Atalarymyz «Sáýle» ataǵan jerde svastıka jatyr...
О́ńirdegi tarıhı-ólketaný mýzeılerinen de ejelgi zaman elesterin jıi kórýge bolady. Munyń kópshiligi arnaıy júrgizilgen arheologııalyq qazba jumystarynyń oljasy emes, jergilikti turǵyndar, áýesqoılar taýyp ákelgen jádigerler. Biraq Tobyl boıyndaǵy arheologtar júrgizgen qazba jumystarynan tabylǵan qola dáýiriniń qumyralary týraly sóz basqa. Oblystaǵy tarıhshy ǵalymdar Torǵaı óńiri ejelgi dáýiriniń zerttelmegenine naqty sebepterdi alǵa tartady.
– Torǵaı óńiri arheologııalyq jaǵynan buryn zerttelmegen, oǵan sońǵy jyldary kóńil bólinýde. О́tken ǵasyrdyń ortasynda Álkeı Marǵulan Torǵaı dalasyn aralap shyqqanymen, ol jerde áıgili ǵalym tarapynan úlken qazba jumystary júrgizilgen joq. Ol Keńes Odaǵy kezinde bizdiń ǵalymdardyń nazar salmaǵandyǵynan emes, óte úlken aýmaqta, Torǵaı dalasyna deıin zertteý jumystarynyń kesheýildegeni Baıqońyr kosmodromynyń salynýyna baılanysty boldy. Kosmodrom múddesi qazaq dalasynyń tarıhynan, tarıh ǵylymynan, barlyǵynan bıik turdy. Sondyqtan Álkeı Marǵulan sekildi iri ǵalymdarǵa tusaý bolǵannyń biri osy bolsa kerek. Qazaq halqynyń tarıhyn kózge qalqalasań ar jaǵynan kún kórinetin juqa oqýlyqqa syıdyrǵan Keńes Odaǵy kezindegi saıasat salqynynyń yqpaly da bar, – deıdi tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor Erkin Ábil.
Biraq Torǵaı dalasyndaǵy ejelgi zamannyń izi ótken ǵasyrdyń basynda-aq bilingen eken. HIH ǵasyrdyń aıaǵynda kelip, barlyq sanaly ǵumyryn Reseıde ótkizgen, arheolog, shyǵystanýshy tarıhshy, fransýz Jozev-Antýan Kastaneniń «Qyrǵyz dalasy jáne Orynbor ólkesiniń ejelgi dáýiri» («Drevnostı Kırgızskoı stepı ı Orenbýrgskogo kraıa») atty eńbeginde Torǵaı dalasyndaǵy búgin «geoglıfter» dep atalǵan jumbaq eskertkishter týraly derek qylań berip qalady. Orystar Iosıf Antonovıch dep ataǵan Kastane 1909 jyly Orynbor ǵylymı arhıvtik komıssııasynyń qamqorlyǵyndaǵy mýzeıdiń saqtaýshysy bolyp istegen. Naq sol jyly Orynbor ǵylymı arhıvtik komıssııasynyń jalpy jınalysynda jasaǵan B.A.Skalovtyń baıandamasy týraly joǵaryda aıtylǵan eńbeginde keltiredi. Skalov baıandamasynda: «...kýrganov, raspolojennyh v rıad, obrazýıýshıh geometrıcheskıe fıgýry vrode treýgolnıkov, chetyrehýgolnıkov...raspolojeny odınakovom ot drýg drýga rasstoıanıı» dep jazady. (I.A.Kastane, 1910, s. 64). Bir ǵasyrdan astam ýaqyt buryn qazaq dalasyna kelgen ekspedısııa músheleri úıindilerden turatyn geometrııalyq fıgýralardy osylaı baıqaǵan. Árıne, ol kezde zertteýshilerde órkenıettiń búgingideı kosmostan túsiretin, kvadrokoptermen, dronmen qaraıtyn múmkindikteri joq, ǵasyrlar shóktirgen úıindilerdi qorǵandar dep atady. Sonymen qatar 1771 jyly Torǵaı dalasyna kelgen orys ofıseri Nıkolaı Rychkovtyń ekspedısııasy da búgingi álem jumbaǵyna aınalǵan nysandardy baıqaǵan syńaıly. Kapıtan Rychkovtyń «Jazbalarynda» sıpattalǵan ejelgi qalanyń ornyn Torǵaı qolatyndaǵy kosmostan túsirilgen «Shıli sharshysy» geoglıfine uqsatatynyn jazdy qostanaılyq áýesqoı arheolog, ólketanýshy Dmıtrıı Deı.
