«Jas urpaqqa erekshe toqtalǵym keledi. Qazaqstannyń damý jolynda sizder sheshýshi ról atqaryp, progrestiń qozǵaýshy kúshine aınalasyzdar. Elbasy 2019 jyldy Jastar jyly dep jarııalady. «Jastar – el tiregi» arnaıy jobasy óz jumysyn bastady. Jastardyń bıznes bastamalaryn iske asyrý úshin «Jas kásipker» damytý baǵdarlamasyn qolǵa aldyq. Meniń mindetim – sizderdiń úlken armandaryńyz oryndalyp, jeke «tabys tarıhyn» qurýlaryńyzǵa barlyq jaǵdaıdy jasaý». Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń ulyqtaý rásimindegi bul sózi memlekettiń jastar máselesine aıryqsha den qoıǵanyn aıǵaqtasa kerek.
Startaptardy qoldaıtyn biregeı alań
70-jyldardyń ortasynda Kalıfornııa shtatynda úsh jas entýzıas bas biriktirip, eń alǵashqy derbes kompıýterdi qurastyryp shyqty. Jaı ǵana qurastyryp qoımaı, bul esepteýish tehnologııasyz keleshek ómirdi elestetý múmkin bolmaıtynyn ınvestorlarǵa dáleldedi. Stıv Djobs, Ronald Ýeın jáne Stıv Voznıak úsheýiniń osy tabandylyǵy búginde álemge tanymal Apple korporasııasynyń qurylýyna túrtki boldy. Qazir bul kompanııa jańa tehnologııalar salasynyń negizgi modernısine aınaldy, álemde onyń ónimderine qyzyqpaıtyndar kemde-kem.
Al Qazaqstandaǵy kreatıvti jastardyń jaıy qalaı? Otandyq bıznes jas ónertapqyshtardy qoldaýǵa daıyn ba? Sandardy sóıletsek, resmı statıstıka kóńil kónshitpeıdi. Sońǵy jeti jylda Qazaqstannan 300 myńnan asa adam basqa elge qonys aýdarypty. Olardyń 70%-y eńbekke qabiletti azamattar. Onyń ishinde joǵary bilimdi qazaqstandyqtardyń qatary az emes. Statıstıka komıtetiniń esebi boıynsha, byltyr joǵary bilimdi 12 360 jáne orta kásiptik bilimi bar 10 306 adam shetelge ketken. Bul jóninde «Egemen Qazaqstan» gazeti birneshe ret másele kóterdi.
Desek te, aýyzdy qur shóppen súrte berýge taǵy bolmaıdy. Memleket óz tarapynan bilikti kadrlardyń syrtqa aǵylý úrdisin meılinshe azaıtýdyń qam-qareketin oılastyryp-aq jatyr. Ásirese el ekonomıkasynyń lokomotıvin qalyptastyratyn jas daryndardy qoldaýǵa baǵyttalǵan baǵdarlamalar jetkilikti. Qýantarlyǵy, osy iske elimizdegi joǵary oqý oryndary da tartylyp keledi. Máselen, Nazarbaev Ýnıversıtettiń ınnovasııalyq klasterindegi bıznes-ınkýbatorda ABC incubation baǵdarlamasy sátti iske asyrylýda.
ABC incubation – ınnovasııalyq jáne tehnologııalyq bıznes ıdeıalardy qoldaý baǵdarlamasy. Ol san alýan jobany ıdeıa satysynan bastap prototıpke, sondaı-aq alǵashqy satylymǵa deıin damytýǵa arnalǵan. Bıylǵy maýsymnyń demeýshisi «Shell Qazaqstan» kompanııasynyń qoldaýymen ABC Weekend sharasy qolǵa alynyp, baǵdarlamaǵa 24 joba iriktelip alynypty. Qatysýshylar arasyndaǵy básekelestiktiń joǵarylyǵynyń nátıjesinde qazylar alqasy jeńimpazdar qataryna josparlanǵan 10 emes, 13 komandany qosqan. Solardyń birnesheýine toqtalǵandy jón kórdik.
