Qýmola ataýy qaıdan shyqqan?

Qýmola – Kishitaýdan bastaýyn alyp, Dúısenbaı, Bileýti, ózenderimen qosylyp, Aral teńizine bet túzeıtin arna­sy keń, shejireli ózen. Osyndaǵy Qarsaqbaı qyratynyń ońtústik bet­keıin­de jatqan «Myńbulaq oıysy» teńiz deńgeıinen júz metr shamasynda joǵary jatyr. Bul ólkeniń mol sý qory­nan habar beredi. Munda Joshy hannyń, Ketbuǵa abyzdyń at tuıaǵynyń izi qalǵan. Jońǵar shapqynshylyǵynda «Qalmaqqyrylǵan» shaıqasyn basynan ótkerdi. Sóıte tura, tym qarapaıym, tomaǵa tuıyq ózenniń túpki ataýy «Qý­mo­la» sóziniń maǵynasy neden bastaý alǵany qupııa qalyp keledi.

Ártúrli jaǵdaıda elimizge qoja­lar áýleti alǵash qadam basýynyń qur­metine – «Qojamjar», jońǵar shap­qyn­shylyǵynda qyrshyn ketken Sáýil batyr atymen atalyp – «Qýmola» atanyp­ty desedi. Biraq kókeıge qonarlyq tushym­dy jaýap tabylmaı keledi. Aqyry kóne­den kúmbirlep jetken ǵashyqtar qupııa­sy da syr bolyp shertiler kez kelgen sııaq­ty.

Esterińizde bolar, 1993 jyly Elbasy Nursultan Nazarbaev Ulytaýǵa arnaıy táý ete kelip: «Myna qasıetti Ulytaýdyń baýraıynda arýaqty babalarymyzdyń basqan izi jatyr. Al ushar basynan sol kemeńger babalarymyzdyń úni esti­lip barsha qazaqty birlikke shaqyryp tur­ǵan­daı. Endi bizdiń sol izden adasar esh retimiz joq», degen bolatyn.

Sodan kóne ańyzdardyń betteri paraq­tal­dy. О́ıtkeni jubynan aıyrylǵan aqqý qustyń «Qýý-ý... Qýý-ý...Qýý-ý..»-lap sol jerden ketpeıtini shyndyq.

Ertaǵy, Kertaǵy óńiri jaratylǵannan ber­­gi talaı alasapyran tarıh kýágeri Qý­mo­la ózeniniń ataýyna qatysty jaı­­lar sanamda san jańǵyrdy. Erkin ensık­lo­pedııalyq derekterde kezigetin «Hý» sóziniń tamyry kóne Mysyr ańyz­da­rynda dinı ataýlarmen astasady. Onyń bul óńirge asa kirigińkiremeıtinin esker­sek, sóz tórkinin túrki álemine qatys­ty dúnıelerden izdestirýge bola­tyn­daı. О́ıtkeni Saryarqadaǵy Qý taýy – Qaraǵandy oblysy, Jańaarqa aýdany, Shalqııa kenti mańynda. Ulytaý men Jańarqa aralas jatqan el.

«Kazahsko-rýsskıı slovar» kita­by­na kóz júgirteıik. (Perevod s kazahskogo ıazyka qý na rýsskıı): «Qý» – I. lebed; II.1) sýhoı, peresohshıı; – sýhostoı; 2) trýt, trýtovık; – vysýshennyı pýchok travy, zajıgaıýshıısıa ot ıskry; III. belyı, blednyı, bleklyı; IV. 1) hıtres, pro­nyra, proıdoha, lovkach; 2) peren. obman­chıvyı, prıtvornyı, ızmenchıvyı.

Bul da ózenge ataý bolýǵa negiz bola almaıtyn tárizdi. Sol sebepti, qazaqqa ataýy da, minez-qulqy da úndes keletin qus – aqqý jaıyndaǵy áńgimeni tilge tıek etpekpin.

Aqqýdy «kıeli qus» dep, márttigin ba­ǵa­­lap, qyzdy aqqýǵa teńeý bizge jat emes. Qus ataýlyda juptasyp ómir sú­re­tin birden-bir qus – aqqý. Ju­by­nan aıyrylsa, syńary adamsha qaı­ǵy­ra­tyny sonsha, ózge aqqýǵa qo­syl­maı­dy. Qazaq: «Mahabbattaryń aıdynda júzgen qos aqqýdaı bolsyn!» – dep bata bergen. «Qys jyly kezde aqqýdyń biraz toby Kaspıı teńiziniń soltústik-shy­ǵys jaǵalaýynda – Aqtaý qalasynyń ma­ńynda qystap shyǵady».

