Senbi, 30 naýryz 2013 2:07
Qazaqstan Sýretshiler odaǵy basqarmasynyń tóraǵasy, Qazaqstan Respýblıkasynyń eńbek sińirgen qaıratkeri, professor Baıtursyn О́MIRBEKOVPEN búgingi ulttyq beıneleý óneriniń bary men joǵy jaıly áńgimelesken edik.
Senbi, 30 naýryz 2013 2:07
Qazaqstan Sýretshiler odaǵy basqarmasynyń tóraǵasy, Qazaqstan Respýblıkasynyń eńbek sińirgen qaıratkeri, professor Baıtursyn О́MIRBEKOVPEN búgingi ulttyq beıneleý óneriniń bary men joǵy jaıly áńgimelesken edik.
– Barlyq kezde shyǵarmashylyq odaqtar memlekettiń qoldaýy men kómegine zárý. Degenmen, sonyń ishinde beıneleý óneriniń óresi tómendep, sapasy túsip ketti, deıtin alańdaýshylyǵyńyzdy aıtýdaı aıtyp júrsiz? Bul bir jaǵynan sýret salasynda kásibı báseke men saıystyń, saraptyń joqtyǵynan da oryn ala bastaǵan jaıt ekeninen de qulaǵdar etkensiz. Mınıstrlerdiń qulaǵyna jetken osy máselede qozǵaý bar ma?
– О́tken jyldyń sońyna taman Á.Qasteev atyndaǵy óner mýzeıinde «Qazaq halqynyń epostyq jyrlary men tarıhy, dástúrleri» atty respýblıkalyq kórme-konkýrs ótti. Onyń uıymdastyrýshylary sol mýzeı men Sýretshiler odaǵy, al demeýshi jáne tapsyrys berýshisi «Arline» kompanııasy. 200-den asa sýretshi 300-ge jýyq shyǵarmasyn konkýrsqa ákeldi. Buǵan biz qýandyq, sebebi, óner saıysyna túsip, sheberligi men talantyn kórsetem deýshilerdi bulaı yntalandyrý qoldan kele bermeıtin sharýa ári M.Kenbaev, Q.Teljanov, S.Mámbeevterdiń izbasarlaryn kóremiz be dep te úmittengen edik.
Shynynda da kompanııa basshylarynyń qazaq eposy men tarıhı dástúrine arnap konkýrs jarııalap, onyń eń úzdigine 15 myń AQSh dollaryn taǵaıyndaýy, birinshiden, naǵyz ultjandy azamat ekenin baıqatsa, ekinshi jaǵynan osy sýret ónerin jaqsy biletin jáne shyn janashyry ekenin kórsetti. Áıtpese, egemen el bolǵaly jeke kásipkerlerden mundaı myrzalyq bolǵan emes. Tek ótken 2011 jyly Sýretshiler odaǵy táýelsizdigimizdiń 20 jyldyǵyna arnap beıneleý óneriniń eń jaqsy týyndylaryna konkýrs jarııalaǵan edik. Sol konkýrs ta biraz sebepshi bolǵan bolýy kerek, áıteýir seń qozǵalǵan sııaqty. Jáne bıyl Mádenıet jáne aqparat mınıstrligi jyl saıyn «Táýelsizdik tolǵaýy» degen ónerdiń ár salasynan ótkizip júrgen konkýrsyna beıneleý ónerin de qosypty. Osyǵan qaraǵanda bul máselede qozǵalys bar.
– Sońǵy jyldary bir de bir mýzeı sýretshilerdiń eńbegin satyp almaǵan kórinedi…
– О́z basym óner mýzeıinde kóp jyldar qyzmet istegen soń onyń problemalaryn táýir bilem ǵoı deımin. Mýzeıde turǵan eksponattar kórermenge qazaq beıneleý óneriniń ósý, damý joldaryn, kezeńderin jáne avtorlaryn júıeli túrde, hronologııalyq jáne basqa tásildermen jetkizetindeı dárejede bolýy kerek. Máselen, Á.Qasteev atyndaǵy óner mýzeıinde orys ónerin sonaý XVII ǵasyrdan bastap HH ǵasyrǵa deıin tanystyryp, shyǵarmalaryn kórsetip otyryp dáris oqýǵa bolady. Al bizde táýelsiz el bolǵaly beri jınaǵan shyǵarmalarymyz kóp suraqtarǵa jaýap bere almaıdy. Q.Teljanovtyń «Atameken», M.Kenbaevtiń «Áńgimesi» ıakı, G.Ysmaıylovanyń portretteri sııaqty dúnıeler joq dese de bolady. Onyń sebebi, burynǵydaı taqyryptyq kórmeler ótpeıtini, tapsyrys berilmeıtini, mýzeı satyp alýǵa nemese tapsyrys berýge qarajatynyń joqtyǵynan. Al sýretshi bolsa kúnkóris úshin salondarǵa gúl shoǵyn, aıdyn kól, aqqý, qaz sııaqty qarapaıym halyqtyń suranysyna laıyq sýret qoıady.