Turǵyn úıdegi órtti tómendetedi
Qalyń toptan daralanyp, kózge túskenderdiń arasynda Nurlan Qarjaýbaevtyń jobasy bar. Jas ınnovator Smart Detector ıdeıasynyń avtory. Aqyldy júıege negizdelgen startap turǵyn úı sektoryndaǵy órttiń aldyn alýǵa arnalǵan. Basqarýshy bloktan turatyn smart detektor adam joq kezde úıdegi elektr qondyrǵylaryn avtonomdy túrde sóndiredi. О́nertapqysh jobany daıyndaýǵa shamamen eki aı ýaqyt jumsapty. Nurlanǵa bul ispen shuǵyldaný tańsyq emes. Sebebi ol energetıka salasynyń mamany.
– Komandamyz eki adamnan turady. О́zimiz energetıka salasynyń ınjeneri bolǵan soń, páterler men jeke turǵyn úılerdi avtomattandyrýǵa qyzyǵýshylyǵymyz artty. Ǵylymı maqsatymyz «Internet of things», ıaǵnı fızıkalyq zattardyń esepteý jelisimen baılanysty edi. Nazarbaev Ýnıversıtette ABC Incubation baǵdarlamasy iske qosylǵanyn estip, qatysýǵa bel býdyq. Alǵashynda aqyldy úı júıesin qurastyrýdy kózdegen edik. Alaıda ınkýbasııa barysynda strategııamyzdy túzetip, oıymyzdy MVP Smart Detector tehnologııasyna burdyq. Elimizde órt qaýipsizdigi máselesi ózekti bolyp tur. Jyl saıyn elimizde 15 myńdaı órt tirkelip, onyń basym bóligi jeke turǵyn úı sektorynda bolady. Ár úshinshi oqys jaǵdaıdyń shyǵýyna elektr qondyrǵylary sebep. Osyny eskerip, aqyldy detektor jasaýdy jón kórdik. Onyń kómegimen tótenshe jaǵdaıdyń alǵashqy kezeńderinde órt tutanýynyń aldyn alýǵa bolady. Bul júıe bólmeni toqtan ajyratyp, tútin shyqqany týraly dabyl qaǵady. Osylaısha smart detektor arqyly boljamdy táýekeldi seıiltip, órt qaýipsizdigin kúsheıtýdi kózdep otyrmyz, deıdi Nurlan Qarjaýbaev.
Birinshi kezekte atalǵan qurylǵy IT bólimshesi joq qurylys kompanııalaryna, sondaı-aq gazdandyrylǵan nemese ortalyq jylýmen qamtylmaǵan jyljymaıtyn múlik ıelerine arnalǵanyn jetkizdi jas ınjener. Onyń ónertabysynyń basqa analogtardan artyqshylyǵy – keńse jaǵdaıynda elektr qýaty shyǵynyn 15%-ǵa azaıtýǵa múmkindik beredi eken. Sonymen qosa ónim baǵasy basqa qurylǵylardan 50%-ǵa tómen ekenin aıtty.
– Salystyrmaly taldaý kórsetkendeı, osyǵan uqsas qytaılyq ónimderdiń kemshiligi baǵdarlamalyq jasaqtamadan baıqaldy. Al reseılik ónimniń baǵasy qymbattyǵyn aıtpaǵanda, ornatylýy da kúrdeli. Jobaǵa jumsalǵan eki aıdyń kóleminde qurylǵynyń prototıpi ázirlenip, 2 memorandýmǵa qol qoıyldy. 10 jeke tulǵaǵa jáne 1 zańdy tulǵaǵa detektorlar aldyn ala satyldy. Bul jumys barysynda ónimdi sertıfıkattaý jáne lısenzııalaý kezinde biraz qıyndyq boldy. Buǵan qosa qurylys kompanııalaryna shyǵý ońaı is emes, dedi N.Qarjaýbaev.
Endi talapshyl jas bólmedegi mıkroklımatty basqara alatyn mobıldi qosymsha ázirleýge kirispek. Budan basqa qýat únemdeıtin jáne kommýnaldy qyzmettermen jumysty avtomattandyrýǵa qatysty áriptestik ornatý josparda bar.