«Aqqýdyń atalyǵyn «sapar», balapanyn «kógildir» dep dáripteıdi... «Aqqý – qustyń tóresi, jalǵyz jatyp ottamas».

Aqqý-qazdar – ejelgi túrikter men qa­zaqtardyń totemi bolǵan. Aqqýdy olar – «Qý» dep ataǵan. Altaı túrkileri qý­mandardyń atamekeni – «Qýmanııa». Etnıkalyq ataýy saqtalǵan altaılyqtar «Qý» ózeni boıynda ómir súrýde. Qara qýdyń otany – Aýstralııa desek, kezinde túrik sultandary qara qýlardy saraı haýyzdarynda sándikke básekege ustapty.

 Aqqýlardyń kúndiz-túni birge jaıylyp, bir-birine súıenip uıyqtaýy – tatýlyǵy. Qos aqqýǵa qaz-úırek te ysyrylyp jol beredi. Qazaq halqy ejelden: «Aqqý aıdynyn ańsaıdy, Adam týǵan jerin ańsaıdy, «Aqqý aıdyn kólde júzedi, Arý aıdyn kóńilde júzedi – dep ardaqtaıdy. Osynshalyq qurmetten keıin darhan kóńildi babalarymyz saıyn daladaǵy bir ózenge «Aqqý», «Qý» atyn berýge qımapty, sansyz beket-qamaldyń biri solardyń qurmetine buıyrmady deýge bolar ma?!

«Qýmola» sózi – qý jáne mola sóziniń birigýinen quralǵany shyndyqqa janasady. «Qý» – degeni aqqýlar mekeni jáne «mola» – ǵun tilinde qorǵan sózinen quralady. Qorǵan eldi-meken ekeni shyndyqqa janasady. Demek, «Aqqýlar mekendegen ózen jaǵasyndaǵy qorǵan» bolýy yqtımal.

Kertaǵy taýynan bastaý alǵan arnaly ózenniń sonaý bir zamandarda sý qory mol bolǵany kúmán keltire me? Sol ólkedegi sansyz bulaq búginde qań­syp qalǵanymen Keńes kezeńine deıin de óz beınesin joǵaltpaǵany, shegendi qu­dyq qazsań da aýyz sý taýyp ishýge bo­laryna dálel qajet pe? Kóktemgi joı­qyn sý tasqyny ótkel bermegeni, mal­shylar jazǵyturym turmaq, jaz aıla­rynda da ózen tabanyna kıiz úıin tik­pegeni aıan. О́ıtkeni jaýyn bolyp ketse, sý astynda qalý qaýpi saqtalǵan-dy. О́zen jaǵasyndaǵy bıik qamys, sý ja­ǵalaı bitik ósken balǵyn quraq, ózen tabanyndaǵy jasyl kókoraı shalǵyn ujym­shar men keńshardyń malyna saq­tap keldi emes pe?!

Endeshe baıaǵy babalarymyz ótkel bermes aǵyny qatty arna­ly ózenniń en sýyn kádege jaratyp, jaǵa­laı ósken quba tal, qamys-qoǵasyn paı­dalanyp, mal-janǵa qolaıly sha­byn­dyqty dalanyń tósine qorǵan salsa, jarasymdy bolmaýshy ma edi? Bul uzyn aqqan ózendi tómen jaǵalap otyrsa, kıe­li Ońtústik óńirine adastyrmaı bastap aparady.

Taǵy bir kómeski ańyz nusqasy ózen ataýyn jalpaq jurtshylyqqa jaıýǵa sebepker bolǵan Saq patshaıy­my Za­rı­na zamanyna alyp barady. Mı­dııa mem­leketi Kaspıı teńizinen Parsy shyǵa­na­ǵy aralyǵynda orna­las­qan­dyq­tan, saqtarmen qarym-qatynasy bolǵan. Mıdııa ­patshasynyń balasy Strıangeı hanzada Zarınany qolǵa túsirgen joly yqylasyn bildirip, elge deıin shyǵaryp salypty. Keıin de eki ǵashyq bizdiń ólkeniń qulanyn birge aýlap, ózen baly­ǵy­nan dám tatyp, ıen dalada kezigip júredi. Birde, ótkel bermeı arnasynan asyp mańaıǵa keń jaıylyp, jarqyrap jat­qan mol sýly ózendi kórip:

– Myna tustan at jaldap ótse, qalaı bolar eken? – dep suraıdy Strıangeı hanzada.

– Tákappar ózen seniń hanzada ekenińdi tanymaıdy. Sondyqtan túbin­de­gi ıirimi tartyp keter. Sóıtip joq jerde qandy qyrǵyn etek alar. Sál tó­men­de ótkel bar, arǵy betke ótkiń kelse, sol durysyraq, – degen Zarına atyn tebinip qaldy. Sózden jeńilgisi kelmeı hanzada shamyrqanǵan keıip tanytty.

