Aýyr qylmysqa kóz jumýǵa bolmaıdy

– Áýeli qoǵamdyq qor týraly aıtyp berseńiz.

Almat: Qor 2016 jyly ju­mysyn bastady, 2017 jyly qoǵamdyq qor retinde tirkelip, zańǵa sáıkes qyzmet etemiz. Qor múshelerine eshqandaı aqy tólen­beıdi, tipti osy úshin óz múligimizdi satqan kúnder bolǵan. Psıhologtar, tergeýshi sııaqty mamandarmen birlesip jumys isteımiz.

– Aýyl-aımaqtarǵa jıi barasyzdar ma?

Dına: Aryz túsken boıda oqıǵa ornyna barýǵa tyrysamyz. Degenmen barlyǵynyń basy-qasynda júrýge múmkindik bola bermeıdi. Aımaqtardaǵy jaǵdaı tym múshkil bolsa, barýǵa týra keledi.

– Negizgi túıtkil dep neni aıtar edińiz?

Dına: Eń negizgi másele – quqyq qorǵaý organdary qyz­metkerleriniń jaýapsyz­dy­ǵy. Kóp jaǵdaıda polısııa qyzmetkerleri aryz-shaǵym túskennen keıin ýaqtyly ju­mys istemeı, taraptardyń bi­timge kelýin kútedi. Zábir kó­rý­shi kóptegen ekspertıza men taldamalardan ótedi, qujat­tar jınaıdy, qaıta-qaıta suh­bat bolady, sol kezde onsyz da psıhologııalyq soqqy al­ǵan adam shydamaı, sońyna deıin barmaıdy. Qylmystyń so­ńyna túsip, sotqa deıin alyp barý óte qıyn. Ekspertızalar men sottan sotqa júgirý adam den­saýlyǵyna da áser eteri sózsiz. Bir-eki apta júgirgennen keıin, ol istiń alǵa jyljýyn­ kór­megen soń kóbi qolyn siltep, dáleldeýge tyryspaıdy. Qu­qyq qorǵaý organdarynyń qyzmet­kerleri de ony jaqsy bilip alǵan. Shyn jany ashyp, zábir kórý­shini oılap, máseleniń mán-jaıyn anyqtaıtyndar shamaly. Polısııa qyzmetkerleriniń isti tez arada qolǵa almaýyn qylmyskerler de bilip, bosańsyp alǵan. Byltyrdyń ózinde 120-bap «Zorlaý» men 121-bap «Sek­sýaldyq sıpattaǵy zorlyq-zom­bylyq áreketteri» boıynsha túsken 1332 aryzdyń 454-i ǵana sot aldyna bardy. Al 2000-ǵa jýyq is qaraýsyz jabyldy. Ol sannyń ishinde 5-9 jyl burynǵy qylmystar da bar. Sotqa deıin jetetine qaraǵanda, jabylǵan isterdiń kóp bolýy tańǵalarlyq emes.

– Eldi mekenderdegi jaǵ­daıǵa toqtalyp ótseńiz.

Dına: Jaqynda О́skemen qalasynyń turǵyny habarlas­ty. Onyń aıtýynsha, bireý áıe­lin zorlamaq bolǵan. Al quqyq qorǵaý organdary onyń aýyr qyl­mysqa jatpaıtynyn aıtyp, qylmyskerge ákimshilik jaza berýdi uıǵarǵan. Negizi, kúdikti probasııalyq baqylaýda edi, ıaǵnı ol ustalýy kerek.  Biraz ýa­qyt­tan keıin onyń taǵy bireýdi zor­laǵany týraly shaǵym túsedi. Bul jaýapsyzdyqtyń shyńy dese bolady. Quqyq qorǵaý organdary álgi áıelmen durys sóılespegen. Basynan soqqy alyp, «amnezııa» degen dıagnoz qoıylǵan áıeldi mazaqtap, taspaǵa túsirgen. Qol­daý tappaǵan soń kúıeýi bizge habarlasty. Olardyń 7 balasy bar, birdi birge jalǵap júrgen otbasy. Úıinde de boldyq, jaǵ­daıdy óz kózimizben kórdik. Áıel polısııadan qoldaý tappaı, kúıin­geni sonsha, barlyǵynyń al­dynda jaǵdaıdy baıandaýǵa daıyn­ boldy. Biz óz kezegimizde oqıǵa týraly áleýmettik jeli­ler­de tarattyq. Senesiz be, biz jetkenshe, jergilikti organ­dar jaǵdaıdy qolǵa aldy, qyl­myskerdi biz jetpeı jatyp tutqyndady. Sot qylmyskerge 8 jyl 6 aıǵa bas bostandyǵynan aıyrý jazasyn kesti. 