Ai-Legal – avtonomdy zań keńesshisi
Sábıt Bakırov – korporatıvtik zańger. 9 jyldyq eńbek ótili bar jas maman jelilik bólimsheleri jolǵa qoıylǵan kompanııada qyzmet etedi. Ol osyǵan deıin óndiristik qujatty resimdeýde ájeptáýir bıýrokratııalyq qıyndyqtarǵa tap bolyp júripti. Mysaly, bir qujat boıynsha sheshimdi bir aıǵa deıin tosýyna týra kelgen. Al taım menedjmentti jiti túsinetin isker adamdar úshin bul aıtarlyqtaı shyǵyn. Osyny eskergen zańger Ai-Legal onlaın keńesshini oılap tapty. Bul – túrli daý-damaıdy zańǵa súıenip sheshýge, sondaı-aq sot táýekelderin femıda ókilderine júginbeı-aq retteýge septesetin onlaın keńesshi. Jasandy ıntellekt negizindegi ónim kez kelgen óndiristik qujatqa baılanysty jaýapty qysqa ýaqytta alýǵa járdemdesedi.
– Kompanııamyzdyń ár jerde jelilik bólimsheleri kóp. Bizdiń uıymda bir qujatty maquldaý úshin keıde bir aı ýaqyt kútýge týra keledi. Bul áriptesterimniń quqyqtyq táýekelderdi boljaýdaǵy sýbektıvti pikiri. Sonda maǵan nege adamnyń qatysýynsyz quqyqtyq saýaldarǵa jaýap beretin avtonomdy qurylǵy daıyndap shyqpasqa degen oı keldi. О́nimniń ereksheligi sol, zańgerlik keńesti adam emes, baǵdarlamalyq tehnologııa beredi. Osy arqyly áriptesterime, ózim sekildi zańgerlerge jáne jekelegen kompanııalarǵa zańgerlik tájirıbeni qoldanýdyń tıimdi jolyn usynǵym keldi. Atap aıtqanda, qysqa ýaqytta zańgerlik tájirıbe negizinde keńes berý, keleshektegi quqyqtyq ózgeristerdi boljaý, sol sekildi zańnamalyq táýekelderdi baǵalaýda jekelegen pikirlerge súıenbeý kerek boldy. Qarapaıym tilmen aıtqanda, sotta áldebir uıymnyń múddesin qorǵaıtyn advokattarǵa, zańgerlerge jáne daýly isten qutylýdyń amalyn qarastyrǵan kompanııalarǵa kómektesý – basty maqsat.
Ideıa avtory mundaı jobanyń elimizde balamasy joq ekenin aıtady. Kórshiles Reseıde Legal tech salasynda, ıaǵnı bızneske aqparattyq-tehnologııalyq qyzmet kórsetý baǵytynda jumystar atqarylyp júr. Startap ıesi Benchmark retinde IBM Watson-nyń ozyq tájirıbesine súıenip, ózindik erekshelikterin qosqan. Onlaın keńesshini ázirleýde Sábıtke machine learning – mashınamen oqytý baǵytynyń bilgiri Shoqan Birlikov qolǵabys etipti.
– Qoǵamǵa paıdasyn tıgizetin ónim usynǵymyz keledi. Sondyqtan joba ármen qaraı tutynýshynyń suranysyna baılanysty damytylady. Mundaı ónim zańgerlikten bólek, qarjy syndy mańyzdy salalarǵa da qajet. О́ıtkeni qazir Qazaqstanda naqty júıelengen aqparat kózine negizdelgen taldaý júıeleri joqtyń qasy, – dedi S.Bakırov.
