soqtyrady. Sondyqtan ujymdyq eńbek daýlaryn qaraý prosedýralaryna ózgeris engizip, olardy jeńildetý kerek.
Qalaı bolǵanda da, demokratııalyq, zaıyrly, quqyqtyq jáne áleýmettik memleket retinde ornyqqan, eń qymbat qazynasy – adam jáne adamnyń ómiri, quqyqtary men bostandyqtary dep jarııalanǵan memlekette jumysshylardyń eńbek quqyqtaryna beıjaı qaraýǵa jol berilmeı, olardyń qorǵalýyna kepildik berilýi tıis.
Prezıdent bastamasy aıasynda eńbek qatynastary salasyndaǵy osy kúrdeli problemalardy ortaǵa sala otyryp, ol zań turǵysynda sheshiledi dep senemiz.
Saltanat RAHIMOVA,
«Qazaqstandyq munaı-gaz kesheni salalyq kásiptik odaǵy» QB Atyraý oblystyq fılıalynyń tóraǵasy, zańger, Atyraý qalalyq máslıhatynyń depýtaty