Joǵaryda aıtqan Táýelsizdiktiń 20 jyldyǵyna arnalǵan konkýrstyń jeńimpaz sýretteriniń 5-6-ynyń baǵasyn túsirip, sýretshilerdiń patrıottyq sezimine barmaq batyryp júrip mýzeıge ótkizdik-aý, áıteýir.
Al Sýretshiler odaǵy bolsa jyl saıyn óziniń ótkizip júrgen sharalarynan jaqsy týyndylar bolǵan jaǵdaıda mýzeıge tegin berip turady. 2010 jyly ótkizgen halyqaralyq sımpozıýmnyń nátıjesi boıynsha mýzeıge bes shyǵarma ótkizdik.
– Qalaı desek te, bir kezderi qazaq beıneleý óneriniń mektebi qalyptasty. Sodan jurnaq bar ma?
– Qazaq beıneleý óneriniń mektebi qalyptasqan jáne ol óziniń Á.Qasteev, Q.Teljanov, S.Mámbeev, S.Aıtbaev, E.Tólepbaev sııaqty sheberlerimen kezinde Keńes Odaǵyna belgili, odan qalsa dúnıe júzine tanyla bastaǵan mektep. Búgin biz sol mekteptiń dańq-daqpyrtymen mýzeı ustap otyrmyz, ónerdiń qadirin biletin birtalaı azamattar jeke qor jınap kolleksıoner bolyp júr. Al sol mektepti qalyptastyrǵan az ǵana aqsaqaldar men orta býyn aǵalar áli de ustazdyq etip, kásibı ónerdiń qasıetin kótermeleýge tyrysyp-aq júr. Máselen, T.Júrgenev atyndaǵy óner akademııasynda KSRO halyq sýretshisi, akademık, professor Qanafııa Teljanovtyń sheberlik synyby bar. Jaqynda 60-qa tolyp, mereıtoılyq kórmesin óziniń shákirtterimen birge ótkizeıin dep otyrǵan Jumaqyn Qaırambaevtyń da sheberlik synyby jaqsy nátıjelerge, talantty shákirtterge kende emes. 2012 jyly osy akademııany bitiretin alty stýdenttiń dıplomdyq jumysynyń deńgeıin kórip, men olardy birden Sýretshiler odaǵyna múshelikke alýǵa usynys jasadym. Odaqtyń basqarma plenýmy meniń usynysymdy qoldap altaýy da múshelikke qabyldandy. Jaqynda osy toptyń shyǵarmashylyq kórmesin ótkizdik. Jarty jyl shamasyndaǵy eńbek nátıjeleri quptarlyq bolǵandyqtan bizdiń qoldaýymyzben olar Máskeý qalasynda ótken halyqaralyq jas sýretshiler kórmesine qatysyp qaıtty. Olar sol kórmeden tabysty oraldy deýge bolady, sebebi, barlyǵynyń jumystary kórme katalogine engen. Demek, mektep bar, dástúri áli taıǵan joq deýge bolady. Biraq, búgingideı «osy bolady» dep qol qýsyryp otyra bersek bastan baq taıýy op-ońaı.
– Oqý oryndarynda kadr daıarlaý máselesi syn kótermeıtinin de alǵa tartqansyz.
– Oqý oryndaryndaǵy jaǵdaı syn kótermeıtini anyq. Oǵan mynandaı dálelder aıtaıyn. О́nerge baýlý, úıretý, oqytý prosesi óte qıyn is. Oǵan kitap pen dápter, kompıýter jetkiliksiz. Birinshiden, tabıǵı talant kerek. Úlken kásibı sheber ustaz kerek, sodan keıin eńbek etýge jaǵdaı kerek. Talanttylardy tańdap alyp jatqan oqý ornyn sońǵy jyldarda kórgen emespin. Osylaı oqýǵa túsip, bitirip, dıplom alǵan jastar «men sýretshimin» dep kókirek qaqsa, siz mynaý demokratııa zamanynda «ári júr» dep aıta almaısyz.
