Osydan 9 aı buryn Lion Air kompanııasynyń ushaǵy qulap, jolaýshylar men ekıpaj músheleri túgel qaza tapty. Bıylǵy naýryzda Ethiopian Airlines kompanııasyna tıesili áýe kemesi apatqa ushyrap, 157 adam opat boldy. Ushaq apaty shartaraptyń burysh-buryshynda bolyp turady ǵoı. Máselen, jyl saıyn keminde 100 osyndaı oqıǵa tirkeledi eken. Alaıda joǵaryda aıtyp ótken eki apat álemdi dúr silkindirdi. Sebebi eki ushaq ta Boıng-737 ushaǵynyń MAX nusqasyna jatady. Ári qoldanysqa berilgenine az ýaqyt qana ótken edi.
Sodan keıin álemniń kóptegen eli atalǵan ushaq nusqasyn kókke kóterýge tyıym saldy. Boeing te máseleni egjeı-tegjeıli anyqtaǵanǵa deıin áýe kemelerin ushyrmaýǵa keńes bergen-di.
Osylaısha, 400-ge jýyq Boıng-737 MAX laıneri ázirge turaqta tur. Endi olardyń qashan aspanǵa samǵaıtyny belgisiz. Munyń saldary áýe kompanııalaryna da, Boıngqa da ońaı tıgen joq. Biri josparlap qoıǵan baǵyttaryn qysqartýǵa ne ózgertýge májbúr bolsa, kelesisi mıllıardtap shyǵynǵa batty.
Beıimbet Maılın «Daýdyń basy – Daırabaıdyń kók sıyry» dese, bizdiń oqıǵada daýdyń basy aqshaǵa, onyń ishinde básekege kelip tireledi. Bárine «kináli» – AirBus kompanııasy.
Qazirgi tańda azamattyq avıasııa salasynda amerıkalyq Boeing kompanııasy men eýropalyq Airbus kompanııasynyń shoqtyǵy bıik. Naryqtyń 75 paıyzy osy ekeýine tıesili. Sondyqtan shyǵar qos kompanııa arasynda básekelestik joǵary. Ony mynadan baıqaýǵa bolady. Osy kúnge deıin AirBus 11 925 ushaq jasap shyǵarsa, Boıng 19 682 áýe kemesin qurastyrǵan. Bul sannyń bári azamattyq avıasııa salasyna tıesili. Áıtpese, amerıkalyq kompanııanyń áskerı ushaq jasaýdan da aldyna qara salmaıtyny belgili.
Aıta keterligi, Airbus pen Boeing arasyndaǵy básekelestik bertinde bastaldy. 2000 jyldarǵa deıin Boıngtiń bási bıik-tuǵyn. Máselen, kompanııa XXI ǵasyrǵa deıin 7658 áýe kemesin qurastyryp úlgerse, osy ýaqyt aralyǵynda eýropalyq básekelesiniń jasaǵan ushaqtarynyń sany 2499-ǵa áreń jetti. Alaıda sodan beri AirBus-tyń tapsyrysy artpasa, kemigen joq.
Mine, Boeing-tiń avıasııa naryǵyndaǵy nanyna ortaqtasatyn básekeles osylaı paıda boldy. Áýe kompanııalary burynǵydaı emes, sapaly ári qarjylyq turǵydan tıimdi ushaq shyǵara bastady. Ári janarmaı qunynyń ósip, shaǵyn fıýzelıajdy laınerler jappaı qoldanysqa engen-di. Eırbas ta, Boıng ta buǵan beıjaı qaraǵan joq.
Airbus 2010 jyly suranysqa ıe A320 nusqasyn jańartatynyn málimdedi. A320 NEO dep atalatyn jańa nusqaǵa burynǵyǵa qaraǵanda úlkenirek qozǵaltqysh ornatyldy. Mundaı qadam janarmaı shyǵynyn 15 paıyzǵa azaıtýǵa múmkindik berdi.
Onyń ústine, ushaqty kókke kóterý úshin arnaıy daıyndyq qajet ekeni belgili. Sondyqtan ushqyshtar kóbine belgili bir áýe kemesiniń nusqasyn basqarýǵa ǵana beıimdeledi. Máselen, Boıng 747-niń ushqyshy A380-di áýege kóterýdi bilmeýi múmkin. Al pılottardy qaıta úıretip shyǵý ýaqyt alady jáne kompanııaǵa úlken shyǵyn keltiredi.
Osyny eskergen Eırbas kompanııasy jańa modeldi basqarýǵa kóp ózgeris engizgen joq. Nátıjesinde buǵan deıin A320-ny emin-erkin ushyryp júrgen ushqyshtar A320 NEO-ny ońaı kókke kótere alatyn.
Áýe kompanııalary mundaı jańalyqty qalt jibersin be?! Airbus-tyń tapsyrysy sol jyly kúrt artyp, 1419-ǵa jetti. Sonyń 1081-i A320 NEO nusqasyna tıesili. Kompanııaǵa buryn-sońdy mundaı suranys kelip túspegen edi. Al Boıng sol jyly nebári 805 tapsyrys aldy.
