Iаdrolyq qarýsyzdanýdyń jahandyq kóshbasshysy

2009 jyly BUU Bas Assam­bleıasy 29 tamyz – Iаdrolyq synaqtarǵa qarsy halyqaralyq is-qımyl kúnin Iаdrolyq synaqtarǵa qarsy is-qımyldyń halyqaralyq kúni dep jarııalaý týraly Qazaqstan bastamasymen qabyldaǵany belgili. Sodan beri bul mańyzdy data álemniń barlyq elderinde atalyp ótildi.

Iá, búginde elimizdi kúlli álem ıad­rolyq qarýdan sanaly túrde bas tartqan beıbitsúıgish memleket retinde moıyndaıdy. Qazaq­stannyń qarýsyzdaný, ony ta­ratpaý jáne ıadrolyq qarýsyz­daný salasyndaǵy jahandyq kóshbasshylyǵy jyldan-jylǵa nyǵaıyp keledi.

Sál sheginis jasap, ótkenge kóz júgirtsek, Elbasynyń 1991 jylǵy Semeı ıadrolyq synaq po­lıgonyn jabý týraly Jar­lyqqa qol qoıǵa­n­nan beri eli­miz­diń adamzatty ıadrolyq qarý­dan azat etý jáne jappaı qy­ryp-joıý qarýyn taratpaý tártibin kúsheıtýge baǵyttalǵan saıasaty kúni búginge deıin júıeli túrde jalǵasyp keledi. 1991 jyly Belarýs, Qa­zaq­stan, Reseı, Ýkraına basshylary Strategııalyq ıadrolyq kúsh­terge qatysty Almaty dek­la­rasııasynda burynǵy KSRO-nyń ıadrolyq arsenalynyń qyzmetine ortaq baqylaý ornatýdyń tetik­terin aıqyndasa, 1992 jyly atalǵan elder, AQSh ókilderi tórt mem­le­kettiń aýmaǵynda ornalasqan stra­tegııalyq Iаdrolyq kúsh­terge qoldanylatyn shabýyl qarýyn qys­qartý men shekteý týraly shart­tyń erejelerin iske asyrýǵa olardyń jaýapkershilik aıasyn naq­tylaıtyn besjaqty Hatta­maǵa qol qoıdy.

Al 1993 jylǵy 13 jeltoq­sanda Qazaqstan Respýb­lıka­sy­nyń Joǵarǵy Keńesi Iаdrolyq qarýdy taratpaý shar­tyn (IаQTSh) bekitse, 1994 jylǵy 5 jel­toqsanda EQYU-nyń Býda­pesht sammıtinde ıadrolyq qarý­­­syz memleketter retinde IаQTSh-ǵa qosylýyna baılanys­ty Qa­zaqstan, Belarýs jáne Ýk­raı­­naǵa Qaýipsizdik kepildigin berý tý­raly Memorandýmǵa Re­seı, AQSh jáne Ulybrıtanııa qol qoı­dy. 2006 jyldyń qyr­kúıe­gin­de Ortalyq Azııany ıadro­syz aı­maq dep jarııalaǵan Semeı kelisi­mine qol qoıyldy.

2009 jyly Qa­zaqstannyń 29 tamyz­dy Iаdrolyq synaqtarǵa qarsy is-qımyldyń halyqaralyq kúni retinde atap ótý jónindegi usy­nysy BUU tarapynan qoldaý taýyp, 2015 jyly Hırosıma jáne Na­gasakıdi atom qarýymen bom­balaýdyń 70 jyldyǵyna oraı Tuńǵysh Prezıdentimizdiń bas­ta­masymen BUU Bas Assam­bleıa­synda Iаdrolyq qarýdan azat álem qurýdyń jal­pyǵa or­taq Deklarasııasy týraly qarar qabyldandy.

