24-25 tamyz kúnderi osynaý qasıetti taýdyń baýraıynda, Kókpekti aýdanynyń ortalyǵy – Kókpekti aýylynda «Tolaǵaı sultany» atty halyqaralyq sporttyq-shyǵarmashylyq saıys ótti dúrkirep.
El aýzynda erterekten Ertek bolǵan qyzyq kepten Bir áńgime esimde bar. Aıtyp sony baıandaıyn, Erinbeıin, aıanbaıyn, Tyńdaý úshin kel, balalar! Bes júz jyldar shamasynda, Sonaý Ertis jaǵasynda, Bolǵan bireý Sarjan atty...
Qazaqtyń kórnekti aqyny Ábdildá Tájibaevtyń osylaı bastalyp, Sarjannyń Aısulý atty súıgen jarynan Tolaǵaı esimdi ul týǵany, onyń jeti jasta sadaq atqany, atqan tasty ýatqany, ákesine qarsy shapqan jolbarysty «bul ne degen úlken mysyq?» dep atyp uryp, jaıratqany, keıin eline qýańshylyq kelip, bir tamshy jańbyr tambaǵanda Tarbaǵataı taýyna baryp, basyndaǵy qarymen, baýyryndaǵy ańymen qosa bir shatqaldy bólip, kóterip alyp kele jatyp, áldenege súrinip, taý astynda qalyp:
Alypty jurt ardaqtaıdy
Alyp atyn bir ataıdy
Jylda jańbyr jaýǵan kúni, – dep aıaqtalatyn óleńi kópshiliktiń esinde bolar.
Jıyrma úsh jigit jan alyp, jan beristi
Iá, jaqynda, naqtyraq aıtsaq, 24-25 tamyz kúnderi osynaý qasıetti taýdyń baýraıynda, Kókpekti aýdanynyń ortalyǵy – Kókpekti aýylynda «Tolaǵaı sultany» atty halyqaralyq sporttyq-shyǵarmashylyq saıys ótti dúrkirep. Jigitterdiń eptiligi, estiligi men kúsh-qaıratyn tarazyǵa salýdy murat etken taǵylymdy shara Jastar jyly hám «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasy aıasynda Kókpekti aýdany ákimdigi men oblystyq Ishki saıasat basqarmasyna qarasty Jastar resýrstyq ortalyǵynyń bas bolýymen uıymdastyrylǵanyn aıta ketkenimiz jón shyǵar.
Júldesi qomaqty, eki kúnge sozylǵan básekege qatysýǵa óńirimizdiń aýdan-qalalarynan bólek Qostanaı, Qaraǵandy, Aqmola, Pavlodar, Almaty, Túrkistan oblystarynan, Nur-Sultan shahary men Mońǵolııadan 23 jigit bilek sybanyp kelipti. Reseıdiń Altaı ólkesinen jarysqa qatysamyn dep alyp-ushyp jetken jigit О́skemende jattyǵý kezinde jaraqattanyp qaldy dep estidik uıymdastyrýshylardan.
Sonymen qoıshy, halyqaralyq dúbirli dodanyń birinshi kúni bessaıystan (teńge ilý, jamby atý, aýdaryspaq, qol kúresi, qazaq kúresi) bastaldy. Áýeli jigitter jamby atýdan saıysqa tústi. At ústinde shaýyp kele jatyp sadaq atý kimge ońaı tısin?!
Degenmen bul synda óskemendik Silámbek Qabıev pen kókpektilik Erlan Ázimbaev úsh nysananyń ekeýine dóp tıgizip, jınalǵan jurttyń kóńilin bir serpiltip tastady. Al «Teńge ilý» básekesinde Kerekýden kelgen Batyrbek Qoshqarbaev bes teńgeniń úsheýin ilip, eptiligin kórsetti.
Aýdaryspaqta Qarqaralynyń (Qaraǵandy oblysy) namysyn qorǵaǵan Tileýhan Nurhan qarsylas shaq keltirmedi.
Desek te Glýbokoe aýdanynyń atyn asqaqtatý úshin baryn salǵan Tilek Muhamedqanov, taldyqorǵandyq Meırambek Rahymbaev, kúrshimdik Erasyl Ahmetov ózderin aýdaryspaqtyń has sheberi ekendikterin kórsete bildi.
Qazaqsha kúreste túrkistandyq Ákbar Elýbaıuly qarsylastarynyń barlyǵyn kilem qaptyrdy. Ol aqtyq synda byltyr osy Kókpektide ótken «Tolaǵaı sultany» oblystyq saıysynyń jeńimpazy abaılyq Aıdos Úrkimbaevpen beldesip, aılasyn asyryp ketti.
Al qol kúreste Jetisýdan jetken Meırambek Rahymbaev bilek kúshiniń kúshtiligimen kópshilikti tánti etti.