– Týǵan-týysynyń zorla­ǵany týraly jıi estıtin bol­dyq? Insestiń bary ras pa?

Dına: Qazirgi tańda ınsest boıynsha eki qylmystyq is júr­gizilip jatyr. Bir isti bes jyl boıy dáleldeı almaı kelemiz. Máselege quqyq qorǵaý organdary qyzmetkerleriniń qatysy bar sııaqty, qashan jibersek te, isti qaıtaryp bere­di. Olardyń qatysy bar, jasyr­dy deýimizge de negizder bar. Má­selen, qyl­­mys­tyq ispen ta­nysýǵa da múm­kindik bermedi. Al biz ár­bir já­bir kórýshiden sotqa shaǵym­danýǵa, isti sońyna deıin jetki­zýge senimhat alamyz. Iаǵnı, bar­ly­ǵynan habardar bolýǵa tolyq quqyǵymyz bar.

Balalardy zorlaý da kóp kez­desedi. Eń qıyny balalar­dy qorqytyp, shyndyqty aıtqyz­baıdy. Ata-anasyna qaýip tóný, eshkimniń senbeýi sııaqty faktorlar  jyldar boıy sol «júkpen» ómir súrýge alyp keledi. Shyda­maı aıta bastaǵanda, kesh bolady. Pedofıldi tabý da qıyn, qylmysty dáleldeý de ońaı bolmaıdy. Bizdiń zańnama bo­ıynsha tergeýshiler tek bıo­logııalyq, genetıkalyq daktılos­kopııanyń nátıjelerin ǵana negizge alady. Kýágerdiń bolýy, psıhologııalyq ekspertıza­larmen qylmysty dáleldeý múm­kin emes. Mamandarymyz jetkilikti dárejede oqymaǵan, táji­rıbesiz. Qylmyskerdiń shyn ne ótirik aıtyp turǵanyn anyq­taıtyn polıgraf sııaqty quraldar qoldanbaıdy. Bizde jaqsy psıhologtar men sarapshylar bar. Olar balanyń qaı oqıǵadan qandaı soqqy alǵanyna deıin aıtyp beredi. Olardyń da tujyrymdaryn esepke almaıdy. Máselen, Pavlodardan kishkentaı qyzdy áldekimniń zorlamaq bolǵany týraly habar keldi. Aryz ertesine jazyldy, ıaǵnı ýaqyt joǵaltpady. Medısınalyq ekspertızada balasynyń aýyr psıhologııalyq soqqy alǵany anyqtaldy. Sere­braldy sal aýrýymen aýyratyn qyz búginde taǵy bir psıhologııalyq aýrýǵa shal­dyqty. Biraq qylmysty dálel­deý múmkin bolmady, kúdikti bostandyqta.

– Qylmys nege dáleldenbeı­­di? Aıǵaqtar az ba?

Almat: Negizinde, aıǵaq az degen bolmaıdy. Qylmystyq is júrgizý kodeksiniń 220-baby boıynsha polısııa qyzmetkerleri atqarýy tıis 16 shara bar. Oqıǵa ornyn, kıimderdi túsirý sııaqty mindetter bar. Bulardyń barlyǵy ýaqtyly istelse, qylmysty dá­lel­deý ońaı. Biraq zańmen beki­­tilgen mindetti sharalar oryn­­dalmaıdy. Tipti polısııa qyz­met­kerleriniń oqıǵa ornyna bar­maǵan kúnderi de boldy. 

– Otbasy músheleri úıle­rinde bolyp jatqan qylmysqa nege kóz jumady?

Dına: Bizdiń bir baıqa­ǵany­myz, otbasynda zorlaý bol­ǵan­dar jıi kóshedi. Oqıǵa týra­ly basqalarǵa habar jetse, kórshi­lerdiń seziktengenin baıqasa, kóship ketedi. Bul jerden olar­dyń áleýmettik jaǵdaıynyń tó­men ekenin túsinemiz. О́zderi­niń baspanalary men úı-jaıy bolmaǵan soń kóshý ońaı. Negizi­nen, otbasy músheleriniń, máse­len analarynyń oqıǵadan habary bar. Mysaly, Atyraý qalasynyń turǵyny habarlasty. 18 jasar qyz jumys berýshisine ákesi zorlaıtynyn aıtqan, anasy da biledi eken. Qyzdyń bes baýyry bar, eshkimge aıtpaýyn ótinipti. Biraq tamyryn basyp, mán-jaıdy anyqtaı bastaǵanda, qyz habaryn úzdi.