Oqıǵanyń bulaı órbıtinin jete túsingen Boeing suranysqa ıe 737 modelin jańartatynyn málimdedi. Alaıda onyń A320 ushaqtarynan úlken aıyrmashylyǵy bar. Boıng-737 ótken ǵasyrdyń ortasynda jobalanǵandyqtan, júk salýǵa qolaıly bolý úshin ony jerge jaqyn etip qurastyrǵan. Sondyqtan úlken qozǵaltqyshtar Boıngtiń qanatynyń astyna syımaıtyn edi.
Kóp uzamaı kompanııa ınjenerleri munyń sheshimin tapqanyn aıtyp, súıinshi suraǵan. Jobaǵa sáıkes, qozǵaltqyshty qanattyń astyna emes, sál joǵary kóterip qoıýǵa sheshim qabyldandy. Aqyry Boeing 737 Max nusqasy dúnıege keldi. Kompanııa ókilderi jańa ushaqtyń tıimdi ekenin ári ony kókke kóterý úshin ushqyshtardy qaıta oqytýdyń qajeti joq ekenin málimdedi. Nátıjesinde, 2012 jyly Max nusqasyna tapsyrys bergender sany kúrt artyp, 914 ushaq jasaýǵa suranys keldi. Bul – A320 Neo-ǵa qaraǵanda eki ese kóp-tuǵyn.
Alaıda Boıng kompanııasy bir nárseni jasyryp qaldy. Qozǵaltqyshtar ushaq qanatynan sál joǵary ornalasqandyqtan, aerodınamıkany ózgertip, ushý sátinde laınerdiń tumsyǵy tym joǵary kóterilip ketetin edi. Muny retteý úshin kompanııa ushaqtarǵa avtomattandyrylǵan MCAS dep atalatyn júıe ornatty. Ol áýe laıneriniń tumsyǵy tym qatty kóterilip ketse, ony rettep otyrýǵa arnalǵan.
Ushqyshtardy qaıta oqytyp shyǵý qyp-qyzyl aqsha ekeni aıtpasa da túsinikti. Boıng Max ushaqtaryn burynǵy 737 modelderinen aıyrmashylyǵy joq dep satqandyqtan, ushqyshtarǵa MCAS júıesi týraly jetkilikti málimet berilmegen. Olar iPad arqyly nebári 2 saǵattyq jattyǵý jasaǵan. Mundaı qadam arqyly kompanııa qaıta úıretýden únemdegen kórinedi.
Aıtpaqshy, Boeing shyǵyndy azaıtýdyń artyna qatty túsip ketti me, kim bilsin, taıaýda kompanııa MCAS júıesin jasaý barysynda kompıýterlik baǵdarlamasyn arzanqol IT mamandarǵa jazdyrtqany belgili boldy. Negizgi aqaý da osydan shyqqan.
Maqalanyń basynda aıtyp ketken eki ushaq osy MCAS júıesiniń burys jumys istegenine baılanysty apatqa ushyraǵany keıinirek zertteý barysynda anyqtaldy. Ushqyshtarǵa Max-tyń ereksheligi týraly tolyqqandy aıtylmaǵandyqtan, olar baǵdarlamadan aqaý shyqqanda ne isteý qajettigin bilmegen. Indonezııada qulaǵan Lion Air kompanııasy áýe kemesiniń pılottary júıeni óshire almaǵan. Al Ethiopian Airlines kompanııasynyń ushqyshy MCAS-ty ýaqytsha sóndirgenimen, qulaýǵa bet alǵan ushaqty basqara almaı qalǵan.
Máseleniń mánisi anyqtalǵan soń, kóptegen áýe kompanııalary buǵan deıingi bergen tapsyrystarynan bas tarta bastady. Soǵan sáıkes, Boeing óz tarıhynda tuńǵysh ret jyldy shyǵynmen qorytyndylaýy múmkin. Qazirdiń ózinde Max nusqasyna berilgen 180 tapsyrystyń ıeleri odan bas tartqan.
Aıtpaqshy, taıaýda Boıng jartyjyldyqty qorytyndylaǵan bolatyn. Soǵan sáıkes, úsh aıda kompanııaǵa 2,9 mıllıard dollar shyǵyn kelipti. О́tken jyly dál osy merzimde Boeing 2,2 mıllıard dollar paıda tapqan edi.
Osylaısha, artyq qylamyn dep, tyrtyq qylyp alǵan Boıngqa bıylǵy jyl sátsiz aıaqtalmaq. Buǵan deıin jasalǵan Max ushaqtarynyń kókke qashan kóteriletini áli belgisiz. Áıtse de, kompanııa ataýyn ózgertip, jańa nusqalaryn 737-8200 ataýymen shyǵara bastady. Bul modeldiń qanshalyqty qaýipsiz ekenin ýaqyt kórseter, alaıda jolaýshylardyń Boeing 737 Max-tan kóńili qalǵany anyq.