Saıası jańǵyrtý: ózekti máselelerdiń máni, mańyzy

Saıası jańǵyrtý: ózekti máselelerdiń máni, mańyzy

Sársenbi, 9 qańtar 2013 7:29

Elbasy Nursultan Nazarbaev «Qazaqstannyń áleýmettik jańǵyrtylýy: Jalpyǵa Ortaq Eńbek Qoǵamyna qaraı 20 qadam» baǵdarlamalyq maqalasynda «Jańǵyrtýdyń tabystylyǵy úshin árbir azamattyń óz Otanyna paıdaly bolýy óte mańyzdy. Jańǵyrtý barlyq qazaqstandyqtarǵa qajet. Osyndaı túsinistik jaǵdaıynda ǵana keń kólemde qoǵamdyq konsensýs pen tabysqa qol jetkizýge bolady», – dep atap kórsetti. Osyǵan baılanysty qazirgi ýaqytta asa mańyzdy mindetterdiń biri saıası jańǵyrtýdyń mánin durys túsiný bolyp otyr.

 

Sársenbi, 9 qańtar 2013 7:29

Elbasy Nursultan Nazarbaev «Qazaqstannyń áleýmettik jańǵyrtylýy: Jalpyǵa Ortaq Eńbek Qoǵamyna qaraı 20 qadam» baǵdarlamalyq maqalasynda «Jańǵyrtýdyń tabystylyǵy úshin árbir azamattyń óz Otanyna paıdaly bolýy óte mańyzdy. Jańǵyrtý barlyq qazaqstandyqtarǵa qajet. Osyndaı túsinistik jaǵdaıynda ǵana keń kólemde qoǵamdyq konsensýs pen tabysqa qol jetkizýge bolady», – dep atap kórsetti. Osyǵan baılanysty qazirgi ýaqytta asa mańyzdy mindetterdiń biri saıası jańǵyrtýdyń mánin durys túsiný bolyp otyr.

Saıası jańǵyrtý – bul qo­ǵamdyq oıdyń mańyzdy baǵyty, oǵan dás­túrli mádenı jáne áleý­mettik-eko­nomıkalyq formalardy teristeý, saıası ózgeris jáne jańa qaǵıdattardy izdeý tán. So­nymen, bul saıası júıeniń dástúrli qoǵamnan qazirgi qoǵamǵa ótýi úderisindegi ózgerisi. Osyǵan baılanysty saıası jańǵyrtýdy ǵalymdardyń áli de jetkilikti zerttemegendigin atap kórsetken jón.Saıası jańǵyrtý saıası júıeni, saıası qyzmettiń túrlerin, ádis­te­rin, quraldaryn, tásilderin, tehnologııalaryn, sondaı-aq, saıası baǵdarlamalardy, doktrınalardy, tujyrymdamalardy, maqsattardy, strategııalardy jetildirýdiń, ja­ńartý men ózgertýdiń tetigi bolyp tabylady.HH ǵasyrdyń ortasynda saıası ǵylymda jańa kategorııa: «saıa­sı jańǵyrtý» «tirkelgendigin» aıta ketken jón. Ol ǵylymı jáne ádettegi sóz qoryna nyq kirdi. So­­sıalıstik júıe men Keńes Oda­­ǵy­nyń ydyraýynan keıingi Eýrazııa, Ortalyq jáne Shyǵys Eýropa el­deriniń qoǵamdyq-saıası ómirindegi ózgeristerdi talqylaý men baǵalaý barysynda búginde belsendi túrde paıdalanylady.«Saıası jańǵyrtý» uǵymy «saıası damý» termınimen organıkalyq baılanysta, biraq onymen barabar emes. «Saıası jańǵyrtýdyń» mánin túsiný úshin «saıası damý» kategorııasy mańyzdy bolǵandyqtan, osy kategorııalardaǵy olardyń ortaq jáne erekshe jaqtaryn kórsetý maqsatynda biz onyń mazmunyn qysqasha qarastyramyz.Saıası damý uǵymy ǵylymı ádebıetke HH ǵasyrda endi jáne ol saıası júıelerdiń ózgerýi úde­risiniń mazmunyn sıpattaý úshin qol­danylady. Atalmysh uǵym men jaı ǵana saıası qatynastar júıesindegi ózgeris faktisi emes, qoǵamnyń saıası júıesindegi sapalyq ózgerister – saıası júıeniń