Jasyrýǵa, kóz jumýǵa negizgi sebep – qorqynysh. Áıel bárin jaq­sy túsinse de, óz ómirine, ba­la­la­rynyń ómirine alańdaıdy. Ekinshi másele – aıǵaqtar. Kýá­ger tabý qıyn, dáleldeý ońaı emes, qylmyskerdi qamaýǵa alýy da ekitalaı. Al qylmys dá­lel­­denbese, barlyǵynyń ómi­rine qaýip tónedi. Onyń ús­tine áıelderdiń materıaldyq táýel­diligi bar. Kúıeýin qamasa, balany kim asyraıdy, qalaı kún kóremiz degen oılar ishinen tynýǵa sebep bolady.  

– Eseıgende shyndyqty aıtyp, aryz túsirgender bar ma?

Dına: Álbette! Ol úlken júk, psıhologııalyq soqqy. Kó­bi eski jaranyń betin ashpaýdy­ uıǵarady. Biraq birneshe ýa­qyt­tan beri 32 jasqa kelgen aza­matshanyń isimen júrmiz. Ony 12 jasynan 20-ǵa kelgenshe ákesi zorlap kelgen. 1,5 jyl túrmede otyryp kelgen soń áıe­line, bala-shaǵasyna kún bermegen. Áıeli qashyp qutylǵan, qyzy ákesimen qalǵan. Joǵaryda aıt­qanymyzdaı, otbasy Almaty oblysynan bastap, Qyzylorda oblysyndaǵy Shıeli aýylyna deıin kóshken. Naqty turǵylyqty jaıynyń bolmaǵany da jaǵdaı­dy qıyndatady. Ár tergeý úshin ol úlken soqqy. Bizdiń qo­ly­myzda tek psıhologııalyq eks­pertızanyń derekteri men kýágerler bar.

– Isti sońyna deıin jetkizý múmkindigi bar ma?

Dına: Almaty oblysynyń Polısııa departamentimen bir­lesip jumys isteýdemiz. Bizdiń de naqty ári tıimdi degen sheshý jol­darymyz joq, múmkin shetel­dik tájirıbelerge júginý kerek pe? Biraq bul qylmystyń basy ashylsa, basqalarǵa úlken sabaq bolar edi. Balalar on jyl ótse de, shaǵymdana alatynyn kór­seter edi. Iаǵnı, qylmys jazasyz qalmaıtynyna dálel bolar edi.

– Quqyq qorǵaý organdary qyzmetkerlerimen keńesetin kezderińiz bola ma?

Almat: Árıne, barlyǵy jaýapsyz deýge kelmeıdi. Almaty qalasyndaǵy Medeý aýdanynda únemi keńes alyp turatyn tergeýshi bar. О́te jaýapty maman. Ár isti 2-3 aı kóleminde dá­leldep beredi.

– Bul máselege qoǵamnyń kózqarasy qandaı?

Almat: Negizi sot otyrysyna qylmyskerdi qoldaıtyndar kóp keledi. «Onyń otbasy bar, ol ondaıǵa barmaıdydan» bas­tap, «óziń kinálisiń» dep, jábir kórýshiniń ózin aıyptaıdy. Bizdiń qoǵamda jábirlenýshi kináli degen túsinik bar. Úlken qalaǵa ju­mys izdep kelgen, esh qoldaýy joq qyzdar osyndaı oqıǵaǵa tap bolǵanda, eshkimge aıta da almaıdy, al quqyq qorǵaý organdary qyzmetkerleriniń qysymy olardyń múshkil halin odan sa­ıyn qıyndatady. Al ata-analar balanyń densaýlyǵynan buryn uıatty oılaıdy. Sondyq­tan jaǵdaıdy túgeldeı óz qoly­myzǵa alýǵa týra keledi. Sot isin júrgizemiz, ár otyrysqa qa­ty­­samyz, zábirlenýshige psı­ho­logııalyq kómek beremiz, únemi qasynda bolýǵa tyrysamyz.

– Jaǵdaıdy ózgertý úshin ne isteý kerek?

Almat: Zań men kesiletin jazany ózgertkennen jaǵdaı ózger­meıdi. Aldymen qoǵam zor­laýdyń aýyr qylmys ekenin túsinýi kerek. «Talgoǵa» qatys­ty oqıǵada kóbisi qyzdy jaz­ǵyrdy. Onyń alkogol ish­kenin aıtty, aıqaılamaǵanyn syltaý qyldy. Iаǵnı, qoǵam japa shekken qyzdy kinálap otyr, eshkim qylmyskerlerge qatysty «nege?» degen suraq qoımady. «Nege jolaýshynyń kýpesine kirdi, nege jumys kezinde ishimdik ishti?» degen kúdik bolmady. Bul barlyq oqıǵada kezdesetin qalypty jaǵdaı. Bilesiz be, bar­lyq oqıǵada zábirlenýshi – kináli. Men 6 jasar qyzdy da «saǵan unady ǵoı» dep kinálaǵan polısııa qyzmetkerin kórdim. Olardyń oıynsha, tana kózin súzbese, buqa jibin úzbeıdi. Qoǵamda syılastyq, qyzdardy syılaý, zańdy qurmetteý sııaqty túsinikter tolyq qalyptaspaǵan. Bilimsizdik te negizgi sebepterdiń biri.