El­basy osydan 7 jyl buryn Nur-Sultan qalasynda ótken «Iаd­­rolyq synaqtarǵa tyıym salýdan – ıadrolyq qarýsyz álem­ge» atty halyqaralyq konfe­ren­sııada sóılegen sózinde Semeı ıadrolyq synaq polıgonyn jabý birinshiden, shyna­ıy egemen­dik pen Táýelsizdikke qaraı jasalǵan sheshýshi qadam bolǵa­nyn, ekinshiden, 29 tamyz kúlli Ortalyq Azııaǵa ıadrolyq qarýdan azat aımaq mártebesin berýdiń bas­talǵan kúni bolyp sanalaty­nyn, úshinshiden, Se­meı polı­gonynyń jabylýyna baıla­nysty ıadrolyq qarý­dy tarat­paýdyń jáne qarýsyz­da­nýdyń ja­handyq úderisiniń jańa kezeńi bastalǵanyn atap ótip: «1991 jyldyń 29 tamyzyna deıin ıadrolyq qaýipsizdik sala­­syn­da negizinen shekteý sha­ra­lary qol­danylyp keldi. Qazaq­stan birinshi bolyp ıad­rolyq synaq­tarǵa tolyq jáne sózsiz tyıym salý aktisin, osy­ǵan oraı «aqyret kúni­niń» qarýyn jetildirýdi toqtatýdy júzege asyrdy. Semeı polıgony jabyl­ǵannan keıin Nevadadaǵy, Jańa Jer­degi, Lob-Nordaǵy jáne Mýrý­rodaǵy asa iri polıgondar únsiz qaldy. Sondyqtan da 29 tamyz búkil álem úshin ıadrolyq aqyr­zaman­nyń qaýpin keıinge ysyr­ǵan beldeý bolyp tabylady. Jyldar jáne onjyldyqtar ót­ken saıyn osy kúnniń erekshe ma­ńyz­dylyǵyn barlyq álemdik qo­ǵam­dastyqtyń sezinýi arta bere­tinine senimdimin» degen bolatyn.

Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev sáýir aıynda Shyǵys Qazaqstanǵa jumys saparymen kelgende Semeı synaq polıgony Elbasynyń qajyrly eńbeginiń arqasynda birjola jabylǵanyn, bul oqıǵany álem jurtshylyǵy teńdessiz erlik dep baǵalaǵanyna aıryqsha toqtalyp: «Elbasy – jahandyq ıadrolyq qarýǵa qarsy qozǵalystyń kóshbasshysy. Tuńǵysh Prezı­den­timizdiń uly sheshimi halqy­myzdyń jadynda máńgi saqta­lady», degen-di. Sonymen qatar Prezıdent polıgon zardabyn tart­qan azamattarǵa jasalatyn jeńildik laıyqty deńgeıde bolýy qajet ekenine basa mán berip, «Semeı polıgonyndaǵy ıadro­lyq synaqtyń taýqymetin tart­qan turǵyndardy qorǵaý jáne ońaltýǵa arnalǵan buǵan deıin­gi sharalardyń tıimdiligi» jó­ninde arnaıy zertteý júrgizilip jatqanyn jetkizip: «Po­lı­gon­nyń saldarynan túrli dertke shaldyqqan azamattardy tıisti deńgeıde emdeýmen qatar, olarǵa ońaltý qyzmetin kór­setý múmkindikterin de qaras­tyrý qajet» dep qadap tapsyr­ǵan-dy.

«Bizdi qýantatyny, qazir­gi Prezıdentimiz ıadrolyq qarýsyzdaný salasynda Elba­sy­nyń jolyn abyroımen jalǵas­tyryp keledi. Bulaı bolatyn jóni de bar. О́ıtkeni ol kisi Nursultan Ábishulymen birge Se­meı ıadrolyq synaq polıgo­nyn jabý jumystarynyń basy-qasynda bolǵan, kózimen kórgen adamdardyń biri. Demek Semeı synaq polıgony, onyń zardaptaryn joıý máselesi árdaıym nazarynda. Kóktemde Semeıge kelgen saparynda da osy máselege erekshe kóńil bólip, polıgon aımaǵyndaǵy turǵyndardy áleýmettik saýyqtyrýdy nazardan tys qaldyrmaýdy tapsyrdy. Osy rette meniń aıtar usynysym, kórshi Reseı Fede­rasııasynda «Semeı ıad­ro­­lyq synaq polıgonynan zar­dap shek­ken azamattarǵa áleý­mettik ke­pildik týraly» Zań bar. Sol zańnyń 10-nan astam tarmaǵynda Semeı ıadrolyq synaq polı­gonynan zardap shekken turǵyn­darǵa kom­mýnaldyq qyzmet­ter úshin 50 paıyz kólemin­de kom­pensa­sııa berý, je­ke tur­ǵyn úı qurylysyna qajet jer telimine kezeksiz turý jáne zeınet­­kerlikke 10 jyl erte shyǵý sekildi jeńildikter qa­ras­tyryl­ǵan. Bizde mundaı zań 1992 jy­ly shyqqany belgili. Biraq zań­da jeńildikterdiń kóbi qysqar­tylǵan. Al qazir atalǵan zańnyń birneshe tarmaǵy múlde jumys is­temeıdi deýge bolady. Osy máse­leler nazarǵa alynsa deımiz», deıdi «Nevada-Semeı» antııad­rolyq halyqaralyq qozǵaly­synyń vıse-prezıdenti Sultan Kartoev.

Shyǵys Qazaqstan oblysy