Ulttyq qor: Altynnyń úlesin arttyrý mańyzdy

Taıaýda Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev Ulttyq qor aktıvteriniń bir bóligin altynǵa aýystyrý týraly Jarlyqqa qol qoıǵany belgili. «Ulttyq qor qara­ja­tyn qalyptastyrý jáne paıdalaný tujy­rym­damasyna» sáıkes Qor portfeli qaıta qaralmaq. «Jınaq qorjynynyń aktıv­terin strategııalyq bólý aktıvterdi ártarap­tandyrý saıasatyn jalǵastyrýǵa jáne uzaq merzimdi kútiletin kiristilikti arttyrýǵa baǵyttalǵan konservatıvti bólýden (oblıgasııalar – 80%, aksııalar – 20%) teńgerimdi bólýge (oblıgasııalar – 60%, aksııalar – 30%, balamaly quraldar – 5%-ǵa deıin jáne altyn – 5%-ǵa deıin) ótýdi kózdeıdi. Altynnyń bir bóligi Ulttyq banktiń altyn-valıýta rezervterinen aýdarylady», delingen qujatta.

Ulttyq banktiń saıtynda buryn  jınaq portfeliniń aktıvteri mynadaı proporsııa­da bólingeni anyq jazylǵan: Oblıgasııa – 60%, aksııalar – 35% jáne balamaly quraldar 5%-ǵa deıin.

Jalpy, kópshilik altyn-valıýta rezervi elimizdiń Ulttyq bankinde saqtalýda dep oılaıdy.  Shyn mánisinde, olaı emes  ekenin qarjyger  Ilııas Isaev bizge túsindirip  berdi. Onyń aıtýynsha, bizdiń altyn  rezervimiz Anglııanyń Ortalyq bankinde saqtaýly. Eń  senimdi altyn naryǵy osy elde.  London altynnyń tazalyǵyn kepildendirip, sertıfıkat berse, baǵaly metall  kez kelgen naryqta aqsha ornyna erkin aınalymda bola alady. «Altyn naryǵy – Anglııa. Álem naryǵyn ustap turǵan valıýta men altyndy AQSh pen Anglııa basqaryp otyr», deıdi qarjyger.

Sarapshy Ulttyq qor aktıvteriniń bir bóligin altynǵa aýystyrýǵa geosaıası faktorlar sebep bolyp otyrǵanyn aıtady.

«Buǵan  tek ishki emes, syrtqy faktorlar da áser etip otyr. Reseı men AQSh, Batys elderi, AQSh  pen Qytaı arasyndaǵy teketiresten keıin álemniń nazary  AQSh dollaryna emes, altynǵa aýa bastady», deıdi I.Isaev.   

AQSh-tyń dollarǵa qatysty saıasaty ózgerdi

Mamandar AQSh-tyń  ekonomıkaǵa aqsha salýdy azaıtý arqyly dollardyń qunyn ósirýdi kózdeıtin saıasaty ózin ózi aqtaǵanyn aıtady. Álem aldaǵy ýaqytta AQSh dollarynyń jeteginde júre bergisi kelmeıtinin AQSh-tyń ózi ańǵardy. Biraq oǵan balama bolatyn  faktor týraly birjaqty sheshimge kelgen joq. Ulttyq qordaǵy qazynasynyń 60 paıyzyn AQSh dollarymen saqtaıtyn Reseı qazir ony 20 %-ǵa deıin azaıtty.

Sarapshylar mundaı jaǵdaı álemdik ekonomıkanyń baıaýlaýyna jáne dú­nıe júziniń dollarǵa degen táýeldiliginiń ar­týyna ákelip soǵady dep otyr. Ekono­mıkasynyń 60%-y AQSh dollaryna táýeldi Qazaqstan úshin munyń qanshalyqty qaýipti ekeni aıtpasa da túsinikti. Qazynadaǵy  altyn-valıýta qory azaıǵan eldiń ulttyq valıýtasy qunsyzdanatyny belgili jaıt.  Sondyqtan sarapshylar Prezıdent Jarlyǵy teńgeni qunsyzdanýdan qashanǵa deıin saqtaı alatynyn dóp basyp aıta almaı otyr.

Ekonomıkany dollardyń qursaýynan qutqarýdyń qajettiligi týraly áńgimeniń úkimettik deńgeıde kóterile bastaǵanyna eki-úsh jyl bolǵan. Bank depozıtterin­degi salymdardyń basym bóligi AQSh dollary nemese basqa da sheteldik valıýta túrinde saqtaldy. Mundaı jaǵ­daıda Ulttyq banktiń monetarlyq, qar­jy-nesıelik saıasatynyń tıimdiligi az. Tómendep ketýi de múmkin. AQSh dollaryn baspadan basyp shyǵarý quzyreti Ult­tyq bankte joq. Sondyqtan Ulttyq bank teńgeniń paıyzdyq mólsherlemesin joǵarylatý, AQSh dollarynyń paıyzdyq mólsherlemesin tómendetý arqyly ishki naryqtyń betalysyna áser ete almady. Qalaı bolsa da endigi úmit Prezıdent qol qoıǵan qujatqa baılanyp turǵandaı. 

