ǴYLYMI IZDENISTER JETILDIRILÝDE

Memleket basshysy Qa­zaqstan halqyna bıylǵy “Jańa onjyldyq – jańa ekonomı­ka­lyq órleý – Qazaqstannyń jańa múmkindikteri” atty Joldaýynda “alda turǵan onjyldyqtyń asa mańyzdy mindeti – Qazaq­stan­nyń barlyq azamattarynyń ómir sapasy men deńgeıin jaqsartý” qajettigi týraly atap aıtty. Bul oraıda taǵy da bir nazar aýda­ratyn mańyzdy másele Joldaýda eń basty mindetterdiń biri – uzaq ómir súrý máselelerin zert­teýmen aınalysatyn “О́mir súrý ǵylymy ortalyǵyn” qurý jó­nin­degi jospar da anyqtalyp otyr. Mundaı strategııalyq sheshimder uzaq ómir súrý ǵylymyn damytý jáne halyqtyń qartaıýyna baı­lanysty máselelerdi sheshýdiń qajettiligin aıqyndaıtyndyǵy sózsiz. Búgingi kún tártibinde tur­ǵan bul is-shara jaıynda Elbasy qarttyqqa qarsy ǵylymı zert­teýlerdi keleshekte kúsheıtý tý­raly Ál-Farabı atyndaǵy QazMÝ-diń qurylǵanyna 75 jyl tolýyna arnalǵan saltanatty jıynda keńinen qozǵaǵan bo­latyn. Ál-Farabı atyndaǵy QazMÝ ǵalymdary kárilik problema­sy­nyń mańyzdylyǵy men mániniń zor ekendigine basa nazar aýdara otyryp, Qazaqstanda bir kezderi “umyt” bolǵan gerontologııa ǵy­lymyn qaıta jandandyrýǵa um­tylýda. Sonyń nátıjesinde qań­tar aıynda bıologııa fakýl­tetinde bıologııa ǵylymdarynyń doktory T.Shalahmetovanyń bas­shylyǵymen gerontologtar men ekonomısterdiń, sondaı-aq Par­lamenttiń alǵashqy spıkeri Marat Ospanov atyndaǵy qoǵam­dyq qor ókilderi qatysýymen alǵash ret keńeıtilgen ǵylymı keńes ótkizildi. Qazaqstan gerontologtar qo­ǵamynyń prezıdenti, medısına ǵylymdarynyń doktory, pro­fes­sor V.Benberın, osy qoǵam­nyń vıse-prezıdenti, medısına ǵylymdarynyń kandıdaty O.Ivko respýblıkadaǵy jáne álemdegi uzaq ómir súrýdiń jaı-kúıi jáne bul baǵyttaǵy ǵylymı izdenisterdiń keleshegi týraly baıandady. Ál-Farabı atyndaǵy QazMÝ-de geronto­logııa men genetıka problema­laryn zert­teýshi ǵalymdardyń tájirıbesi mol jáne olar óz izdenisterin odan ári jetildire túsýde. Shyn mánisinde de, qazaq­standyq ǵalymdar, olardyń arasynda QazMÝ ǵalymdarynyń gerontologııanyń bıologııalyq jáne áleýmettik-ekonomıkalyq problemalaryn zertteýdegi nátı­jeleri álemde joǵary kórset­kishterdi ıelenýde. Anyǵyraq aıtqanda, otandyq ǵalymdardyń turǵyndardyń jas uzaqtyǵyn ulǵaıtý, qarttar men zeınet­kerlik jastaǵy mamandardy qo­ǵamda belsendi is-sharalarǵa tar­týǵa baılanysty usynystaryn júıelendirý jáne maqsatty paı­dalanýdyń búginde qajettiligi zor. Sóz reti kelgende atap aı­tarlyǵy, gerontologııanyń ǵy­lymı baǵyt retinde óte tereń tarıhı tamyry bar. Soǵan oraı ǵalymdar qartaıýdyń sebepteri men faktorlaryn izdestirýde. Kópshilikke belgili, damyǵan elderdiń halyqtary ózgelerge qaraǵanda ómir súrý uzaqtyǵymen erekshelenedi desek, sonyń nátı­jesinde qart adamdar qatary shapshań qarqynmen ósýde. Má­selen, Germanııada 1956 jyly jumys isteıtin júz adamǵa 15-16 zeınetkerden (65 jastan joǵary) kelse, arada jarty ǵasyr, ıaǵnı 50 jyl ótkende bul proporsııa ózgerdi. Júz adamǵa 29 adam­nan keledi. Kelesi 50 jyldan soń – 100-ge alpystan keledi dep kútilýde. Dál osyndaı jaǵdaı Eýropanyń ózge de elderinde jáne Japonııada da aıqyn baı­qalady. Qazaqstanda TMD-nyń kóp­tegen elderindegi sııaqty qart adamdardyń sanynyń kóbeıip ketýi, ókinishke oraı náresteniń dú­nıege kele sala shetinep ketýi­nen jáne jastar óliminiń kó­beıýi­nen etek alýda. Qart adamdar úlesi Búkilálemdik densaýlyq saqtaý uıymynyń (BDU) esepteýinen asyp (6 paıyz), 10 paıyzǵa jetip otyr. Qalyptasyp otyrǵan osyndaı jaǵdaıǵa oraı medısınalyq, bıologııalyq, áleýmettik-ekonomıkalyq júıeli zertteýlermen aınalysatyn ǵylymı qaýymdastyqtyń birle­sip jáne ómirdiń uzaqtyǵyn ulǵaıtý, salaýatty ómir saltyn qalyptastyrýda uıymshyldyq tanytýy – búgingi tańdaǵy basty sharttardyń biri. Sonymen gerontologııa ǵy­lymynda ǵylymı zertteýler men izdenister odan ári jetildirilýde. Almaty qalasynda bıylǵy jylǵy 28 sáýirde gerontologııa boıynsha alǵashqy halyqaralyq konferensııa ótkizilmek. Bul konferensııany uıymdastyrýda jáne onyń jumysyna QazMÝ ǵalymdary men Qazaqstan geron­tologtar qoǵamy belsene qa­tyspaq. Salystyrma retinde atap aıtarlyǵy, Reseıde ótken jyly gerontologııa máseleleri boıyn­sha halyqaralyq ǵylymı-prak­tıkalyq on alty konferensııa ótkizilgen. Bul jıyndar Reseı medısına ǵylymdary akademııa­synyń Sankt-Peterbýrg ınstı­týtynyń yqpalymen uıymdas­tyrylǵan. Qoryta aıtqanda, uzaq ta baqytty ómirge dańǵyl jol ashý baǵytyndaǵy irgeli izdenis­ter molaımaq. Mádına TО́LEGENOVA, Ál-Farabı atyndaǵy QazMÝ-diń professory, ekonomıka ǵylymdarynyń doktory, Tamara ShALAHMETOVA, QazMÝ-diń bıologııa fakýltetiniń dekany, professor. Almaty.