2007 jyly «Gýgldyń» spýtnıktik túsirilimderinen ejelgi qurylystarǵa, adamdardyń sharýashylyq áreketi qaldyqtaryna da uqsamaıtyn erekshe toǵyz nysandy kózi shalǵan da naq osy Dmıtrıı Deı bolatyn. Olar sharshy, úsh sáýleli svastıka, doǵa bolyp keletin birneshe túrli anyq geometrııalyq syzyqtardan turady. Ejelgi nysannyń adamzat nazaryna iligip, álemdik sensasııaǵa aınalǵanyna, mine, 12 jyl boldy. Qazir tarıhshy ǵalymdar, arheologtar, jalpy jurtshylyq «bul syzyqtar ne bolýy múmkin?» degen oıdyń túbine jete alar emes. Álemniń mundaı jumbaǵy jalqy da emes kórinedi. Perýdegi Naska shólinde jatqan qus, órmekshi, maımyl, gúl sekildi janýarlar men ósimdikterdi beıneleıtin otyz shaqty sýret pen tolyp jatqan geometrııalyq syzyqtardan turatyn geoglıfterdi ǵalymdar jer betinde qaıtalanbaǵan, balamasy joq qubylys dep keldi. Búginge deıin Naska geoglıfteriniń de syry ashylǵan joq. Torǵaı oıpatyndaǵy «Úshtoǵaı sharshysy» men «Torǵaı svastıkasyn» aldyna salǵan túrli syzyqty, fıgýralardy elestetetin geoglıfterdi de qazir álem estip úlgerdi. Árqaısysy edáýir aımaqty alyp jatqan geoglıfterdiń sulbasyn onyń janynda turyp baıqaý múmkin emes, oǵan qus qanatynyń bıiktigi kerek.
– Mysaly, «Úsh toǵaı sharshysynyń» ár qaptaly 284 metr, etegi Heops pıramıdasynyń aýmaǵynan tórttiń birindeı úlken. Sharshy 101 úıindiden turady. 101-shi úıindi sharshynyń dál ortasynda, onyń ár búıirinen ortasyna deıin 15 úıindiden, jartylaı qıys 10 úıindiden ornalasqan. Geoglıf barlyǵy 80656 sharshy metr jerdi alyp jatyr. Sharshynyń ár buryshyn 90 gradýs etip dál keltirý, úıindilerdiń arasyn birdeı qashyqtyqta ustaý, topyraqty birdeı kólemde úıý úshin qansha adamnyń kúshi, qandaı mamandardyń biligi kerek boldy eken? Onyń ústine ejelgi zamanda búgingideı tehnıka men tehnologııalardyń bolmaǵandyǵyn eskersek, tylsym dúnıeniń jumbaǵy da kúsheıe túskendeı bolady, – deıdi Dmıtrıı Deı.