Sońǵy jyldary teńgeniń turaq­ty­lyǵyna tóngen qaýip ishte de, syrtta da eselenip ketti. Sarapshylar bul rette ishki qaýip bizge qater tóndirip turǵanyn aıtady. Mamandardyń pikirinshe, Ult­tyq bank qazirgi jaǵdaıdan tabys taýyp qalýǵa tyrysyp jatqandarǵa tosqaýyl qoıýy kerek. Bizdiń qarjylyq jaǵdaıymyz, ekonomıkamyz Reseıge baılanyp turǵan joq. Rýblge qatysty dollar baǵamy 42-44 rýblge túsip ketse ǵana alańdaýǵa bolady. Bizde altyn-valıýta qory jetkilikti. Iаǵnı, Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń  Ulttyq qor aktıvteriniń bir bóligin altynǵa aýystyrý týraly sheshimi Ulttyq qorǵa az ýaqytqa bolsa da qosymsha ty­nys, kúsh alýǵa múmkindik beredi. Qol­ma-qol aqsha aıyrbasy alǵashqy jar­tyjyldyqpen salystyrǵanda 4 paıyzǵa qysqardy. Son­dyqtan alańdaýǵa sebep te, negiz de joq. Dol­larǵa degen qajet­tilik baıypty jolmen ótelse, jurt saba­syna túsedi degen úmit bar.

Qarjyger I.Isaevtyń paıymdaýynsha, memlekettik qundy qaǵazdardyń qaı elde bolsa da baǵasy tómen. Shet mem­le­ketterdiń qundy qaǵazdaryna salynǵan valıýtamyzdyń jyldyq ósimi 2-3 paıyzdan aınalady eken.

«Naryqtyń jalpy erejesi boıynsha ár eldiń altyn-valıýtalyq rezerviniń kólemi 3 aılyq ımportqa teń bolýy tıis. Qazaqstan aıyna 10 mlrd dollarǵa ımport tartatyn bolsa, altyn-valıýta rezervi 30 mlrd dollardan kem bolmaýy tıis. Eko­nomıka ósken saıyn eksport pen ımport ta ósedi. Altyn-valıýta rezervimiz óske­nine senip qalýǵa bolmaıdy. Bul tek mýl­tı­plıkatıvti ǵana áser etýi múmkin», deıdi ol.

Syrtqy ekonomıkaǵa táýeldilik IJО́ ósimin shekteıdi

...Mundaı qubylys tek bizdiń elde emes, Qytaıda da baıqalǵan. Biraq soǵan qaramastan, Qytaı búginde ekonomıka jaǵynan álemde ekinshi orynǵa shyqty. Kórshi eldi osyndaı dárejege jetkizgen 52 transulttyq kompanııa, onyń 70 %-y amerıkalyq korporasııalar. Qazir Qytaı aýmaǵyn sol korporasııalar aktıvterin alyp ketip jatyr. Qytaı ıýandi erkin aınalymǵa jiberý arqyly eksporttan túsken qarjyny ishki ekonomıkany damytýǵa salý kerek degen sheshimge kelip, AQSh-tyń memlekettik qundy qaǵa­zyna salýdy toqtata bastady. Reseıdiń de rýbldi erkin aınalymǵa jiberýdi barynsha jedeldetýiniń sebebi osynda. Reseı naryǵyn da ımport basyp barady, al otandyq ónerkásip pen óndiris ónimderine serpin berý úshin osyndaı batyl qadam kerek-aq. Reseılik bul qadam Qazaqstan, Belarýs, Ýkraına sekildi elderdiń taýaryna tosqaýyl jasaýy da múmkin.

Al qarjyger Beısenbek Zııabekov bizge qarjy salasynda qurylymdyq ózge­ris­ter kerek degen pikirin aıtty. Prezı­denttiń jalǵyz sheshimi ózgeristerge sebep bola al­maıdy. Bul shetel valıýtasyna degen táýel­dilikti azaıtýǵa baǵyttalǵan ke­zekti qadam. Bizdiń elde munaıdan tús­ken tú­simge baılanysty «aıtylmaıtyn áń­gimeler» óte kóp. Osydan kelip ol qa­jetti núktelerge jumsalmaı ma degen qaýip bar. Indýstrııalandyrý, ekonomı­kany ár­taraptandyrý máselesinde jetistikterge jettik dep aýyz toltyryp aıta almaımyz. Ulttyq bankte, tym bolmasa, ishki naryqtaǵy qarjy baǵamyn rettetýdiń 5-10 jyldyq tájirıbesi bolsa, jaǵdaı bulaı ýshyǵyp ketpeıtin edi.