Shyǵyndy azaıtýǵa septesetin aqyldy júıe
Astyq – taǵy bir talapshyl jas Ádilet Músálimovtiń oılap tapqan ónertabysy. Atalǵan aqyldy júıe dıqandarǵa shyǵyn kólemin árbir myń gektardan 2 mln teńgege deıin qysqartyp, 8 saǵattan 60 saǵatqa deıin ýaqyt únemdeýge múmkindik beredi. Onyń komandasy úsh adamnan jasaqtalǵan. Jobaǵa shamamen 1-2 aı ketken-di. Bul smart qurylǵy arnaıy uıaly qosymsha arqyly basqarylady. Osy startapqa mólsheri jarty mln teńgedeı qarajat jumsaldy. Ony ázirleýde qajetti shıkizatty Qytaıdan aldyrtypty.
– Uıaly qosymshany óz kúshimizben jasadyq. Onyń jumysyna toqtalsaq, qoıma meńgerýshisi ıakı qojalyq basshysy qosymshanyń kómegimen júktiń tıelgen ýaqytyn, salmaǵyn jáne júrgizýshiniń qoımadan shyqqan sátin baqylaı alady. Bul óte tıimdi. Nege deseńiz, astyq ólsheýdegi olqylyqtarǵa jol berilmeıdi. Bizdiń esebimiz boıynsha osylaısha sharýalar 2 mln teńgege deıin aqsha únemdeıdi. Qoımalarda astyqtyń jetispeýshiligi jıi baıqalady. Bul sharýa adamynyń qaltasyna aıtarlyqtaı salmaq túsiredi. Sebebi agrarshylar shyǵyndy óz esebinen óteýge májbúr. Osydan eki jyl buryn elimizdiń kúngeı óńirine saparlap qaıtqan edim. Kúzgi jıyn-terin barysyn kórýdiń múmkindigi týdy. Sonda bir baıqaǵanym, astyq tıelgen júk kóliginiń salmaǵyn ólsheý kezinde, ónimniń ólshemi shamalap belgilenedi eken. Shynaıy salmaq pen qujattaǵysy bir-birine sáıkes kelmeıtin. Tipti keıde jarty tonnaǵa deıin esepke durys alynbaıtyn. Kórdińiz be, bul orasan shyǵyn. Sondyqtan osy uıaly qosymshanyń jıyn-terim jumystaryndaǵy keleńsizdikterdi aldyn alýǵa kómegi tıetinine senimdimiz, – deıdi Ádilet Músálimov.
Daryndy jas jańa júıeni daıyndaýda AQSh, Ońtústik Koreıanyń ozyq tájirıbelerin zerttegen eken. Biraq IT salasy órkendegen elderde mundaı qurylǵylardy paıdalaný tek aýyl sharýashylyǵymen shektelmeıtin kórinedi. Sol sebepti qazaqstandyq ónertapqyshtar da eki baǵytta jumys isteýdi kózdep otyr.
– Qazir atalǵan jobaǵa «Atameken» UKP qyzyǵýshylyq bildirdi. Biz smart qurylǵynyń prototıpin qurastyryp, onyń múmkindigin tarazyǵa qoıyp pysyqtap jatyrmyz. Sharýashylyq ókilderimen alǵashqy kelissózder jasalýda. Ońtústik Qazaqstandaǵy keıbir sharýashylyqtarmen aýyzsha kelistik, – dedi Á.Músálimov.
Joba avtory atalǵan qurylǵy synaqtan tolyǵymen sátti ótse, jappaı óndiriske jiberiletinin jetkizdi.
Joǵaryda tek úsh joba týraly keltirdik. Qalǵan 10 startap ta bulardan aspasa, kem túspeıdi. Arasynda topyraqtyń qunaryn arttyratyn tyńaıtqyshtardan bastap, jylýdy únemdeıtin jeke turǵyn úıdegi temperatýrany qashyqtyqtan basqaratyn aqyldy tehnologııalar da bar. Demek, talantty da talapty jastar bizdiń elde de bar. Tek «Bolam degen balanyń betin qaqpa, belin bý» degen támsildi ustansaq ıgi. Muny, ásirese iskerlik ortadaǵy azamattar eskerse degen tilegimiz bar. Sebebi bıznes pen ǵylym birikse, eki tarap ta tabysqa jetetini álemdik tájirıbede áldeqashan dáleldengen.