Al «Torǵaı svastıkasynyń» kólemi sonshalyqty alyp emes. Amangeldi aýdanyndaǵy Úrpek aýyldyq okrýgine qaraıtyn Aǵashtykól aýylynyń shetinde jatqan geoglıftiń pishini bir núkteden shyqqan úsh tarmaqty sáýlelerden turady. Sáýlelerdiń uzyndyǵy 33 metrden, etek jaǵynyń eni –13-15 metr, sáýle jaǵyna qaraı 10-12 metr bolyp jińishkeredi. Úsh jaqqa qaraıtyn ırek sekildi pishinderdiń jalpy uzyndyǵy 40-50 metrge deıin jetedi, eni – 5-6 metr, ıilgen bólikteriniń uzyndyǵy 15-20 metrdeı, tereńdigi 3 metr bolady. Bul nysandy da aspanda ushqan qus bolmasa, jerdegiler eleń qylmaǵan. Áıtpese jumbaq syzyq Aǵashtykól aýylynyń turǵyndary kúnde erteli-kesh malyn óriske aıdap ótetin irgede jatyr. Myńdaǵan jyldy bylaı qoǵanda, aýyl qonǵan ótken ǵasyrdan bergi ýaqytta mal tuıaǵynyń astynda qalaı óship ketpegen? Mundaı belgini Krıt araly halyqtarynan, grekterden, Baıkal óńirindegi býrıattardan, Gımalaı halyqtarynan kezdestirýge bolady eken. Tipti bul belgi japon mádenıetinde úsh qaýipten – órtten, sýdan, urlyqtan saqtaıtyn tumar retinde tanymal. Bir qyzyǵy, buryn osy mańda kóship-qonǵan qazaqtar nysana jatqan jerdi Sáýle dep atapty. Mamandar «Torǵaı svastıkasyn» «sáýle» dep sıpattaıdy. Osy tóńirekti jaılaǵan qazaqtar nege ony «Sáýle» atandyrǵan? Kezdeısoqtyq pa, álde «svastıkany» kórgen atalarymyz osylaı atady ma eken? Aǵashtykól aýylynda jatqan nysannyń aýmaǵy tym úlken bolmaǵandyqtan, onyń turpatyn kózben jınaqtap kórýge ábden bolatynyn ony kórýge barǵan jandar baıqaıdy.
Geoglıf pil bola ma?
Tylsym jumbaǵyn ishine jasyrǵan Torǵaı geoglıfteri túrli oıǵa, boljamdarǵa jeteleıdi, qııaldy qııaǵa tartady. Dmıtrıı Deı geoglıfterdi ózi baıqaǵan 2007 jyldan beri onyń aqıqatyna jetkendi armandaıdy. Álemdik jumbaq ony sıqyrlap, talmaı izdenýge jetelep otyrady.
– Torǵaı geoglıfteri qazaq arheologııasynyń jańa kezeńi ekeni sózsiz. Baǵzydan jetken jumbaqtyń syry tym tereńde bolyp otyr. Men kóptegen aqparat pen derekter jınadym. Negizi bul arheologtardyń da, tarıhshy ǵalymdardyń da, ólketanýshylardyń da «bas aýrýyna» aınaldy. Qııalǵa erik berý, boljam kóp. Bul zańdy da sekildi. Perýdiń Nasa shólindegi sýretterdiń de jumbaǵy sheshilmegen. Torǵaı geoglıfiniń dál ózindeı balamasy joq, – deıdi Dmıtrıı Deı.
A.Baıtursynuly atyndaǵy Qostanaı memlekettik ýnıversıteti arheologııalyq zertteý laboratorııasynyń qyzmetkerleri, arheologtar Andreı Logvın men Irına Shevnına qansha boljam aıtylǵanymen, arheologııanyń qalyptasqan ádistemesimen úıindilerdi qazyp kórip, qolmen ustamaı, eshqandaı pikir aıtýdy jón dep sanamaıdy.
– Biz Torǵaı geoglıfteriniń bir úıindisin qazyp kórgenbiz. Astynan eshnárse tabylmady. Muny biz áý basta rıtýaldyq qorǵandar dep oılaǵan edik. Degenmen, biz úmit úzgimiz kelmeıdi, múmkindigi bolsa, bir geoglıftiń barlyq tómpeshikterin qazyp kórý kerek, múmkin bireýiniń astynan bizdiń kózimizdi aqıqatqa jetkizetin olja tabylyp qalar, – deıdi Andreı men Irına.