Al, oqýǵa túskenderge sabaq berýge bárine birdeı Q.Teljanovty, S.Mámbeevti taǵy solar sııaqty Halyq sýretshilerin qaıdan taýyp beremiz. Tipti, olardan keıingi aǵa býyn ókilderin muǵalimdikke shaqyraıyn desek ataqtary joq. Jasy 60-70-ke kelip jatsa da sýretteri tanymal bolyp, aty ańyzǵa aınalsa da muǵalimdikke jaraý úshin qurmetti ataq kerek, áıtpese kandıdattyq, dıssertasııa qorǵap magıstr bolýlary shart. Sondyqtan búgingi tańda beıneleý ónerin oqytatyn ustazdyq qyzmetke sheber sýretshini shaqyryp alý qıyn bolyp tur. Ras, qazir ǵylymı dáreje alyp, magıstr, doktor PhD bolyp júrgen jastar barshylyq. Biraq olar – ónertanýshy-ǵalymdar, teorııa nemese óner tarıhymen aınalysady. Al oqýshyǵa kenep betine boıaýdy qalaı jaǵatynyn, músin ónerinde kólemdi formany qalaı jasaıtynyn kim aıtyp, kórsetip beredi?
Árıne, kásibı sýretshi. Olar bolsa az jalaqyǵa kúni boıy aýdıtorııada otyryp, shyǵarmashylyqtan qol úzýge yntaly emes. Sonda respýblıkadaǵy qyrýar sýret ónerin oqytatyn fakýltetter men bólimderde kimder sabaq berip júr degen suraq týady.
Jaraıdy, talant tańdadyq deıik. Ustaz taýyp oqytý isin bastadyq deıik. Al sýretshini oqytý óte bir qymbatqa túsetin is. Olaı deıtinimiz, tipti, Keńes ókimeti kezinde árbir sýretshi stýdentke 35 sharshy metr oqý ǵımaraty josparlanatyn edi. Sonda 500 stýdent oqıtyn oqý ornyna 17500 sharshy metr bolatyn ǵımarat salyný kerek. Ol bir deńiz. Endi oqýǵa arnalǵan qural-jabdyqtar qanshama, materıaldar óz aldyna jáne tabıǵatqa shyǵyp sýret salý, natýra t.s.s. kóptegen qosalqy kerek-jaraqty eseptesek tehnıkalyq nemese medısınalyq oqý ornynan kem qarajat qajet bolmaıdy. Sondyqtan sýret salýǵa oqytatyn oqý oryndarynyń qazirgi materıaldyq bazasy syn kótermeıdi desem ótirikshi bolmaımyn.
– Memlekettik tapsyrys bir baǵytta – músinshilerdiń paıdasyna monýmentti eskertkishter salasynda júrýi sýretshilerdiń ókpesin qara qazandaı etip júrgen syńaıly?
– Tarıhı-mádenı qundylyqtar árıne, tek eskertkishter men monýmentterden jasalmaıdy. Beıneleý óneriniń basqa salalary da qaıtalanbas obrazdyq shyǵarmalar jasaýǵa, óner eskertkishine aınaldyrýǵa múmkindigi zor. Ásirese, álem óneri tarıhynda keskindeme (jıvopıs) orny erekshe. Onyń janrlary, túrleri, ádisteri, aǵymdary adamzattyń qyzyǵýshylyǵy men estetıkalyq talaptaryna san jyldar qyzmet etip keledi. О́ıtkeni, onyń basqalaryna qaraǵanda beıneleý múmkindigi mol, túr-tús pen jazyqtyń betinde keńistik qalyptastyrý, ıllıýzorlyq kórkem beıne arqyly adamnyń oı-órisine, psıhologııalyq minez-qulqyna áser ete alady. Árıne, osynyń bári tek sýretshiniń qolynda. Sondyqtan oǵan jumys berý kerek. Jaqynda Almaty ákimdiginiń mádenıet basqarmasy áleýmettik úzdik jobalarǵa konkýrs jarııalapty. Sýretshiler odaǵy «Almaty – táýelsizdiktiń altyn besigi» degen taqyrypqa sýret konkýrsyn jarııalaıyq degendi usyndyq. Úzdik shyǵarmalardy tańdap alyp, respýblıka kóleminde jyljymaly kórme uıymdastyraıyq, Almatynyń keshegisi men búginin kórseteıik, adamdarymen tanystyraıyq, tabıǵatyn nasıhattaıyq degen oıymyz ótpeı, sebebine jaýap ta ala almadyq.
Kóptegen ákimshilik ǵımarattarda, qonaq úılerdiń qabyrǵasynda Qytaıdan ákelingen arzan kóshirmeler ilinip turǵanyn kórgende jigeriń qum bolady. Solardyń ornyna óz klassıkterimizdiń kóshirmesin ilýge bolady ǵoı.