800 jyldan keıin jańǵyrǵan dástúr
Jıyrma úsh jigittiń ónerine eki kún boıy abaıtanýshy Omar Jálel, dástúrli ánshi, ónertanýshy Erlan Tóleýtaı, balýan, «Qazaqstan Barysy» týrnıriniń eki dúrkin jeńimpazy Aıbek Nuǵymarov, óskemendik akter Aıdyn Salbanov pen oblystyq Ishki saıasat basqarmasy basshysynyń orynbasary Rıshat Ramazanov tarazylap, baǵa berdi.
Jarys arasynda qazylar alqasynyń múshesi, ózi de buryn «Jigit sultany» saıysyna qatysqan Erlan Tóleýtaı aǵamyzdy áńgimege tartqanymyzda mundaı baıqaý 1991 jyly Almatyda ótip, jyl saıyn dástúrli túrde uıymdastyrylyp, 1998 jyly toqtap qalǵanyn, mine, sodan keıin 20 jylǵa jýyq ýaqyttan soń Kókpekti jerinde qaıta jandaǵanyn qýana jetkizdi. «Bul Qalba, Zaısan, Tarbaǵataı uly shaıqastar bolǵan, qanshama tarıhı oqıǵalar ótken jer. Naǵyz uly dalańyz – osy. Bul – patshalar mekeni. Úlken merekeniń úlken órkenıetter jasalǵan jerde ótýi tegin emes. Men osy saıysqa jamby atýdy ádeıi kirgizdim. Sovet úkimeti eń birinshi sadaqty qurtqan. Spartakıadadan sadaqty alyp tastaǵan. О́ıtkeni qazaqqa, túrki halyqtaryna sadaq berýge bolmaıdy. Jaýyngerlik rýhy oıanyp ketedi dep qoryqqan. Sadaq atý ǵajaıyp óner ǵoı. Sadaqshylarǵa sonaý saq-ǵun zamanynyń ózinde erekshe basymdyq berilgen. «Bularmen soǵysý múmkin emes, sheginý qashtyǵa sanalmaıdy» deıdi eken jaýlary. Aldymen sadaqshylar oqty qardaı jaýdyryp, qyryp salady eken. Es jıyp, qýǵan kezde qasha soǵysyp, atqa teris qarap otyryp qulata beredi eken. Sóıtip jaýlaryn arandatyp, aldap kelesi qolǵa alyp barady. Saqtardyń árqaısysy mergen bolǵan. Bes sekýnd saıyn bir jebe atqan. Al endi dúldúlderi sekýnd saıyn qoramsaqty arqaǵa asyp alyp, qoly aınalyp turyp ata bergen deıdi. Bir ǵajaby, sadaqty attyń tuıaǵy kóterilgen kezde atady eken. Demek, sadaqshylyq sanamen, rýhpen ushtasqan óner. Sadaq atý adamnyń qııalyn ushtaıdy. Búginde sadaq atý ónerinen qazaq dalasynan ketken qypshaqtar, ıaǵnı vengerler ozyp tur. Sadaq atý tehnologııasyn solar ǵana saqtap otyr. Chehtar, slovaktar men rýmyndar da myqty. Eýropa sadaq atý ónerinen kóz jazǵan joq. Biz qazaq umytyp qalyp otyrmyz. Qazaqta naızagerlik degen de ǵajaıyp óner bolǵan. Qunanbaı sumdyq naızager bolǵan. Túıeniń qumalaǵyn ilip alý jarysy bolǵan kezde atpen shaýyp kele jatyp naızanyń ushyna túıeniń qumalaǵyn qadap óte shyǵady eken. Qunanbaı – eń sońǵy naızagerdiń biri. Ulytaýdaǵy Erden batyr da saıysta shaq keltirmeıtin naızager bolǵan deıdi. Taǵy bir keremet derek, bıyl Qalba taýynda naımandar men Shyńǵyshan áskeriniń soǵysqanyna 800 jyl tolyp otyr. Osy shaıqasta naımandardyń jeńiliske ushyraǵany belgili. Sol kezde Shyńǵyshan úlken toı jasaǵan deıdi. Sonda Shyńǵyshannyń nemere inisi ǵoı deımin, qanshama myń ásker sadaq atqanda 800 metr nysanaǵa, tasqa tıgizdi deıdi. Sol tasty mońǵoldar Qaraqorymǵa alyp ketken. Ony keıin orystar Ermıtajǵa alyp ketken degendi bir jerden oqydym. Mine, sol rýh qaıta jańǵyryp jatyr. Bálkim, kelesi jyly «Tolaǵaı sultany» saıysy aıasynda sadaqtan chempıonat ótkizetin shyǵarmyz. Bálkim, Qunanbaı atyndaǵy naızagerler saıysyn ótkizip, naızagerlikti de qaıta jańǵyrtarmyz. Osyndaı oılar bar. Osy rette ıdeıamyzdy qoldap, júzege asyrǵan Kókpekti aýdanynyń ákimine kóp rahmet» deıdi óner janashyry.