– Ejelgi nysandardyń barlyǵy derlik Torǵaı qolatynda ornalasqan. Batys jaǵynda Oral taýlary, shyǵysynda Kókshetaý qyrqa-ústirtteri jatyr. Soltústigi Sibirge qaraı, ońtústigi Aralǵa qaraı tómendeıdi. Osydan shamamen 25-30 jyl buryn muz dáýiri kezinde sý Sibir muzdyq jotalarynan muhıtqa óte almady, bıik taýlardan shyǵa almady da, ońtústigindegi oıpańǵa – Aralǵa ketti. Torǵaı jyra-saılary, qolaty osylaı paıda boldy. Búgingi Áýlıekól men Amanqaraǵaıdaǵy, Sarykól men Uzynkól aýdandaryndaǵy, jalpy Qostanaı óńirindegi iri saılar, jyralar sýdyń izi. Obaǵan ózeni Sibirge qaraı aqty, – deıdi Dmıtrıı Deı. Kosmostan túsirilgen kartada geoglıfter negizinen Qostanaı-Torǵaı óńirinde jatyr, bir-ekeýi Qaraǵandy oblysynyń tóńireginde, úsh geoglıf Aqtóbe oblysyna «shyǵyp» ketken. Dmıtrııdiń esepteýinshe, búginge deıin krest, sharshy, bir syzyq, sheńber túrindegi geometrııalyq qorǵan beıneli nysandar sany – 54, úsh sáýleli svastıka – 2, jabyq turpatty «kerýen saraı» (Shıli jáne Naýyrzym sharshylary) – 2, «murtty» qorǵandar – 91, eki jyraly sheńberli nysan – 110 dana boldy.
Áýesqoı arheolog, ólketanýshy Dmıtrıı búginde bar jumysyn jınap qoıyp, Torǵaı geoglıfin zertteýge den qoıǵan jaıy bar. Arasynda shaqyrǵan ujymdarǵa, jastar ortasyna baryp, geoglıfter týraly áńgimelep beredi. Dmıtrıı geoglıf jumbaǵyn kúrdeliligine qaraı pilge teńeıdi.
– Bir támsil bar. Ertede adamdar pildi kóripti de, onyń ne ekenin bilmepti. Janyna kelip, bireýi onyń qulaǵyn ustap turyp, «Bul – jelpýish!» depti. Ekinshisi: «Joq, bul – jelpýish emes, aǵash!» depti pildiń aıaǵyn kórip, Úshinshisi: «Qoıyńdar, bul – jelpýish te, aǵash ta emes, qabyrǵa» depti. Taǵy bireýi tumsyǵyn ustap, bul – jylan ǵoı?» dese, taǵy biri: «bul – jip!» degen eken pildiń quıryǵyn ustap. Olar pildiń iriliginen ony sanaǵa syıdyryp, jınaqtap kóre almaǵan. Eger pildiń ornynda ıt nemese mysyq bolsa, álgi adamdar: «Ittiń qulaǵy, tumsyǵy, quıryǵy bar» dep tanyr edi. Men áý basta geoglıfterdi pilge teńegen edim, búgingi ǵylym ony tutas kóre almaı otyr, – deıdi Dmıtrıı.
Sonymen, geoglıfterdi kim saldy, ne úshin saldy? Torǵaı jumbaǵyn keshendi zerttep júrgen ólketanýshy Dmıtrıı Deı ony adamzattyń baǵzy kóshimen baılanystyrady. Onyń aıtýynsha, osydan 10-11 myń jyl buryn Torǵaı óńirine adamdar kelgen. Dmıtrıı arheolog ǵalym Vıktor Nıkolaevıch Logvın ashqan neolıt – tas ǵasyrynyń sońǵy kezeńine jatatyn Maqanjar mádenıetine de den qoıady. Ol kezde adamdar ań aýlady, kıiktiń qozǵalysyn bilý úshin úıindiler kún saǵat qyzmetin atqardy degen de boljamy bar. Tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor Erkin Ábildiń pikirinshe, Torǵaı geoglıfteri ańshylyqtan keıin, adamzat qoǵamy damyǵan kezinde paıda bolǵan.
