Táýelsizdiktiń 21 jyldyǵy qarsańynda Prezıdent N.Á.Nazarbaev jarııalaǵan «Qazaqstan-2050» Strategııasy – qalyptasqan memlekettiń jańa saıası baǵyty» Joldaýy jańa syn-qaterlerge jaýap qana emes, respýblıkanyń taıaý jarty ǵasyrlarǵa saıası jáne ekonomıkalyq damýynyń pishinderi men strategııalyq maqsattary anyqtalǵan qujat ta boldy.
Memleket basshysy ulttyń 2050 jylǵa deıingi jańa saıası baǵyt qajettiligin negizdedi, sebebi, ótken ǵasyrdyń 90-shy jyldarynyń sońynda qabyldanǵan «Strategııa-2030»-dyń negizgi erejeleri iske asyryldy.
Halyqqa jańa Joldaýynda Prezıdent damýdyń 7 basym baǵytyn anyqtady. Olar áleýmettik-ekonomıkalyq jańǵyrtýdyń basty mindetin sheshýge – ekonomıka ósimi men qoǵamdyq ıgilikterdiń ulǵaıýy arasyndaǵy ońtaıly tepe-teńdikke qol jetkizýge baǵyttalǵan.
Memleket basshysy jarııalaǵan negizgi baǵyttardyń biri memlekettilikti odan ári nyǵaıtý jáne memlekettik basqarýdyń jańa túrin qalyptastyrý úshin qazaqstandyq demokratııany damytý bolyp tabylady.
Atalǵan baǵyttyń alǵashqy aspektileri qatarynda memlekettik josparlaý jáne boljaý júıesin odan ári jetildirý belgilengen. Málim bolǵandaı, 2009 jyly Prezıdent N.Á.Nazarbaev Jarlyǵymen túpki nátıjege baǵyttalǵan Memlekettik josparlaýdyń jańa júıesi bekitilgen. Qoldanystaǵy strategııalar, tujyrymdamalar, doktrınalar, memlekettik, aımaqtyq jáne salalyq baǵdarlamalar 2010 jyldyń jeltoqsanynda osy qujatqa sáıkestendirildi. «Qazaqstan-2050» Strategııasynyń jańa mindetterin eskere otyryp, strategııalyq qujattardyń «qaıta júktelýi» memlekettik organdardyń memlekettik baǵyttardy iske asyrýdaǵy jaýapkershiligin kúsheıtýge, naqty nátıjelerge qol jetkizýge baǵyttalǵan. Osy mindetke memlekettik aýdıtti engizý de baǵynǵan.
Memlekettik basqarýdy odan ári ortalyqsyzdandyrýǵa keletin bolsaq, bıliktiń ortalyq jáne jergilikti deńgeıleri arasyndaǵy qyzmetterdi anyqtap aıyrý boıynsha maqsatty jumys 2003 jyldan bastap júrgizilip kele jatqanyn atap ótken jón. Belgili bolǵandaı, 2004 jáne 2006 jyldary osy saladaǵy zańnamaǵa tıisti tolyqtyrýlar engizildi. Jańa Bıýdjet kodeksiniń normalary bıliktiń barlyq deńgeılerine derbestikti qamtamasyz etti.
2009 jyly jergilikti memlekettik basqarý jáne ózin ózi basqarý máseleleri boıynsha zańnamalyq aktilerge engizilgen túzetýlerge baılanysty Qazaqstandaǵy jergilikti ózin ózi basqarýdyń negizi máslıhattar boldy. Osylaısha, jergilikti ózin ózi basqarýdyń jańa tetigi quryldy, jergilikti mańyzǵa ıe máselelerdi tikeleı sheshýge azamattardy neǵurlym keń tartýǵa múmkindik berildi. Aýyl ákimderiniń máslıhattar arqyly saılanýy qoǵamdyq baqylaýdy jáne turǵyndardyń jergilikti jerdegi jaǵdaıǵa yqpalyn, jergilikti mańyzǵa ıe máselelerdi sheshýge turǵyndardyń qosylýyn arttyrady. Bul úderisterdiń barlyǵy quqyqtyq qoldaýdy qajet etedi, ony aldaǵy jylda iske asyrý kózdelgen. Jergilikti ózin ózi basqarýdy damytý salasyndaǵy zańnamany jetildirý Parlament qyzmetiniń asa mańyzdy baǵyty bolyp tabylady.
Sonymen qosa, halyqtyń jergilikti ózin ózi basqarý konstıtýsııalyq quqyǵyn iske asyrý tıimdiligi qajetti quqyqtyq negizdiń bolýyna ǵana emes, jergilikti ózin ózi basqarýdy iske asyrýdaǵy quqyqtar men múmkindikterdi paıdalanýdy adamdardyń túsinýi men umtylysyna da táýeldi. Osy saladaǵy mindetterdi júzege asyrý keń túsindirme jumystaryna, aqparattyq jappaı oqytýǵa baılanysty. Bul azamattarǵa jergilikti mańyzǵa ıe máselelerdi sheshý úderisine qosylýǵa kómek kórsetedi.