О́tken jyldyń tamyz aıynda men sol kezde «Nur Otan» HDP Tóraǵasynyń birinshi orynbasary bolǵan qazirgi Májilis spıkeri Nurlan Nyǵmatýlınniń qabyldaýynda bolyp, beıneleý óneriniń tóńireginde pikir almasqan edik. Sonda ol kisi Qaraǵandy oblysynda ákim bolǵan kezinde qalanyń №1 mektebine ár bıznesmenge bir kartınadan satyp alǵyzyp, galereıa uıymdastyrǵanyn aıtyp edi. Osyndaı úlgi bolarlyq bastamany ári qaraı jalǵastyrsaq estetıkalyq tárbıe máselesi sheshimin taýyp, mektepte rýhanı-materıaldyq qundylyq paıda bolyp, sýretshiniń materıaldyq jaǵdaıy da jaqsaryp, shyǵarmashylyq yntalylyǵy artatyny daýsyz.
– О́nerdiń teorııasy men syny da berekesiz kúıde. Beıneleý ónerinde máseleniń munshama qordalanýyna qarap, álemdegi eń baǵaly janrdyń bizde baǵy janbaı júr degen paıymǵa kelýge bolatyn sııaqty.
– О́nerdiń teorııasy men syny kezinde tek Máskeý qalasy arqyly qadaǵalanyp, sol jaqta kadr daıarlanyp, tek orys tilinde jazylyp, aıtylyp keldi ǵoı. Tipti, qazaqsha maqala jazsań kekse tartqan ónertanýshylar murnyn shúıiredi. Bir jaǵynan onyń sebebi de bar. Ol, osy kúnge deıin ónertanýshylar daıarlaý qazaq tilinde durys jolǵa qoıylmaǵanynda. Bul mamandyq jalpy óte tereń bilimdi qajet etedi. Sondyqtan men ony ýnıversıtettik deńgeıge kóterý kerek der edim. Jáne oqýǵa sýret ónerinen orta bilimi bar jastardy, tipti bakalavrıattan keıin alǵan tipti jaqsy bolar edi.
Búginde bizde 5-6 ónertaný doktorlary bar. Biraq, barlyǵy da orys tildiler. Kezinde marqum Bolat Baıjigitov degen azamat ónertaný men fılosofııanyń toǵysynda úlken ǵalym dárejesine kóterilgen edi, amal ne, erte dúnıe saldy. Degenmen, qazaqsha birtalaı eńbek jazyp, ǵylym kandıdattaryn daıarlap úlgerdi. Endi sonyń dástúrin jalǵastyratyn adam kerek.
Búgingi jaǵdaı oqý jáne ǵylym mınıstrliginiń sheshimimen ónertaný mamandyǵyn keshendi túrde qarastyrýdy qajet etedi. Aldymen bir ǵylymı-zertteý, kadr daıyndaý ortalyǵyn belgilep, soǵan josparly túrde til biletin mamandardan joǵary kvalıfıkasııaly ǵylymı jetekshiler daıyndap, olardy Reseıden oqytyp alý kerek. Olar tarıhshylar, synshylar, óner teorııasy sııaqty mamandar bolyp júıeli zertteýler uıymdastyryp, óner saýdasy, sarapshylar men dılerler daıyndaýy kerek. Sóıtip, irgeli zertteýler men shynaıy syn, óner narqy máseleleri onyń sapasy men kórkemdik deńgeıin kótereri haq.
– Siz beıneleý ónerin qoldaýda ózbek aǵaıyndarymyzdyń tájirıbesin qarap kórýdi usynyp júrsiz. Basqa kórshilerimiz ne bitirip jatqan jaıy bar?
– Iá, ózbek aǵaıyndardyń beıneleý ónerine yqylasy erekshe ekenin kórip júrmiz. Olarda Sýretshiler odaǵynyń ornynda Sýret óneri akademııasy degen memlekettik qurylym bar. Onyń prezıdenti ókimet múshesi, qaramaǵynda oqý oryndary, kórme zaldary men mýzeıleri, sheberhanalary men salondary bar. Sýretshilerge akademık, múshe-korrespondent degen ǵylymı dáreje beredi, qurmetti ataqtar taǵaıyndaıdy. Alaıda, men munyń bári durys eken degennen aýlaqpyn. Shyǵarmashyl odaqtyń memlekettik qurylym retinde eńbek etýi retsizdeý. Onyń shyǵarmashylyǵyna nuqsan kelmeı me? Sondyqtan meniń prınsıpim – «Platondyq mahabbattan» ári aspaý, biraq ulttyq ónerdi jan-jaqty qoldaý.