– Ashylǵanyna on shaqty jyldan endi asqan bul nysandardyń ne ekeni bizge de, ǵylymǵa da áli beımálim. Aıtylyp júrgenniń bári de boljam. Tek tarıh ǵylymynda bir nárse belgili. Iri nysan bolyp sanalatyn mundaı ejelgi qurylystardy adamzat damýynda shaǵyn taıpa nemese adamdar toby sala almaıdy. Qurylys salý úshin kóp adamnyń kúshin biriktiretin protomemleket bolýy kerek. Din damyǵan, áleýmettik jiktelgen qoǵamda ǵana qandaı qurylysqa da qajettilik bolýy shart. Torǵaı geoglıfteri bizdiń zamanymyzǵa deıingi 3-shi, 2-shi myńjyldyqtarǵa tán eneolıt nemese qola dáýirinde paıda bolýy múmkin. Qazaq jerinde oǵan deıin iri nysan salatyndaı damyǵan qoǵam bolǵan joq. Uly dalada jylqynyń qolǵa úıretilýi de bizdiń zamanymyzǵa deıingi 3-shi myńjyldyqqa jatady, oǵan deıin adamdar ań aýlap kún kórdi, – deıdi Erkin Amanjoluly. 2013 jyly Oksford ýnıversıtetinen Motýzaıte Gıedre degen ǵalym kelip, geoglıf úıindilerinen synama alyp ketedi. Kóp uzamaı ol jasaǵan saraptamasynyń qorytyndysyn jiberedi. Onda aǵylshyn ǵalymdary Torǵaı geoglıfterin «bizdiń dáýirimizge deıingi I ǵasyr men bizdiń ǵasyrymyzdaǵy I ǵasyr aralyǵynda paıda bolǵan» degen tujyrymǵa kelipti. Al Reseı ǵylym akademııasynyń Oral bólimshesine qarasty Tarıh jáne arheologııa ınstıtýtynyń qyzmetkeri, «Gýnny ı tıýrkı» atty monografııanyń avtory Sergeı Botalov Torǵaı geoglıfteriniń úıindisin kórgennen-aq onyń ǵundardan qalǵan iz ekenin aıtqan. Árıne, ortaq pikir, bir túıin áli joq. Bir qyzyǵy, geoglıfter qaı dáýirge jatsa da, úıindiler mańaıynan ejelgi babalardyń izi bolarlyq obalar, ejelgi adamdar súıegi tabylǵan joq. Bul da geoglıf jumbaǵyn qalyńdata túsedi.
Torǵaı geoglıfteriniń zerttelýi elimizde naqty qolǵa alyndy dep aıta almaımyz. Áli de pildiń qulaǵyn bir, quıryǵyn bir ustaǵandaı, aıtylǵan áńgimeniń barlyǵy da boljam, tanymdyq deńgeıden asqan joq. О́ńirdegi aýdandar men qalalar tóńiregindegi arheologııalyq jáne tarıhı eskertkishterdiń kartasyn jasaý úshin oblys bıýdjetinen jyl saıyn qarjy bólinedi. Qazir 6-7 aýdanda osyndaı karta jasalyp qoıdy. Biraq geoglıfti zertteýge baǵyttalǵan qarjy bólingen joq. Árıne, oǵan qomaqty qarjy kerektigi de belgili. Osydan birer jyl buryn Arqalyq qalasyndaǵy «Jasulan» balalar men jasóspirimder uıymy oblystyq Ishki saıasat basqarmasy arqyly «Aýylym – altyn besigim» jobasy aıasynda oblystyń ońtústik óńirindegi geoglıfter men tarıhı-arheologııalyq nysandar toptastyrylǵan aqparattyq atlas albomyn shyǵarǵan bolatyn. Qostanaı oblysy Mádenıet basqarmasynyń qoldaýymen oblystyq tarıhı-ólketaný mýzeıi Ahmet Baıtursynuly atyndaǵy QMÝ-niń arheologııalyq laboratorııasy mamandarymen birlesip, Torǵaı geoglıfteri týraly «Torǵaıdyń ǵuryptyq-qasıetti geometrııalyq keshenderi» atty kitapty jaryqqa shyǵardy. Atalǵan basylymda Torǵaıdyń jer ústindegi eń jumbaq jáne ǵajaıyp qurylystary týraly sońǵy jyldardaǵy zertteý materıaldary jarııalanǵan. Atalǵan shyǵarylymda 69 nysan zerttelip, olar týraly boljamdar, sýretter usynylǵan. Osydan keıin Dmıtrıı Deıdiń izdenisterinen basqa kózge shalynatyn iri jobalar joq. Bir adamnyń qımyly qumdaǵy tasbaqanyń júrisindeı, ónimi az bolatynyn Deıdiń ózi de biledi. Ony sharshatpaıtyn geoglıfter jumbaǵyna degen yntyzarlyq pen senimi ǵana bolyp tur. «Torǵaı geoglıfteri» halyqtyq jobasymen qolynan kelgeninshe qareket etip júr.