Bul baǵyttyń úshinshi aspektisi kásibı memlekettik apparatty qalyptastyrýǵa, memlekettik basqarý júıesi tıimdiliginiń artýyna baılanysty. 2007 jyly Memleket basshysynyń Jarlyǵymen ákimshilik reformany odan ári jalǵastyrý, memlekettik basqarý júıesin jetildirý boıynsha sharalar qabyldanǵan. «Memlekettik qyzmet týraly», «Ákimshilik rásimder týraly» zańdar, Memlekettik qyzmetshilerdiń Ar-namys kodeksi qabyldandy. Memlekettik qyzmetke qabyldaýdyń konkýrstyq júıesi engizildi. Memleketke tán emes qyzmetterdiń jartysy básekeli ortaǵa berildi.
Aǵymdaǵy jyly memlekettik apparatty kásibılendirý men onyń tıimdiligin arttyrý, mansapty josparlaý men baǵalaý júıesin engizý, «A» basqarýshylyq korpýsyn qurý, sondaı-aq, kadr qyzmetteriniń rólin kóterý, memlekettik qyzmetshilerdi kótermeleý jáne ýájdeme sharalaryn jetildirý boıynsha Memlekettik qyzmet týraly zańǵa túzetýler qabyldandy.
Memlekettik qyzmet kórsetý júıesiniń negizgi kemshiligi onyń kóbinese qyzmetterdi jetkizýshi múddelerine baǵyttalatyndyǵynda. Naqtyraq aıtqanda, tutynýshyǵa emes, sheneýnikke. Osyǵan baılanysty Memleket basshysy «memlekettik apparattyń halyqpen ózara qarym-qatynastarynda birjaqty-óktem kózqarastardan arylyp, azamattarǵa memlekettik qyzmetterdi tıimdi jáne jedel túrde kórsetýge kóshý» mindetin qoıdy. Bul jerde azamattardyń quqyqtary men zańdy múddelerin qorǵaý boıynsha memlekettik tetikterdi odan ári jetildirý erekshe mańyzǵa ıe bolady. Sottar, prokýratýra, adam quqyqtary boıynsha ýákil ınstıtýty jáne basqa memlekettik organdar zańdylyqty qamtamasyz etýdiń tıimdi quralyna aınalýy tıis.
Memlekettik apparattyń bıznes-qoǵamdastyqpen ózara árekettestiginiń jańa júıesin qurý osy baǵyttyń negizgi aspektileri qatarynda belgilengen. Shaǵyn jáne orta bıznestiń damýy memlekettik saıasattyń basty quramdas bólikteriniń biri desek, bızneske ákimshilik aýyrtpalyqty tómendetý maqsatynda zańnamaǵa ruqsat berý júıesin jeńildetý boıynsha tolyqtyrýlar qabyldandy. 1015 ruqsattyń 348-i joıyldy.
Táýelsizdik jyldary ishinde qalyptasqan zańnamalyq baza Qazaqstanǵa tolymdy quqyqtyq memleket qurýǵa múmkindik berdi. Táýelsizdik jyldary ishinde 2000-nan astam zań qabyldandy. Qazaqstan Konstıtýsııasy negizgi quqyqtyq qujat retinde eldegi quqyqtyq reforma barysyna, qazaqstandyq zańnamanyń negizgi salalarynyń kodtalýyn qamtamasyz etýge tikeleı yqpalyn tıgizdi. Zańnamalyq deńgeıde azamattardyń konstıtýsııalyq quqyqtary men bostandyqtaryn quqyq qorǵaý júıesin reformalaý jáne sottar táýelsizdigin nyǵaıtý arqyly qorǵalýyn odan ári qamtamasyz etý máseleleri sheshildi. Azamattar men uıymdardyń quqyqtaryn qamtamasyz etýdiń jańa tetikteri engizilýde, ıaǵnı medıasııa jáne sot aktilerin jeke negizde oryndaý, qamaýdy sottyq sanksııalaý, qylmystyq sot isin júrgizýge alqabıler ınstıtýty engizildi. Jyl saıyn sottardyń mamandanýy tereńdeýde. Sóz joq, ulttyq zańnamany adamnyń negizgi quqyqtary men bostandyqtary salasyndaǵy halyqaralyq quqyqtyq aktilerge sáıkestendirýge de mańyzdy oryn berilgen.
Jaqyn arada Parlamentke Qylmystyq, Qylmystyq is júrgizý, Qylmystyq atqarý kodeksteriniń jáne Ákimshilik quqyq buzýshylyqtar týraly kodekstiń jobalary engiziletin bolady. Olardyń sapaly túrde qabyldanýy qylmystyq sot isin júrgizýdi reformalaýdy qamtamasyz etedi.
Tártipsizdikke nóldik tózimdilik qaǵıdaty jóninde. «Nóldik tózimdilik» ádisi eleýsiz quqyq buzýshylyqtar úshin de qatań jazalardy kózdeıdi. Osylaısha, memleket kez kelgen tártipsizdikterdi bultartpaýǵa bel baılaǵanyn kórsetedi. Prezıdent jarııalaǵan bul qaǵıdat qoǵamdyq qaýipsizdikti nyǵaıtý jáne qylmystylyqpen kúresýdegi mańyzdy qadamǵa aınalady. Alaıda, árbir qazaqstandyq tipti eń kishigirim quqyq buzýshylyqtarǵa jol berip, oǵan kóz jumýǵa bolmaıtynyn uǵyný kerek.