Qarjylyq saıasat túzý, aıqyn bolsa, ishki naryq valıýta baǵamyndaǵy qu­byl­malyqqa beıimdeledi. B.Zııabekovtiń pa­ıymdaýynsha, bizde ondaı tájirıbe bolmady. Ulttyq banktiń qazirgi áreketi qoldan retteýden ári asa almaıtyn býferlik ustanymǵa kóbirek uqsap barady. Mundaı ustanym arqyly ol eki tarapqa da qyzmet kórsetip otyr. «Qarjy naryǵyndaǵy treıderler barlyq elderde bar. Biraq basqa elderde olar óziniń ornyn biledi. Ulttyq bank aldaǵy ýaqytta olardy baqylaýǵa almasa, jaǵdaı ýshyǵyp ketýi múmkin. Aldaǵy ýaqytta qaperge alyp júretin faktor osy. Sondyqtan ekonomıkalyq saıa­­sat­­taǵy ashyqtyqty qarjy salasynan, Ulttyq qordyń jumysynan bas­ta­ıyq. Mu­ny keshiktirýge bolmaıdy. Eger mu­naı baǵasy aldaǵy bes-alty jylda kóte­ril­mese, jaǵdaı qıyndaıdy», deıdi B.Zııa­bekov.

 2020 jylǵa qaraı álemdik naryqtaǵy munaı baǵasynyń bir barreli 40 dollarǵa deıin quldyraýy múmkin. Jańa munaı ken oryndarynyń kóptep ashylýy álemdik naryqtaǵy shıki munaıdyń kóbeıýine jáne munaıǵa degen suranystyń azaıýyna ákelip soqtyrýda. Bul týraly B.Zııa­be­kov: «Bá­seke kóbeıip, tutynýshyǵa talas bastal­dy da, munaıdyń baǵasy tómen­de­di. Aldaǵy ýa­qytta da munaıdyń baǵasy tó­mendeı bere­di. Bul ekonomıkasy munaıǵa baılanǵan elder úshin qýanarlyq jaǵdaı emes», deıdi.

Ekonomıkamyz qalypty bolýy úshin álemdik naryqtaǵy munaı baǵasy bar­reline 60 dollardan tómendemeý kerek. Shıkizat quny 50-60 AQSh dollary arasynda qubylyp turǵany tıimsiz. «Munaı baǵamyna qatysty uzaq merzimge boljam jasaý qıyn. О́ndiristiń jańa tehnologııalary paıda bolýda. Nanomaterıaldardy sıntezdeý arqyly kómir men aǵashtan munaı alý tásilin Norvegııa qoldanysqa engizdi. Qazaqstandy qıyndyqtar kú­tip turýy múmkin. Rýbl men teńge ju­byn­da qazir qunsyzdaný basym. Teńgeni qun­syz­danýdan otandyq ónim óndirýshilerdi qoldaý ǵana qutqarady. Osy ýaqytqa deıin biz otandyq ónim óndirý salasyna mán bermedik. Sonyń zardabyn endi sezip júrmiz», dedi B.Zııabekov.

 Qarjy treıderlerinen teńgeni qorǵaý kerek

Qazaqstanda qoǵamnyń AQSh dollaryna degen yqylasy AQSh dollaryna qosymsha dem berip otyr. Halyq uzaq merzimdegi depozıtin teńgemen emes, shetel valıýtasymen saqtaýǵa beıil.  Ekonomıkada sheteldik valıýtamen beriletin nesıege suranys bolmaǵan soń ony aınalymǵa shyǵara almaıdy. Bul teńge úshin de, bankter úshin de jaǵymsyz trend týdyratyn faktor. Sarapshy B.Zııabekov osy rette teńge alypsatarlardan – qarjy treı­der­lerinen qysym kórip jatqanyn tilge tıek etti. Sebebi valıýta aıyrbastaý nysandary AQSh dollaryn Ulttyq bank belgilegen baǵamnan joǵary qoıyp satady. Sol úshin iri valıýta alypsatarlarynan teńgeni qor­ǵaý kerek. TMD elderinde, shet memleket­ter­de otyryp, kásipterin dóńgeletip otyr­ǵan valıýta alypsatarlary biz úshin qaýipti.

«1929 jyly AQSh-ta «qaraly beı­sen­bi» oryn aldy. Sol kezde AQSh-taǵy valıý­ta alypsatarlary bırjadaǵy aksııa­lar­dyń qunyn túsirip jiberip, AQSh bir kúnde 25 mlrd dollar shyǵyn shekti» dep oı qorytty Beısenbek Zııabekov. Bul qar­jy sodan bergi ınflıasııany esep­tesek, qa­zir 320 mlrd dollarǵa teń eken. Sa­rap­shy­nyń aıtýynsha, Qazaqstan bolashaqta valıý­ta treıderlerine qatysty zańdy qa­tań­datyp, memlekettik baqylaýdy rettep alǵany jón.

ALMATY