Týrıster nysanasyna qashan aınalady?
Álemniń esh jerinde kezdespeıtin belgiler, Torǵaıdyń ǵalamdyq jumbaǵy Uly dala brendi bolarlyq ekeni aıtylyp júr. Onyń elimiz úshin tarıhı, ǵylymı mańyzy qanshalyqty qymbat bolsa, týrızmdik tıimdiligi de odan kem emes. Qazir dúnıeniń tórt buryshyndaǵy týrısterdi órkenıet jetistikteri, sulý qala, ádemi úıler, sán-saltanat emes, tabıǵat tamashalary, sakraldy tarıhı oryndar qyzyqtyratyny taǵy belgili. Torǵaı geoglıfterine ıspandyqtar, japondyqtar qyzyǵýshylyq bildirdi, jýrnalıster, birer týrıst kelip te ketti.
– Torǵaı geoglıfterin brend retinde jarnamalaý kemshin, áli qolǵa alynǵan joq desem, artyq emes. Bolashaqta Torǵaı dalasynyń týrıstik qýaty óte kúshti bolady. Dala tunǵan tarıh. Tek Torǵaı geoglıfteri ǵana emes, Ashýtasty, Qumkeshý sııaqty tabıǵaty sulý, tarıhy qyzyq oryndar az ba? Dala kóktemde, jazda, kúzde ártúrli túrge enedi, sonsha túrli sulýlyq. Jarnamany jaqsartsaq, Torǵaı geoglıfteriniń ózine myńdaǵan týrıst aǵylar edi, – deıdi Dmıtrıı.
Solaıy solaı ǵoı. Biraq dál búgingi ýaqytta Torǵaı geoglıfterin jurt ınternetten, buqaralyq aqparat quraldarynyń materıaldarynan qyzyqtap qoıa salatyn bolyp júr. О́ıtkeni oblys ortalyǵynan tym alys. Eger ınfraqurylym qatyp tursa, alys joldyń ózi týrıst úshin qyzyqty bolyp keter edi-aý. Oblysta «Best.kz» ekskýrsııalyq bıýrosy jergilikti týrızmdi damytýǵa talpynyp otyr.
– Torǵaı geoglıfterin suraıtyn týrıster búginde joqtyń qasy, tym sırek. Barlyq másele tek ınfraqurylymǵa, joldyń nasharlyǵyna kelip tireledi. Týrısterge «Úsh toǵaı sharshysy» men «Torǵaı svastıkasyn» kórsetý úshin ǵana bir kún ketedi. Olar ornalasqan Amangeldi aýdanyna jetkenshe avtobýs 5 saǵattaı júredi. Ekinshiden, joldyń nasharlyǵy óz aldyna, jol boıynda demalyp, aıaq jazyp alatyn oryndar, dárethanalar joq. Munyń barlyǵy usaq-túıek emes, al týrıster úshin eń keregi qolaılylyq, jaılylyq. Bul jergilikti tıisti oryndarmen úzilmeı kele jatqan áńgime, biraq oryndalǵan emes, – deıdi «Best.kz» ekskýrsııalyq bıýrosynyń jetekshisi Valerıı Gýmırov.
