Qostanaıda qul ustaıdy degenge kim senedi?

– Quldyqqa túsken adamdy pesh jaǵýǵa, dárethana, qora tazalaýǵa jekken. Qalǵan ýaqytta qashyp ketpeýi úshin baılap qoıǵan. Álgi marqumnyń jazyǵy – kir qolymen kastrıýlden ruqsatsyz tamaq alyp jegeni eken. Qarny ashyp, kózi qaraýytyp turǵan adam ǵana sondaı tirlikke barady. Ash adam qolynyń tazalyǵyn, kir ekenin oılaı ma? – dedi oblystaǵy «Damytý» qoǵamdyq qorynyń tóraıymy Nına Kosıýk. Bul qoǵamdyq uıym oblysta 2000 jyldan bastap jumys isteıdi. Sodan beri adam saýdasynyń qurbany bolyp, ólimmen aıaqtalǵan úshinshi oqıǵa tirkeldi. Sol úsheýdiń biri aıazǵa úsip ólgen. Ýaqytynda el qatarynda-aq júrgen kisini typyr etkizbeı mal sońyna salǵan, ol aqyrynda azyp-tozyp, quldyqpen kóz jumǵan. «Damytý» qoǵamdyq qorynyń mamandary 200-den asa qıyn jaǵdaıǵa dýshar bolǵan adamdarǵa kómek qolyn sozǵan.

Árıne, adam saýdasy jasyryn júretindikten, zaman tynysh, zań bar, jurttyń barlyǵy saýatty, damyǵan qoǵamda bireýdi bireý baılap, qulaǵyn kesip, quldyqqa jegip jatyr degen eshkimniń oıyna kele qoımaıdy. Biraq qoǵam damyǵan saıyn adam saýdasyna qatysty qylmys ta asqynyp kele jatqanǵa uqsaıdy. Qazir aýylda da, qalada da qara jumys isteıtin adam az. Arzan jumys kúshi taptyrmaıtyn tapshylyqqa aınalǵan. Bul jer júzinde jaıylǵan qylmystyń biri bolǵandyqtan muny BUU sekildi bedeldi uıym nazarynda ustaıdy. Norvegııa koroldiginiń syrtqy ister mınıstrligi bólgen qarjyǵa jumys isteıtin «Aımaqtyq jáne jahandyq qaýip-qaterler turǵysynan Ortalyq Azııada adam saýdasyna qarsy kúresti kúsheıtý men osal mıgranttardy qorǵaý» óńirlik jobasynyń tusaýkeserinde Halyqaralyq kóshi-qon uıymy (HKU) – BUU agenttigi jobasynyń úılestirýshisi Ánısa Qýanova Qazaqstandy Orta­lyq Azııadaǵy adam saýdasy qylmysynyń ortalyǵyna jat­qyz­dy. Sońǵy bes jylda elimizde adam saýdasynan 2000 adam zábir kórgen, sonyń 80 paıyzy – shetel­dik­ter. Anyǵyn aıtqanda, olar О́zbekstannan, Qyrǵyzstannan, Tájikstannan keletin gastarbaıterler ekeni belgili. Áleýmettik deńgeıi tómen, turmys taýqymetimen nan tabý úshin jolǵa shyqqan jandar aldaý-arbaýǵa túsip qalady. Á.Qýanovanyń aıtýyna qaraǵanda, shetke shyqqan qazaqstandyqtar kóbine Birikken Arab Ámirlikteri men Túrkııaǵa jáne vızasyz memleketterge barǵanda kútpegen qaýipti jaǵdaılarǵa, «quldyqqa» tap bolady, májbúrli jynystyq qatynasqa jegiledi. Qazaqstandaǵy adam saýdasynyń qylmys quryǵyna otandastardan góri shetten kelgender kóp ilinedi eken. Onyń ústine Ánısa Naqypqyzy ishki kóshi-qon kezinde de adam saýdasy, basqa da qylmystardyń bas kóteretinin joqqa shyǵarmady. О́ıtkeni shetke shyqqan otandastar da, eldiń ońtústiginen soltústigine qonys aýdarýshylar men Ortalyq Azııa respýblıkalarynan jumys izdep keletinder, Reseıge ótetinder eń aldymen «kórmegen jerdiń oı-shuńqyry kóptiginen» osyndaı aıanyshty halge túsedi .

– Ortalyq Azııadaǵy bes elde adam saýdasyna qarsy kúresti kúsheı­tý men osal mıgranttardy qor­ǵaý» óńirlik jobasy júzege asyp jatyr. Oǵan Qazaqstan da kiredi. Úsh jylǵa eseptelgen joba qazir elimizdegi Nur-Sultan, Almaty, Taraz, Qyzylorda jáne Qostanaı sııaqty bes iri qalany qamtyp otyr. Kelesi jyly eldiń batys oblystaryna shyǵatyn bolamyz, – deıdi Á.Naqypqyzy.

Sonymen qatar Qazaqstan ishki adam saýdasy jóninen de aldyna qara salmaı turǵan kórinedi. Halyqaralyq joba ómirge joldama alǵan Qostanaıda da qylmystyń bul túrinen adam ólimi oryn alǵanyn sózimizdiń basynda aıtqanbyz.