– Júr, qymbatty hanzada, bul ıirim­di «Qulan ótpes» dep ataıdy. Bul ara jabaıy qulanǵa da ótkel bermeıdi. Túbin­degi tartpa – jerasty kózi elge mol sýdy jazy-qysy qamtamasyz etedi. Qys­tyń qary, kóktemgi jańbyr mereıin tasy­tatyny taǵy bar.

– Rasynda da, sýy mol eken, bul ózen­niń aty qalaı atalady? – degende:

– Ataýyn óziń de aıtyp tur emessiń be, sýy mol, ıaǵnı, bul – «Molsý» ózeni, – deıdi patshaıym.

 Muny qaljyńǵa balaǵan hanzada Strıangeı:

– Aıdynda júzgen aqqýy kóp, elin­de ózińdeı erkesi bar jerdiń ataýyn «Aq­qý­ly aıdyn» dese jaraspas pa? Ra­synda da, myna dalada «Sý mol, á», aıdynynda qý mol, á? – dep taqpaqtatyp jiberedi. Sol sát aıdynda júzgen aqqýǵa eljireı qa­rap turǵan eki ǵashyq:

– Rasynda da, qý mol eken, á! – dep kúrsinip qalypty.

– Qý mol, á? – hanzada rııasyz jymıdy.

– Qalaı dediń? – Áldene esine túsken Zarına oılanyp qaldy.

– Qý mol, á!

– Bizde, bilesiń be, mola – qorǵan ǵoı. Myna tusqa jedel qorǵan ornatyp, el qonys­tandyrý qajet eken. Sonda munda júr­ginshi ǵana emes, mahabbat aıdynynda erkin júzgisi kelgen kez kelgen jas arma­nyn ashyq aıtar edi, shirkin!

– Mahabbatqa berik, adal jastar elin, jerin eshqashan satpaıdy.

– Elin, jerin satpaıtyn bolady dediń-aý, óte orynda aıttyń. Túbi bul meniń de berik sheshimim bolar, – dedi jeńil kúrsingen Zarına.

– Durys-aq, osy jerge qamal ornat, myna nókerlerińe qonys bolsyn. Sosyn ony bizdiń qurmetimizge «Aqqýlar qor­ǵa­ny», «Qýmola», – dep atasańshy!

 Hanzada óz qııalyna berilip, zańǵar kókke armanyn ozdyrdy.

– Laıym solaı bolsa, elge de paıdasy shash-etekten bolar edi-aý!

Biraq naq sol sátte, ádepten aspa­ǵa­nymen ǵashyqtyq býyna masaıyp júrip, aýyzdarynan shyqqan osy dýaly sóz­diń keıin shyndyqqa aınalaryn olar boljaǵan joq edi. Sheshimdi taǵdyr men tabıǵat ózderi tańdady, usynysyn da ózde­ri jasady.

Kókeıindegi kúdikti seıiltpek bolǵan Zarı­nanyń kúıeýi Mórmór arada az ýaqyt ótkende, hanzadany qapyda qoly­na túsiredi, arpalys kezinde ózi jaralanyp, qaıtys bolady. Zarına hanzadany eline attandyrarda:

– Adal mahabbatymyzdyń belgisi bolsyn, eki patshalyqty biriktirip, bir el bo­laıyq, qosylaıyq, – deıdi hanzada Strıan­geı, biraq:

– Men úshin elimniń erkindiginen artyq eshteńe joq, – degen sheshimin aıtyp, qara kózinen jas tamshylaǵan Zarına hansha­ıym «Qýmola» qorǵanyn turǵyzyp, ózenniń ataýyn tarıhta qaldyrypty. Bir kezdegi asaý arnanyń eni shaǵyndaǵan tusta aǵysty «Qulan ótpestiń» jerasty kózi de tartylyp, bergi zamanda «Qulan ótken» ataýyn ıelenip, bizdiń zamanǵa ilikti.

Elbasymyz N.Á.Nazarbaev: «Búgingi kúndi túsinip-túısiný úshin de, bolashaqtyń dıdaryn kózge elestetý úshin de keshegi kezeńge kóz jiberýimiz kerek» – dep aıt­qa­ny túsingen janǵa kóp syrdy ja­ıyp salady. Ony tarqatý Qýmola tarıhy Ulytaý óńiriniń, qazaq eliniń keshendi baǵdarlamasynda oıyp turyp oryn alar tyń derektiń biri bolary anyq.

Toǵanbaı QULMANULY,

jýrnalıst, ólketanýshy