Al Kókpekti aýdanynyń ákimi Ashat Smaılov «Tolaǵaı sultany» saıysy endi Kókpekti jerinde dástúrli túrde ótetinin, shara aýqymyn jyldan jylǵa keńeıte túsýdi kózdep otyrǵandaryn aıtady. «Bul sharany uıymdastyrýdaǵy maqsat-muratymyz – bireý. Elimizdiń bereke-birligin arttyrý, erteńgi urpaqty otansúıgishtikke, batyldyqqa, batyrlyqqa tárbıeleý, ulttyq salt-dástúrlerimizdi ulyqtaý. Aldaǵy ýaqytta biz bir ǵana «Tolaǵaı sultany» saıysymen shektelmeı umytylǵan salt-dástúrlerimizdi jańǵyrtatyn bolamyz. Osy rette saıystyń joǵary deńgeıde ótýine aıryqsha úles qosqan oblystyq Jastar resýrstyq ortalyǵynyń dırektory Araılym Kerimbekqyzyna, demeýshiler Bolat Bekberdınov, Erjan Qoıgeldın, Marat Harıkov, Jumabek Shýbaev, Vladımır Vınchýk syndy azamattarǵa alǵys aıtamyz. О́ńirimizdiń ózge aýdandary da sharaǵa atsalysyp, kıiz úılerin tigip, qonaqjaılylyǵyn tanytty. Barlyǵyna myń alǵys» deıdi ol.
120 keli tartatyn torpaqty 20 ret kóterdi
Ekinshi kúni jigitter qoldan keletin ónerlerin jurt nazaryna usynyp, bilim deńgeıin, oı-órisiniń kókjıeginiń keńdigin tarazyǵa saldy. О́kinishke qaraı, birinshi kúni bilek kúshimen kórermen kóńilinen shyǵyp, qazylar tarapynan jaqsy upaı alǵan jigitter bul kúni bilim kúshiniń tómen, rýhanııattan alshaq ekendigin baıqatty. Tipti uly Abaı men Ybyraı Altynsarınniń mektep oqýshylarynyń ózi jatqa biletin óleńderin shatastyrǵan qatysýshylar boldy. Desek te ekinshi kúni buǵan deıin qoshqar kóterýmen dańqy shyqqan túrkistandyq Ákbar Elýbaıuly sahnaǵa 120 keli tartatyn torpaqty alyp shyǵyp, basynan asyra 20 ret kóterip, eldi eleń etkizdi. Al Abaı aýdanynan kelgen Aıdos Úrkimbaev qarynyna bir metrdeı bıikten 16 kelilik kir tasyn tastatyp, keýdesine qoıǵan jalpaq tasty zor balǵamen soǵyp jarǵyzdy.
Bir qatysýshy qaıys bolmaǵan soń úzeńginiń jaqtaýyn jipten órip, qazylarǵa kórsetse, taǵy bir qatysýshy úrmeli aspappen shet eldiń áýenderin áýeletti. «Bıyl «Tolaǵaı sultany» saıysyn alǵash ret halyqaralyq deńgeıde ótkizip jatyrmyz. Jarysqa qatysýshylardyń sany da, sapasy da artyp kele jatqany qýantady. «Jigitke jeti óner de az» deıdi. Sporttyq saıystardan bólek jigitterdiń ónerine, bilim deńgeılerine erekshe mán berdik» deıdi jastardyń janashyry, oblystyq Jastar resýrstyq ortalyǵynyń dırektory Araılym Esimbekova.
Sonymen, eki kún boıy Tolaǵaı baýraıyn dúbirge bólegen saıystyń júldegerleri de anyqtaldy.
Kókpekti aýdanynyń Atymtaı jomart azamaty Bolat Bekberdınov tikken bas júlde – «Lada-Granta» kóligin abaılyq Aıdos Úrkimbaev ıelense, 1 oryn (1 mıllıon teńge) túrkistandyq Ákbar Elýbaıulyna, 2 oryn (700 myń) qaraǵandylyq Tileýhan Nurhanǵa, 3 oryn (500 myń) kerekýlik Batyrbek Qoshqarbaevqa buıyrdy. Segiz jigit arnaıy atalymdar boıynsha marapattaldy.
Júldegerler men qatysýshylardy oblystyq Ishki saıasat basqarmasynyń basshysy Irına Smıt quttyqtap, jyly lebizin jetkizdi.
Túıin
Eki kún boıy Tolaǵaı baýraıynda júrgende bir kórinis kópshiliktiń kóńilin tebirendirgeni anyq. Ol – kókpektilik ataqty kókparshy Qanat Bıqatovtyń atqa mingen 6 jastaǵy uly. Onyń úzeńgige aıaǵy jetpese de atqa qoryqpaı minýi jurtty súısindirdi.
Biz «Alty jastaǵy balasy atqa mingen Kókpekti. «Tolaǵaı sultany» munda ótpegende qaıda ótedi?» dedik ishteı.
Shyǵys Qazaqstan oblysy,
Kókpekti aýdany