– Jalpy oblysqa kelip, osyndaı jaǵdaıǵa ushyraıtyn sheteldik azamattar da, jergilikti adamdar da jumys izdegen, áleýmettik ahýa­ly tómen adamdar. Al jumys berýshiler olarmen kelisimshartqa otyrmaıdy, sosyn eńbekaqysyn bergisi kelmeı qashqaqtaıdy. Álimjettik jasaıdy. Mysaly, oblys óńirinde 90 jumys berýshi eńbek shartyn jasamaǵany, eńbekaqysyn bermegeni úshin jaýapqa tartyldy. Jaldanǵandardyń 98 paıyzy jumysty jasyryn, qujatsyz isteýge kelisedi. Bıyl jyl basynan beri oblystan 120 gastarbaıter shyǵaryldy. Olar 2 aılyq kórsetkishten turatyn memlekettik baj salyǵyn, ıaǵnı 5-6 myń teńge tólep, jumysty zańdy isteýine bolady. Quldyqqa urynatyndar zańdy bilmeıdi, ózge eldiń zańyn qarap shyqqysy, surastyrǵysy kelmeıdi, moıyn burmaıdy. Ishki adam saýdasy da adamdardyń zańdy bilmeýinen bolyp jatady, – deıdi oblystyq kóshi-qon polısııasy basqarmasynyń bastyǵy Qaırat Dútbaev.

– Quldyqqa túsý, bul bir jaǵy­nan psıhologııalyq qaqpan, buǵaý sekildi. Zábir kórgen jandar ony aıtýǵa, jarııa etýge qorqady, jasyryn, jabýly qazan jabýly kúıi qala beredi. Eki jylda 28 adamǵa kómek berdik, – deıdi N.Kosıýk.

Jalpy adam saýdasy qurbany men zardap shekkenderdi qorǵaý, kómek berý úshin jyl sa­ıyn respýb­lı­kalyq bıýdjetten qarjy bólinedi. Qostanaıda olarǵa arnalǵan ýaqyt­sha ustaý baspanasy 2016 jyldan bastap jumys isteıdi, onda jábir­lenýshilerge 8 túrli qyzmet kórse­ti­ledi.

– Osy jyldar ishinde ýaqytsha baspanaǵa adam saýdasy qylmysynan qııanat kórgen 48 adam toqtady. Onyń ishinde 41 eresek adam, 7 bala boldy. Zańsyz paıdalaný sıpatyna qaraı aıtsaq, 26 er kisi zańsyz jumysqa, 15 áıel jynystyq qatynasqa májbúrli túrde jegilgen. Amangeldi, Jangeldın aýdandarynan qalaǵa, qala irgesindegi aýdandarǵa jumys izdep barǵandar osyndaı tyǵyryqty jaǵdaılarǵa tap bolady. Olardyń aqshasy joq­tyǵyn, qujatyn joǵaltyp alǵa­nyn, basqa da osal tustaryn nıeti jaman adamdar qalaǵanynsha paı­dalanady, – deıdi oblystyq ju­myspen qamtýdy úılestirý jáne áleýmettik baǵdarlamalar bas­qar­masy áleýmettik mekemeler qyzmetin úılestirý bóliminiń basshysy Maıdashash Jumaǵalı. Adam saýdasy qylmysynan jábir­le­ný­shi shetel azamattaryna bıýdjette qaralmaǵandyqtan bizdiń elde birsypyra qyzmet túri kórse­til­meı­di. Biraq sońǵy jyldary ol birneshe oblysta sheshimin taba bastapty. Olarda aýyr halge dýshar bolǵan sheteldikterge medısınalyq kómek kórsetiledi.

«Damytý» qoǵamdyq qorynyń tóraıymy N.Kosıýkten sońǵy jyldary oblysta adam saýdasy qyl­my­synan jábirlengenderdiń kómek suraýynyń azaıyp-kóbeıýi týraly suraǵanymyzda, ol polısııanyń qalaı jumys isteýine baılanysty ekenin aıtty.

– Bul toqtamaıtyn qylmys pa dersiń. Sheteldikterdi bylaı qoı­ǵan­da ishki adam saýdasy az emes. Polısııa qalaı anyqtaıdy, solaı bizge kelip, baspanadan basqa psıhologııalyq, medısınalyq jáne basqa da kómekter alady. Jas qyz­dar­dyń saýdaǵa túsetini, onyń jıi­le­geni qasiretti. Bul adamdardyń beıqamdyǵyna da baılanysty. 11616 nómirli senim telefony jarnamadan túspeıdi, soǵan adamdar mán bermeıdi, – deıdi «Damytý» qoǵamdyq qorynyń tóraıymy.

Mamandardyń aıtýyna qara­ǵan­da, turmysy tómen, áleý­met­tik turǵydan az qamtylǵan jandar negizinen adam saýdasynyń qu­ry­ǵyna tez ilinedi eken. Al adam saýdasymen aınalysatyndar qul­qynnyń sońyna túsken, aram tabysqa maldanǵandar ekeni bese­neden belgili. Sebebi qaıdan dersiz? Tárbıeniń osaldyǵynan ba, álde Abaı aıtqandaı, barlyq jaman qasıettiń jalqaýlyqqa baryp tirelýinen be eken? Áý basta eki jaq ta – «qul» men qara nıetti de adal eńbekti ádet etkende ǵana qoǵamda adam saýdasyna oryn bolmas pa edi, bálkim?

QOSTANAI