Valerıı Gýmırovtyń aıtyp otyrǵany geoglıfterge jetkenge deıingi qıyndyqtar ǵana. Ejelgi nysan jatqan jerlerge demalatyn, tamaqtanatyn oryndar, geoglıfti kvadrokoptermen kóretin alańdar, tipti geoglıfti ekrannan emes, óz kózimen kórgisi keletin týrıster tilegin oryndaý úshin munara jasap qoısa Torǵaı dalasynyń keremetin kórýge kimniń ańsary aýmaıdy deısiz? Qazir jazdyń jalpaǵy, dalanyń shóbi jaıqalyp tur. Geoglıfterdi qyzyqtaýǵa, úıindilerin kórýge ol da kedergi. Oblystyq Kásipkerlik jáne ındýstrııalyq-ınnovasııalyq basqarmasyndaǵylarǵa habarlasqanymyzda, jumystyń Amangeldi aýdanyndaǵy «Úsh toǵaı sharshysy» men «Torǵaı svastıkasyna» baratyn joldar boıyna siltemeler jazyp ornatýmen shektelgendigin ǵana bildik.
Týrıst at shaldyryp Torǵaı óńirine barǵan soń, tek geoglıfti ǵana emes, basqa da tarıhı, arheologııalyq eskertkishterdi aralaýy tıis.
– Torǵaıdaǵy mýzeıler keshenin, Amangeldi aýdanyndaǵy mýzeıler men tarıhı-sakraldy oryndardy, Ashýtasty, Qumkeshý sekildi tabıǵat tamashalaryn, Keıki batyrdyń kesenesin qalaı kórmeı ketedi? Týrıster ár tıynyn, onyń ózine tıimdiligin sanaıdy. Bir geoglıfke bola eshkim de Torǵaıǵa sabylmaıdy. Sondyqtan bul óńirdiń eskertkishterin týrızm nysanyna aınaldyrý úshin keshendi jumystar kerek, – deıdi Valerıı.
Aıtpaqshy, Torǵaı geoglıfterin qorǵaý máselesi de bir sala áńgimeniń jelisi bolarlyq. Mysaly, Aǵashtykól aýylyndaǵy aıaq astynda jatqan «Torǵaı svastıkasyn» mal baspaıtyndaı etip qorshap qoısa, artyq emes edi. Ejelgi nysandardyń aldy órkenıet «qurbanyna» aınalyp ta úlgerdi. «Kogaı kresti» geoglıfiniń 70 paıyzy osydan birneshe jyl buryn jol jóndeý kezinde aıdalyp ketti. Jergilikti arheologtardyń shýlaǵan daýsy eshbir qulaqqa jetken joq.
Negizi Qostanaı oblysynda týrısterdiń kóńilinen shyǵatyn tarıhı eskertkishter, sakraldy oryndar, tabıǵat týrızmi de barshylyq. Biraq jerdiń shalǵaılyǵy, qystyń uzaqtyǵyna baılanysty týrıstik maýsym tez bitip qalady. Al ınfraqurylymdy durystasa, Torǵaı óńirine, ásirese, geoglıfke kóńili aýǵan týrısterdi qara kúzge deıin aparýǵa bolatynyn aıtady týrızm mamandary. Qazir jergilikti týrızm Qostanaı men Rýdnyı, Lısakov qalalaryndaǵy mýzeılermen, oblys ortalyǵyna jaqyn jerlerdegi sakraldy oryndarmen shektelip tur. Álem jumbaǵy jatqan Torǵaı óńiriniń ınfraqurylymyn zamanaýı deńgeıge jetkizse, geoglıf elimiz týrızminiń piline aınalar edi. Onyń jumbaq kúıiniń ózi týrısterge Torǵaıǵa jetkenshe sabyr bermesi aıan.
QOSTANAI