– Jalpy keıbir adamdar osy psıhologııalyq aýytqýmen týa ma?

Dına: Joq, bul týabitti emes. Biz qazir zańdy ózgertýdi su­rap júrmiz, degenmen júıeli ózge­rister kerek. Barlyǵy mektep qa­byr­ǵasynan bastalady. Sanasy taza bala mektepten muǵalimniń dóreki, agressıvti qatynasyn kórip, boıyna jınaı beredi. Baıqaısyz ba, mektepke alǵash kelgen bala muǵalimin jaqsy kóredi, tańdana qaraıdy. Keıin avtorıtarly qatynas, buryshqa turǵyzý, jazalaý sııaqty faktorlar agressııaǵa alyp keledi. Eń aldymen qoǵamdaǵy agressııadan qutylý kerek. Sonymen birge balalarǵa mádenı jańǵyrý kerek. Búginde teatrǵa, mýzeıge alyp ba­rýdyń ózi qymbat. Burynda tegin úıirmeler bolatyn, qazir olar sırep ketti. Qylmyskerdi anyqtap, túrmege jaýyp, ony bıýdjet esebinen asyraǵansha, sol aqshany balalardyń damýyna jumsasaq, jaǵdaıdyń aldyn alar edik.

– Ata-analarǵa qandaı ke­ńes beresiz?

Almat: Balaǵa erte jastan shekara degendi úıretken durys. Kóshede, saıabaqta áldekimniń ba­synan sıpaýy, tátti berýi du­rys emes ekenin de bilgeni abzal. Balaǵa jaqyn týystarynan basqanyń jaqyndaýy qalypty bolmaýy kerek.

– Osyndaı qylmysker­lerdiń ortaq sıpaty bar ma? Olardy aldyn ala anyqtaı alamyz ba?

Dına: Qylmyskerlerdiń ortaq sıpattary, tipti orta jasy joq. Olardy baılanys­tyratyn bir belgi – bilimsizdigi men áleýmettik deńgeıi. Mun­daıǵa kóbine ómirden ózin taba almaǵandar barady. Qylmysker­lerdiń 70 paıyzy bilimi joq, jumyssyz azamattar. 11 jastan 70 jastaǵy azamattar atalǵan qylmys boıynsha ustalǵanyn bilemiz. Al zábir kórýshilerdiń jasy 1,5-nan bastap 82-ge deıin barady.

Almat: Ortaq statıstıka shyǵarý qate ári durys emes. Bul barlyq jerde kezdesedi. Másele – únsiz qalmaýda. Barlyǵy ashyp aıtýǵa qymsynady. Árı­ne, aıtý qıyn, biraq únsiz qalý úlken qatelik. Kóz jumý – qylmys­kerdiń jazasyz qalýyna alyp keledi, al ol óz kezeginde qyl­mys­tyń qaıtalanýyna sebepshi bolýy múmkin. Barlyǵy bir-birimen baılanysty.

– 11 jasar qylmysker týraly aıtyp berseńiz.

Almat: Naqty qylmysker deý­ge kelmes. Qarasaı aýdanynyń turǵyny 8 jasar ulyn kórshiniń 11 jastaǵy uly zorlamaq bolǵa­nyn aıtyp habarlasty. Polısııa qyzmetkerleri jaýapqa tartý úshin 14 jasqa kelýi keregin syl­taý qyldy. Biraq onymen sóı­lesip, máseleniń mánin túsi­­nýge tyryspady. Ol bala kelesi­de qaıtalamasyna kim kepil?

– Ádildikke jetý úshin min­det­ti túrde qoǵamdyq qor­dyń kóme­gine júginý, kópshi­likke málimdeý, jarııalaý shart pa?

Dına: Joq, bizdiń kómegimizsiz de ashylyp jatqan qylmystar bar. Ol taǵy da tergeýshige baı­­­la­nysty ekenin eskerý kerek. Júıedegi jemqorlyqtyń ke­sirinen jaǵdaı qıyndaıdy. Bar­lyǵy quqyq qorǵaý organdary qyzmetkerleriniń jaýap­ker­shiligine baılanysty.

– Áńgimeńizge rahmet.

Áńgimelesken Svetlana ǴALYMJANQYZY,

«Egemen Qazaqstan»