kúrdelene túsken ekonomıkalyq jáne áleýmettik jaǵdaılarǵa únemi beıimdelý, jańa qoǵamdyq múddeler men talaptardyń paıda bolýyna shapshań ári tıimdi túrde áser etý, jańa saıası ınstı­týttar qurý jáne qalyptasqan jaǵ­daılarǵa barabar olardyń qyzmet túrlerin jasaý qabiletiniń arta túsý úderisi de belgilenedi. Demek, saıası damý – bul saıası júıeniń qoǵamdyq ortaǵa ıkemdi beıimdelýi, onyń sapaly jetilýi jáne óziniń qyzmetin júzege asyrýda jańa deńgeıge ótýi, áleýmettik múddelerdiń qanaǵat­tanýy.Osyǵan baılanysty saıası damý saıası júıeniń oń dınamıkasyn – onyń jańa sapalyq jaǵdaıǵa qaraı turaqty qozǵalysyn bildiretindigin atap kórsetken jón. Sondyqtan da saıası damýdyń ólshemderi jónindegi másele asa mańyzdy, óte ózekti bolyp tabylady.Saıasattanýshylar saıası jú­ıe­niń qabiletin kórsetken saıası damýdyń negizgi úsh ólshemin bólip kórsetedi:1) qoǵam men bılik qu­ry­­lym­­­darynyń (ınstı­týt­­­tar­­dyń, nor­malardyń, kom­mý­nı­ka­sııa­lar­dyń) ózgerisine degen;2) jańalyqqa (jańashyldyqqa) – jańa áleýmettik problemalarǵa, qoǵamdyq pikirge, azamattardyń talaptary men múddelerine ıkemdi túrde jaýap berýge degen;3) azamattardyń qoǵamnyń saıası ómirine teń quqyqty qatysýyn qamtamasyz etýge degen (olardyń saıası júıeniń ınstıtýttaryna degen jaǵymsyz nemese jaǵymdy qatynastarynan táýelsiz).Osy ólshemderge súıene otyryp, saıası júıeniń oń dınamıkasynyń negizgi sharttaryn jasaýǵa bolady: birinshiden, qoǵamnyń jańa problemalary men muqtajdyqtaryna degen júıeniń «beıimdiligin» kóterý (biren-saran jańalyqtardyń jár­demimen, mysaly, zańdy, bas­­­qa­rý organdaryn jetildirý, bı­leý­shi elıtanyń habardarlyǵyn kóterý); ekinshiden, uzaq tarıhı perspektıvaǵa baǵyttalǵan keshendi reformalar júrgizý, saıa­sı júıeniń barlyq bólimderin demokratııalyq turǵydan qaıta qurý (jańǵyrtý); úshinshiden, qoǵamnyń demokratııalyq saıası mádenıetin maqsatty túrde qa­lyptastyrý.Osylaısha, saıası damý uǵymy saıası jańǵyrtý uǵymymen jáne qoǵamdyq damýdyń neǵurlym keń uǵymymen ózara tyǵyz baılanys­ta bolady.Osyǵan baılanysty jańǵyrtý teorııasy HH ǵasyrdyń 50-60-jyldarynda otarshyldyq táýeldilikten azattyq alǵan jáne óziniń odan arǵy ózgerý joldary jónindegi máseleni tájirıbelik turǵydan qoıýshy elderdiń saıası taǵdyryn beıneleý úderisinde qalyptasqandyǵyn aıta ketý kerek.Jalpy qoldanystaǵy maǵynada jańǵyrtý dep (fransýz sózi modern – qazirgi jańa) qazirgi zamannyń talaptaryna saı nárseniń ózgerisi túsiniledi. Alaıda saıası jańǵyrtý uǵymy ózine qaısybir qoǵamnyń saıası júıesine jaı ǵana qazirgi zamanǵy túr bergennen de keń ma­ǵynany qosyp alady. Ol is júzinde qoǵamdy jańǵyrtý uǵymynyń sınonımi bolyp tabylady, ol ar­qyly ǵylymı ádebıetterde dás­túrli qoǵamnan, ıaǵnı soslovıelik áleýmettik qurylymy bar jáne qoǵamdyq qatynastardy retteýshi retindegi