Biz burynǵy Keńes ókimeti tusyndaǵy respýblıkalar sýretshileri búgingi kúni Máskeýdegi halyqaralyq sýretshiler odaǵy konfederasııasyna kiremiz. Sol jerde jylyna bir-eki ret bas qosyp, ortaq máselelerdi talqylap, sheshim izdeımiz. Sondaǵy baıqaǵanym, jappaı jekeshelendirý aýrýyna shaldyqqan qyrǵyz, qazaq, armıan men tájikter eken. Basqalarynyń dúnıe-múlki túgel, sonyń arqasynda ómirleri jaman emes, ónerleri de órge basyp turǵan sııaqty. Eń bastysy, memlekettik qoldaý kórip, aıaly alaqannyń jylýynda otyr.
– Bir kezdegi Sýretshiler odaǵynyń sheberhanalary ornalasqan jeti qabatty úı jekeshelenip ketti. Qazirgi jas qylqalam sheberleri qaıda otyrady?
– Eger dúnıe-múlkimiz túgel ózimizde bolsa, sheberhanalardy sýretshiler aqyly paıdalanar edi. Eńbek etpeıtin sýretshilerden sheberhana qaıtarylyp, basqa jastarǵa berilgen bolar edi. Endi ondaı múmkindik joq. Odaq óz betimen sheberhana salýǵa qaýqarsyz, aqshasy joq. Sondyqtan qala ákimdigine, oblys ákimine ótinish bildirip jatqanymyz, ýaqytsha bolsa da talantty jastarǵa ákimniń qoldaýy retinde belgili bir jobalaryn iske asyrý merzimine sheberhana berip tursa, tipti aqyly túrde bolsa da úlken kómek bolar edi.
– Osynyń bárine qaramastan, táýelsizdik jyldarynyń bederinde Jeltoqsan oqıǵasyna arnalǵan bir de bir sýret salynbaýynyń syryn qalaı túsindirer edińiz?
– Jeltoqsan oqıǵasyna tikeleı taqyryptyq shyǵarma jasalmaǵany belgili dárejedegi saıası ahýaldarǵa da baılanysty ǵoı. Bárińizge málim, bizdiń sanamyzda atyp, asý, sottaý, repressııa degen uǵym shegedeı qaǵylyp, úreı, qorqynysh degen atadan balaǵa mıras bolyp qalǵan joq pa? Qyzyl jaǵaly, taıaq ustaǵan jol polısııasy toqtatsa meniń de zárem ushady. Negizgi sebep osy ma dep oılaımyn.
Ekinshi sebep, tapsyrystyń joqtyǵy. Qazirgi naryqtyq qatynas sýretshige ondaı taqyrypqa barǵyzbaıdy. Oǵan búgin satylyp ketetin sýret salý kerek. Aıdarynan jel esip turǵan sýretshiler bar shyǵar, biraq olardyń azamattyq deńgeıi jeltoqsanǵa qalam tartýǵa jetpeıtin bolar.
– Suhbattasýdyń sáti túsip turǵanda Sýretshiler odaǵynyń alda kele jatqan 80 jyldyǵyn aınalyp ótýge bolmas.
– Bizdiń bilýimizshe, eń alǵashqy shyǵarmashyl odaqty sýretshiler qurǵan sııaqty. Uıymdastyrý komıtetiniń tóraǵasy bolyp 1932 jyly Áýbákir Ysmaıylov aǵamyz taǵaıyndalypty. Mundaı datany atap ótpeýge bolmaıdy ǵoı dep biraz sharalar qarastyryp qoıdyq.
Eń aldymen, barlyq oblystar men qalalardaǵy Sýretshiler odaǵynyń fılıaldary men jeke uıymdarǵa jergilikti jerlerde nasıhat jumystaryn júrgizý tapsyryldy. Osy mereke qarsańynda sýretshilerdiń birligi men ónerge degen rııasyz berilgendigin kórsetýimiz kerek dep sheshtik. Ony ispen kórsetpekpiz. Josparda qazan aıyna úlken kórme uıymdastyrý, ǵylymı konferensııa daıyndaý, jastarǵa arnap plener ótkizý, «Qazaq óneri» atty úlken albom, birneshe sýretshiniń jeke katalogyn shyǵarý, basqa da sharalar kózdelgen. Qazir osynyń bárine qarajat izdeýmen aınalysýdamyz.
– Áńgimeńizge rahmet!
Áńgimelesken
Aınash ESALI,
«Egemen Qazaqstan».
ALMATY.