Sársenbi, 23 qańtar 2013 7:34
Shyn máninde jumys taba almaı, nápaqasyn qaıdan aıyrýdy bilmeı áıeli erge, eri jerge qarap daǵdarǵandar bar shyǵar, biraq áńgime múlde basqa «jumyssyzdyq» haqynda. Jumyssyzdyq shapanynyń shalǵaıy keń, onyń japsaryna jalqaýlar da, mansapqorlar da myńdap syıyp kete alady. Bir qyzyǵy, ony jamylǵan keıbireýlerdiń qaıta sheshýge asa qulyqty bolmaýy…
Sársenbi, 23 qańtar 2013 7:34
Shyn máninde jumys taba almaı, nápaqasyn qaıdan aıyrýdy bilmeı áıeli erge, eri jerge qarap daǵdarǵandar bar shyǵar, biraq áńgime múlde basqa «jumyssyzdyq» haqynda. Jumyssyzdyq shapanynyń shalǵaıy keń, onyń japsaryna jalqaýlar da, mansapqorlar da myńdap syıyp kete alady. Bir qyzyǵy, ony jamylǵan keıbireýlerdiń qaıta sheshýge asa qulyqty bolmaýy…
Qazaq eńbekti joǵary baǵalaǵan. Qol qýsyryp qarap otyrý eń unamsyz ádet. Issizdik – joqshylyqtyń bastaýy, masyldyqqa aparatyn jol. Al masyldyń, tipti eń jaqyn týysy úshin de qadiri qandaı bolatyndyǵy belgili… Sondyqtan, deni saý, aqyl-esi durys adamnyń kásip etip, otbasyn asyraýy – mindetti paryz. Bul paryz táýelsizdigin alǵan jas memleketimizdiń kósegesin kógertý úshin eselene túsip, azamattardyń ter tóge eńbek etýi tıis bolatyn. Biz qazir qandaımyz?Memlekettik qyzmet oryndary men bıýdjettik salada qyzmet etetinderdi aıtpaǵanda, biraz turǵyndar naryqtyq qatynastarǵa qadam basqaly jeke kásibin ashyp, óz qazanyn ózi qaınatýdy jón sanady. Elimizde olarǵa qoldaý men qamqorlyq basty nazarǵa alyndy. О́zge turǵyndar óndiris oryndaryna qaraı aǵyldy. Sheksiz dúnıe bolǵan ba, múmkindigine qaraı qajetti oryndardy mamandarmen, jumysshylarmen tolyqtyrǵan soń, olar da esigin japty. Qalǵan turǵyndarǵa qaıtpek kerek? Alǵashynda jumyssyz qalyp sandalǵan arystaı azamattar birte-birte salbókse tirlikke eti úırendi. «Jutqan – jutamastyń» kerimen áıel, bala-shaǵanyń arba súırep, shekildeýik satýymen aldyna kelgen shaı-sýdy qanaǵat etip, óz betinshe tirlik etýge táýekel etpedi, álde tipti qajetsingen de joq. Bizdiń eldegi jumyssyzdyq jáıi sonaý jyldary osylaı bastalǵan edi…
JUMYSSYZDYQTYŃ JAŃA «TÚRLERI»
Búginde táýelsizdiktiń aldyńǵy jyldaryndaǵy qalt-qult kúı artta qalyp, aıaqqa turdyq. Burynǵy «lajsyz jalqaýlyq» qazir jalqaýlyq dertine jalǵasty. Qazirgi qazaq malyn bireýge baqtyryp, egin egý men kóligin júrgizýdi, qorasyn tazalap, qurylys salýdy ózgeniń qolymen júzege asyrady. Tipti, qazaqtyń qyz-kelinshekteri úıin tazalap, balasyn baǵyp, kir-qońyn jýyp, kórpesin tigetin jaldamaly ustap otyr. Jáne jaldanyp jumys jasaıtyndardyń kóbi bizdiń eldiń azamattary emes ekendigin eskersek, bul elimizdegi áleýmettik-turmystyq ahýal deńgeıiniń reıtıngin kórsetip beredi, ekinshiden, jalqaýlyq dertiniń asqynǵandyǵyn