dástúrli etı­kalyq normalary bar agrarlyq sharýashylyqqa negizdelgen qoǵamnan óndiristiń mashınaly tehnologııasyna jáne adamdardyń ómir-tirshiliginiń ár túrli salalaryn uıymdastyrýdyń utymdy prınsıpterine negizdelgen ındýstrııalyq qoǵamǵa ótý úrdisin túsiný qabyldanǵan. Kórsetilgen maǵynadaǵy jańǵyrtylǵan qoǵam óndiriske ǵylymı-tehnıkalyq progrestiń jetistikterin engizý, áleý­­­mettik-ekonomıkalyq jáne saıası qarym-qatynastardy, áleýmettik qundylyqtar men normalardyń barlyq júıesin jańadan bastap qaıta qurý saıasatynyń nátıjesi retinde alǵa shyǵady.Saıası damýdyń tujy­rym­da­masyna sáıkes batys elderiniń, eń aldymen Batys Eýropanyń, AQSh pen Kanadanyń jańǵyrý úderisi XVIII ǵasyrda bastaldy jáne birinshi ónerkásiptik revolıýsııa dáýirin qamtydy. Munda bul úderis qoǵamnyń tabıǵı evolıýsııa sıpatynda boldy jáne kelesi júıelilikte iske asyryldy dep esepteldi. О́zgerister aldymen rýhanı salada boldy (Jańarý, Reformasııa jáne, ásirese, Aǵartý). Sosyn qoǵamnyń ekonomıkalyq salasy ózgerdi, ıaǵnı jańa múddeler pisip-jetildi jáne kapıtalǵa ne­gizdelgen jańa ekonomıkalyq qu­rylys qalyptasty. Osy óz­geristerdiń nátıjesinde memleket­pen tikeleı baılanysty emes adamdardyń qyzmet salasy keńeıe tústi, ıaǵnı azamattyq qoǵam qa­lyptasa bastady. Tek osydan keıin ǵana saıası júıeniń, áleý­mettik múddelerdiń ózgerisi jáne buqaralyq jappaı qatysý bolyp ótti. Eger XIX ǵasyrdyń basynda batyseýropalyq elder áli de aýyl sharýashylyǵy jaǵdaıynda qalǵan bolsa, HH ǵasyrdyń basyna qaraı munda eginshiliktiń ornyna is júzinde ónerkásiptik órkenıet keldi.Qazirgi ýaqytta qoǵamdy jań­­­­ǵyrtý uǵymy eń aldymen, dás­túr­li qoǵamnan qazirgi za­­­­­­­­manǵy ındýstrııalyq qoǵamǵa ótýdi is­ke asyrmaǵan elderge sáı­­kes qoldanylady. Is júzinde bul elderdiń bári álemniń batys bóligi emes.  HH ǵasyrdyń 50-60-jyldarynda jańǵyrtýdyń tu­­­­­jyrymdamalarynyń ishinde keıbir avtorlardyń qoǵamdyq da­mýdyń bir baǵyttylyǵy jó­nindegi ıdeıasy ústemdik etti. Bir elder óziniń damýynda basqalardan keıin qalyp keledi, biraq olardyń bári óziniń mazmuny jaǵynan birdeı jańǵyrtýdyń bir ǵana jolynan ótedi dep esepteldi. Sonymen, dál osy batys elderi ózderiniń áleý­mettik-ekonomıkalyq, saıası jáne rýhanı damýynda alǵa ketkendigine jáne batystyq má­denıet búkil álemniń mádenıeti bolýy tıis eken­digine kúmán bolmady.Sondyqtan da batystyq emes elderdiń jańǵyrýynyń mánisi alǵashqyda olardyń vesternızasııasy (aǵylshynsha west – batys), ıaǵnı damýshy elderde ómirdiń ár túrli salalaryn batystyq bastaýlarǵa kóshirý úderisi retinde túsinildi. Saıası júıeni jańǵyrtý bul elderde saıası ınstıtýttardy jáne saıası ómirdiń formalaryn batystyq úlgide bekitý, ıaǵnı demokratııalandyrý úderisi retinde qarastyryldy.XX ǵasyrdyń 70-90-jyldarynda jańǵyrtýdy túsiný endi sonshama bolmady. Bul