Jemqorlyqty ómirdiń ártúrli salalarynda týyndatatyn jáne memlekettik qyzmetshini jemqorlyq áreketterin jasaýǵa ıtermeleıtin sebepter men jaǵdaılardy barynsha azaıtý jónindegi júıeli sharalardy iske asyrýdy kózdeıtin jańa jemqorlyqqa qarsy saıasatqa aıryqsha mańyzdylyq berilýde. TMD elderi ishinde Qazaqstan jemqorlyqqa qarsy is-qımyldyń zańnamalyq negizi men júıesin ázirleýde jetekshi oryn alyp otyr. Osy saladaǵy quqyqtyq baza memlekettiń jemqorlyqqa qarsy kúreske birizdi jáne keshendi sıpat berýdi kózdeıtinin kórsetedi.
Aldaǵy ýaqytta memlekettilikti nyǵaıtý jáne demokratııalyq úderisterdi damytýda quqyq qorǵaý organdary men arnaıy qyzmetterdiń reformalanýyna eleýli oryn beriletin bolady. Sońǵy jyldary elde qylmystyq qol suǵýshylyqtardan azamattardyń konstıtýsııalyq quqyqtaryn qorǵaýdy nyǵaıtý, qoǵamdyq tártipti qorǵaý jáne qoǵamdyq qaýipsizdikti qamtamasyz etý boıynsha sharalar kesheni iske asyryldy. Zańnamalyq negiz jasaldy – bul «Jedel-izdestirý qyzmeti týraly», «Qazaqstan Respýblıkasynyń ishki ister organdary týraly», «Qazaqstan Respýblıkasynyń ulttyq qaýipsizdik organdary týraly», «Ádilet organdary týraly», «Terrorızmmen kúres týraly», «Qazaqstan Respýblıkasynyń ulttyq qaýipsizdigi týraly» zańdar jáne basqalary. Barlyq kúsh qurylymdarynyń qyzmetkerlerin óz aýqymy boıynsha teńdesi joq attestattaý ótkizildi. Kelesi jyly quqyq qorǵaý organdarynyń qyzmetkerlerin aqshalaı qarajat jáne zeınetaqymen qamsyzdandyrý ósedi. Quqyqtyq baza jetildirilýde.
Tek sońǵy 10 jylda Qylmystyq, Ákimshilik, Qylmystyq is júrgizý kodeksterine ózgerister men tolyqtyrýlar engizildi. Qylmystyq jazalar jáne qylmystyq atqarý júıesin odan ári jetildirý, azamattardy ustaý, ólim jazasy negizderi men tártibin bekitý, esirtkiniń zańsyz aınalymy salasyndaǵy jaýapkershilikti kúsheıtý, áskerı qyzmetkerlerdiń jaýapkershiligin kúsheıtý máseleleri boıynsha zańnamalyq aktilerge eleýli túzetýler qabyldandy, olar quqyq qorǵaý organdary jumysynyń nysandary men ádisterin ózgertýge baǵyttalǵan. 2011 jyly Quqyq qorǵaý qyzmeti týraly zań qabyldandy, Ishki ister organdary týraly jańa zań Parlamentte 2013 jyly qaralatyn bolady.
Bul jerde shekara qyzmetin reformalaý maqsatynda Parlament «Qazaqstan Respýblıkasynyń memlekettik shekarasy týraly» jańa Zań qabyldaǵanyn atap ótý qajet. Osyǵan baılanysty, «Qazaqstan Respýblıkasynyń Ulttyq qaýipsizdik komıtetiniń Shekara qyzmeti týraly» Zań kúshin joıýǵa qoıylǵanyn eske sala keteıin. Qabyldanǵan zańǵa sáıkes Shekara qyzmetiniń komandalyq quramyn kezekten tys attestattaý ótkiziletin bolady.
«Qazaqstan-2050» Strategııasynyń aýqymdy mindetterin iske asyrý zańnamalyq súıemeldeýdi qajet etedi, sondyqtan, Parlament Úkimetpen birlese otyryp oń eýropalyq tájirıbeni paıdalanýmen birge, ınstıtýttyq-quqyqtyq bazany jetildirý boıynsha jumysty jalǵastyratyn bolady. Osyǵan baılanysty halyqtyq ókildik ınstıtýty jáne qoǵam men memlekettiń asa mańyzdy bılik-basqarýshylyq qurylymy bolyp tabylatyn Parlamentke Memleket basshysy Joldaýda alǵa qoıylǵan joǵary maqsattarǵa qol jetkizý jónindegi erekshe jaýapkershilik júktegen.
Serik AQYLBAI,
Parlament Senatynyń Konstıtýsııalyq
zańnama, sot júıesi jáne quqyq qorǵaý
organdary komıtetiniń tóraǵasy.