bildiredi. Osylaısha jumyssyzdyqtyń frıksıondy, qurylymdyq, sıkldyq, maýsymdyq túrlerine jańasha túrler qosyldy. Onyń bir túri – boıkúıezdikke boıyn bıletip, eńbek etýge moıyny jar bermeı, jatyp isherge aınalyp shyǵa kelgen jalqaýlyq bolsa, ekinshi sebebi – jumysty tańdap jasaýǵa umtylǵan jalǵan bedelde, ıaǵnı mansapqorlyqta. Bulardyń ózindik «meni» tym joǵary, jumys tańdap, usynylǵan jumys túrlerine mensinbeı qaraıdy. Oǵan ózge eldiń azamattary kep atqaryp júrgen mal baǵý, egin egý, qurylys jumystary qol emes, ony «tómengi sorttyń adamdary jasaıdy». Meniń tanysym bar, áke tańdaýymen sol kezeńde Aqtaýda ornalasqan respýblıkadaǵy teńizge qatysty jalǵyz joǵary oqý ornyn aıaqtady. Teńizde jumys jasaýǵa qyzyǵýshylyǵym joq dep, táp-táýir jumystan shyqty. Dıplom jaıyna qaldy. Kúzetshi boldy, oǵan turaqtamady. «Nege?» deımin men, «Maǵan prestıjnyı jumys kerek» deıdi ol. Arada 7 jyl ótti. Ol áli bos, jaýaby burynǵysha. Úı-ishi de kúderin úzgen, sybaı-saltań júristiń jigiti atandy. Mundaılardyń ár qaladan kezdesetinine senimdimin. Dıplomyn alyp jumys tappaı sendelgen jastardy aıtpaǵanda, jalqaýlar men mansapqorlar jumyssyzdar qataryn tolyqtyra túsýde.Úshinshi top – mamandyq tańdaýda aıaǵyn shalys basqan jastar. Munyń bir ushy bala úshin mamandyqty ata-ana tańdaýynda jatsa kerek, joǵaryda aıtylǵan teńizshi jigittiń de mamandyǵynan teris aınalýynyń bir sebebi – ol mamandyq óziniń emes, ákesiniń qalaýy bolatyn. Ras, áke ózi jete almaǵan armanǵa balasynyń jetkenin kóksegen bolar, biraq bala ony qalamady. Saldary – jumyssyzdyq… Bir qyzyǵy, bul úsh toptyń ókilderi «Eki qolǵa bir kúrek» tabýǵa qushtar emes, tipti bul máteldi talǵajý eter túk tappaı daǵdarǵandardyń jan dalbasa tirliginiń támsili sanaıdy.
MAŃǴYSTAÝDAǴY JUMYSPEN QAMTÝ QAI DEŃGEIDE?
«Mańǵystaý – turǵyndardy jumyspen qamtýdy asa qajet etetin aımaqtar qatarynda». «Nur Otan» HDP Mańǵystaý oblystyq fılıalynyń qoǵamdyq tyńdaýynda osylaı degen Mańǵystaý oblystyq jumyspen qamtý jáne áleýmettik baǵdarlamalar basqarmasynyń bastyǵy G.Qalmuratova oblysta sońǵy jyldary otandyq ónim óndiretin kásiporyndardy qoldaı otyryp, azamattardy jańa kásipterdi meńgerýge jumyldyrý baǵytynda birqatar serpindi qadamdar jasalǵandyǵyn atap ótti. 2012 jyly onnan astam joba tolyq qýatynda paıdalanýǵa berilip, 3600 adam jumyspen qamtylǵan. 