ýaqytta ǵalymdar kóbine batystyq órkenıet biregeı dese de, báribir ámbebap emes degen pikirge kele bastady. Osyǵan baılanysty maqsatqa sáıkestilik jónindegi, eń bastysy – basqa elderdiń batystyq áleýmettik ıns­tıtýttardy, qundylyqtar men normalardy kóshirip alý múmkindigi jónindegi áńgime ózekti bola bas­tady. Másele basqa turǵydan da qoıyldy: batystyq emes qoǵamdar ózderiniń ulttyq mádenıetinen bas tartýy jáne batystyq mádenıettiń negizgi qundylyqtaryn qabyldaýǵa tıis pe? О́zderiniń elderin batystyq áleýmettik qundylyqtar negizinde jańǵyrtýǵa degen batystyq emes memleketterdiń kóshbasshylarynyń (Túrkııa, Japonııa, Sıngapýr, Taıvan, Ońtústik Koreıa, Saýd Ara­bııasy, Iran) talap etken áre­ketteri bul elderdiń qazirgi zaman elderine, biraq batystyq emes elderge aınalǵanyna kóz jetkizip otyr. Sońǵy on jyldyqta qytaı qoǵamy da jańǵyrýda, biraq vesternızasııalanyp jatqan joq.Kórip turǵanymyzdaı, jańǵyrtý men áleýmettik-ekonomıkalyq damý mádenı vesternızasııany talap etpeıdi jáne jasamaıdy. Sonymen qatar, olar ulttyq mádenıettiń qaıta týyndaýy men jańarýyna múmkindik beredi. Máselen, Batys elderinde bilim alǵan batystyq emes elderdiń kóptegen elıta ókilderi ózderiniń áleýmettik júıeleriniń sharýashylyq mehanızmderin je­tildirý barysynda ındýstrııalyq tehnologııany dástúrli ulttyq qun­dylyqtarǵa qyzmet etýge qoıýǵa umtyldy. Qazirgi ýaqytta ǵalymdar men saıasatkerlerdiń oıynda jań­ǵyrtýdyń basymdyq maqsaty – ózgerýshi qoǵamdardyń órkenıetti uqsastyǵyn saqtaý barysyndaǵy ekonomıkalyq jáne tehnologııalyq jańalyqtar bolyp tabylatyndyǵy kóbirek paıymdalady.Qandaı da bir elderdiń jań­ǵyrtýynyń strategııasy men naqty joldary jónindegi másele qazirde de barynsha ótkir pikirtalastyń taqyryby bolyp qalyp otyr. «Jańǵyrtý úrdisiniń tabystylyǵy, Elbasymyz aıtqandaı, kóp jaǵ­daıda onyń qandaı qaǵıdattar boıynsha júzege asyrylatynyna baılanysty bolady».Qazaqstannyń jáne basqa da TMD elderiniń tájirıbesi aıǵaq­taǵanyndaı, saıası jańǵyrtý ózine mynandaı satylardy qosyp alady: qoǵamnyń óziniń dástúrli saıası qundylyqtaryn synı baǵalaýy; qoǵamdaǵy daǵdarysty úrdisterdi, daý-janjaldardy jáne shıelenisti jeńýdiń joldaryn, tásilderi men ádisterin anyqtaý; azamattardyń baǵaly baǵdarlarynyń ózgerýi, olar­dyń demokratııalyq saıası má­denıetke aralasýy; eski saıası júıeniń bólshektenýi, onyń jo­ıylýy qoǵam men ýaqyttyń talaptaryna sáıkes kelmeýi; saıa­sı, ekonomıkalyq, áleýmettik jáne rýhanı salalardaǵy keshendi reformalardyń júrgizilýi.Qazaqstan qoǵamy ómir qu­rylysynyń keńestik saıası úlgisinen demokratııaǵa ótýdiń qajettiligin  uǵyndy, bul ulttyq, ultaralyq, dinaralyq jáne áleýmettik keli­simge jetýge múmkindik beredi. Zań­namada demokratııalyq prınsıpter men normalar bekitilýde. Ekonomıkalyq, saıası, áleýmettik jáne rýhanı-ıdeologııalyq salalarda ózgerister birtindep iske asyryldy jáne iske asyrylýda. Bılik organdarynyń konstıtýsııalyq-quqyqtyq jaýapkershiligi arta túsýde. Memlekettik-quqyqtyq mehanızm jetildirilýde.Prezıdent N.Á.Nazarbaev «Qa­­­zaqstannyń áleýmettik jań­ǵyrtylýy: Jalpyǵa Ortaq Eńbek Qoǵamyna qaraı 20 qadam» degen maqalasynda bylaı atap kórsetti: «Jańǵyrtý úrdisteriniń algorıtmi keıin qalǵan salalardy, óńirlerdi, áleýmettik toptardy qolda bar standarttar men áleýmettik da­mý kórsetkishterine «tartýǵa» ar­qaýlanýy tıis».Jańǵyrtýdyń mazmunyna ke­letin bolsaq, dástúrli qoǵamnan ındýstrııalyq qoǵamǵa ótý úde­risi retindegi ony túsiný ár túr­li elderdegi onyń obektıvti ná­tıjesi adamdardyń ómir-tir­shiliginiń negizgi salalaryndaǵy azdy-kópti uqsas áleýmettik ıns­tıtýttardyń nyǵaıýy dep top­shylaýǵa múmkindik beredi. Bul pikir tikeleı ındýstrııalandyrý úderisiniń mánisinen shyǵady. Danıel Bell óziniń «Grıadýshee postındýstrıalnoe obshestvo. Opyt sosıalnogo prognozırovanııa» («Keleshek postındýstrııalyq qoǵam. Áleýmettik boljamdaý tájirıbesi») atty kitabynda bar­lyq ındýstrııalyq qoǵamdardyń birneshe ortaq belgileri bar ekendigi jóninde birjaqty qorytyndy jasaıdy. Olar: barlyq jerde birdeı tehnologııa taralǵan; tehnologııalyq jáne ınjenerlik bilimderdiń (sondaı-aq, olardy usynatyn oqý oryndarynyń da) sapasy da birdeı;  mamandyqtar men eńbek túrleriniń shamamen birdeı jıyntyǵy. Birdeı tehnıkalyq-ekonomıkalyq ınfraqurylym ındýstrııalyq qoǵamdardyń barlyq salalaryndaǵy uqsas elementterdiń bolmaı qalmaıtyn paıda bolýyna ákeletindigi shúbásiz.Prezıdent N.Á.Nazarbaev atal­ǵan maqalasynda: «Jańǵyrtý eger, birinshiden, ol Jalpyulttyq tu­jyrymdamamen sáıkes jos­­par ar­qyly júzege asyrylatyn bolsa já­ne, ekinshiden, tu­tas­taı údemeli ındýstrııalyq-ın­­­no­va­ııa­lyq damýymen baılanysty naq­ty ekonomıkalyq ta­bystarǵa negizdelgen jaǵdaıda ǵana tabys­ty bolady. Indýstrııalyq-ın­no­vasııalyq damýdan tys esh­qandaı jańǵyrtý múldem múmkin emes», – dep atap kórsetti.Qorytyndylaı kele, saıası jań­ǵyrtý – saıasattyń ózgeristerge, ın­novasııalarǵa tózimdiliginiń, onyń ıkemdiliginiń mańyzdy kórsetkishi ekendigin, ýaqyt talaptaryn qa­byldaı bilý jáne olarǵa jaýap berý ekendigin aıtýǵa bolady. Muqııat oılastyrylǵan jáne negizdelgen saıasatty jańǵyrtý kúıretýdiń qaýpiniń, áleýmettik shıelenistiń ulǵaıýynyń syryn syrtqa shyǵarmaıdy, ol saıası turaqtylyqtyń negizi jáne kepili bolyp tabylady. Sonymen qatar, saıası jańǵyrtý – saıasatty damytý men jetildirýdiń tereń qaınar kózi, tabysty, nátıjeli saıası qyzmettiń mindetti sharty.

Raýshanbek ÁBSATTAROV,Abaı atyndaǵy QazUPÝ-diń magıstratýra jáne Phd doktorantýra ınstıtýtynyń saıasattaný jáne áleýmettik-fılosofııalyq pánder kafedrasynyń meńgerýshisi, fılosofııa ǵylymdarynyń doktory, professor.