2010 jyly jumys surap tirkelgender sany on myńnan assa, 2012 jyly 16 myńnan asyp túsipti. Atalmysh baǵdarlamanyń oryndalý barysyn baıandaý úshin onyń baǵyttaryna jeke-jeke toqtalǵan basqarma bastyǵy jumys izdeýshilerdiń kóbi eńbekaqysy joǵary, jeńildeý jumystardy qajetsinetinin, ondaı jumystyń tabyla bermeıtindigin jáne jumyspen qamtý organdarynyń jumys berýshi emes ekendigin, kásiporyndardyń mamandardy ózderi tańdap alatyndyǵyn, jumyspen qamtý oryndarynyń tek eki aradaǵy dáneker ekendigin basa aıtty. Basqarma bastyǵynyń bulaı qadap aıtýynyń máni bar, osy basqosýda «Nur Otan» HDP oblystyq fılıaly ókilderi «Jumyspen qamtý-2020» baǵdarlamasynyń tıimdi júzege asyrylýy óńirimizdegi turaqtylyq pen qoǵam ómiriniń qalypty tynystaýyna yqpal etetindigi anyq bola tura, baǵdarlamanyń negizgi baǵyttarynyń oblysymyzda óz deńgeıinde jumys jasaı almaı otyrǵandyǵyn synǵa aldy.– Biz «Jumyspen qamtý-2020» baǵdarlamasyna baılanysty ótkizgen qoǵamdyq tyńdaýlarda ekinshi deńgeıli bankter arqyly beriletin nesıege óz kásipkerligin qurý men damytýdyń utymdy joldaryn kórsetý, qaıta daıarlaý kýrstarynda oqytyp, qajetti mamandyqtardy ıgertip, jumysqa ornalasýyna yqpal etý sekildi máseleler óz dárejesinde júzege asyrylmaıtyndyǵyna kóz jetkizip otyrmyz, degen «Nur Otan» HDP oblystyq fılıaly tóraǵasynyń orynbasary M.Júnbasov oqý bitirgen jastardyń 30%-y jumys taba almaı júrgendigin, 2010-2011 oqý jylynda oblysta arnaýly jáne joǵary oqý oryndaryn bitirgen 11926 jas mamannyń 6246-y ǵana jumysqa ornalasqandyǵyn aıta kelip, «munyń basty sebebi – kásibı baǵdardyń durys tańdalmaýy, eńbek rynogy suranysyn eskermeý jáne qoljetimdi baspana men jataqhanalardyń jetkiliksizdigi», dedi.Basqosýǵa qatysýshy turǵyndar – Q.Aıtjanova, kóp balaly ana B.Káribaeva, 6 aıdan beri mekemelerdi jaǵalap jumys tappaı sendelgen 25 jastaǵy jigit A.Baıbozovtar jumys tabýdyń óte qıyndyǵyn, jumyspen qamtý, shaǵyn kásipkerlikpen aınalysý talaptaryna qoldaý-kómek, keńes bolmaǵandyǵyn jetkizdi.Kimdiki durys?
О́Z JYRTYǴYMYZDY О́ZIMIZ QAShAN JAMAIMYZ?
Kómirsýtegi shıkizatynyń mol qoryna ıe, kólik, óndiris, qurylys salasynda jáne halyqtyń áleýmettik-turmystyq ahýalynda alǵa basqan Mańǵystaý – qazaq balasynyń emes, ózge respýblıkalar ókilderiniń nápaqa tabar núktesine aınaldy. Jergilikti qazaqtar jolaýshylar tasymalynda kólik júrgizip, jolaqy jınaý, kógaldandyrý, kólik jýý, t.b. jumystardy qolaı kórmeıdi. Bul jumystar kóbine oralman aǵaıyndar jáne jumys izdep kelýshiler qolymen atqarylady. Bul ahýal bizdi apatqa uryndyrmaı ma? О́zge elderge baryp jumys jasamaq turmaq, óz jumysyn ózgege jasatyp, shóp basyn syndyrmaı kóleńkede shyrt túkirip jatatyn jalqaýlyq, ylǵı bedeldi jumysqa umtylýshylyq nemese belgili bir mamandyq mańyna toptasa jıylyp, talasa jumys izdeý qaıda aparyp tireıdi? Túptep kelgende, bir jumysqa kóp úmitkerdiń talasýy – jeń ushynan jalǵasqan jemqorlyqqa jol ashpaı ma? Ásirese, jastar mal baǵý, shóp shabý, kólik júrgizý sekildi jumystardan nege syrtoraı? Sonymen, jumys joq pa, álde kópshilik tańdap áýre me?Gúlaıym ShYNTEMIRQYZY,«Egemen Qazaqstan».Mańǵystaý oblysy.