Kıeli Qarqaraly topyraǵy kórse kóz súısiner ásem tabıǵaty, tamyryn tereńge tartqan taǵylymdy tarıhymen ǵana emes, talaı ǵulama ǵalymdardyń tabanynyń izi qalǵan syrǵa toly shejiresimen de qasterli. Muny kezinde qazaqtyń birtýar perezenti Qanysh Sátbaev: «Altaıdan Karpatqa deıingi ulan-baıtaq dalada dál Qarqaraly topyraǵyndaı qasıetti jer joq» dep dóp basyp baǵalaǵan bolatyn. Mine, osy bir kıeli mekenniń qasıetine qasıet, tarıhyna taǵylym ústeıtin esimderdiń biregeıi – Qunanbaı qajy men hákim Abaı tulǵasy.
Taǵylym tunǵan topyraq
Iá, tarıhy qos ǵasyrǵa jýyqtaıtyn Qarqaralyny aıtsaq, uly Abaıdyń ákesi Qunanbaı О́skenbaıuly saldyrǵan meshitti aıtpaı ketýge bolmaıdy. Meshit sóz bolǵanda, áste Qunanbaı qajy qaıratkerliginen attap óte almaımyz. Al tekti Qunanbaı tilge tıek etilgen jerde kemeńger Abaı esiminiń de qatar aıtylýy zańdylyq. Áke men bala arasyndaǵy ǵumyrlyq ulaǵattyń úzdik úlgisin tanytatyn qos qaıratker taǵylymy búginde tek Semeı, Shyńǵystaý óńiri ǵana emes, qasıetti Qarqaraly topyraǵynda da saırap jatyr.
Ulttyq rýhanııat álemine silkinis ákelgen kemeńger tulǵalar nyspysyn Qarqaralymen tyǵyz baılanystyryp turǵan Qunanbaı qajy meshitinen bólek, mundaǵy taǵy bir qundy jádiger – Abaı dám tatqan ataqty tatar kópesi Halıolla Bekmetovtiń «Kóktóbel úıi». Qatar jarasqan qos eskertkish búginde óz dástúri men daǵdysyn qalyptastyrǵan tarıh, mádenıet, sáýlet óneriniń birtutas keshenine aınalǵan. Meshitke soǵyp, Abaı úıine kirmeı ketýge bolmaıdy. Sol sekildi Abaı úıiniń tabaldyryǵyn meshitten buryn attamaıtyn kıeli ólkeniń jazylmaǵan óz tártip-zańy bar.
Bala kúnimizden qulaǵymyzǵa quıyp ósken osy bir qaǵıdadan týǵan jerge qaı ýaqyt, qaı mezgilde jol tússe de, attap kórgen emespiz. Bul joly da sol ádetimizden tanbadyq. Ekintige taıaý Qarqaralyǵa kirgen kóligimizdi qala kireberisinen kútip alǵan ákem Rymbek Shaımuratuly ózi bastap Qunanbaı qajy meshiti, odan ári Abaı túsken kóktóbel úıdiń qaqpasyna ákep tiredi. Meshittiń sol jaq qaptalynan oryn tepken aqyn men ákesine arnalyp turǵyzylǵan eńseli eskertkish te tarıhı keshenniń qundylyǵy men mazmundyq mánin baıyta túskendeı.
Qunanbaı qajy saldyrǵan meshit pen Abaı toqtaǵan úıdiń tabaldyryǵyn talaı márte attap júrgenimizben, mystan quıylǵan bıiktigi 4 metrlik músindi boı kótergeli beri tuńǵysh kórýimiz. Osy jyldyń mamyr aıynda uly aqynnyń 175 jyldyq mereıtoıyna oraı dúnıege kelgen óner týyndysy saltanatymen kóz ben kóńildi qatar baýraıdy. Kompozısııa avtory Sáken Dáýletbaevtyń aıtýynsha, eskertkish medreseden úıge oralǵan jas Abaıdy ákesiniń qarsy alyp turǵan sátin sýretteıdi. Bir-birine irgeles ornalasqan Qunanbaı qajy meshiti men Abaı toqtaǵan úıdi úılesimdi úndestirgen músin shyn máninde Qarqaralydaǵy Qunanbaı men Abaı dáýiri atmosferasyn bederli beınelep tur.
Qarqaraly... Qunanbaı qoltańbasy
Qunanbaı qajy degende, bizdiń oıymyzǵa birden Muhtar Áýezov qalamyna arqaý etken «Abaı joly» roman-epopeıasyndaǵy qatal da meıirimsiz áke beınesi oralady. Alaıda, osy bir tulǵany kórkem ádebıette sýrettelgen keıipker beınesinen alshaq áketip, ózi ómir súrgen zamandaǵy halqy úshin jasaǵan jarqyn isteri men shynaıy ómirdegi bolmysyna úńiletin bolsaq, qatygez Qunanbaı emes, qaıratker Qunanbaıdyń márt tulǵasyn tanımyz.
Qasıetti Qarqaraly shaharyndaǵy shejireli hám qasıetti meken, 170 jylǵa jýyqtaıtyn tarıhy bar eńseli meshit tikeleı Qunanbaı qajy esimimen baılanysty. Qazaqtyń bas aqyny Abaıdaı uly kemeńgerdi ómirge keltirgen Qunanbaı babamyz el bılegen ádiletti de bedeldi ákim ǵana emes, musylmannyń bes paryzyn múltiksiz atqarǵan múmin kisi bolǵan. Buǵan dálel – ol kisiniń qajylyq jolmen qasıetti Mekkege baryp, onda musylman elderinen barǵan adamdar túsetin «Úı-Taqııa» («Tákıe») qonaqúıin salǵyzýy jáne Qarqaraly qalasynda meshit qabyrǵasy qalanýyna tikeleı muryndyq bolýy. Keıingi derekterde málim bolǵanyndaı, «Tákıe» qonaqúıi 12 bólmeden turyp, oǵan shamamen 60 adam syıǵan kórinedi. Biraq ókinishke qaraı, Mekkedegi qazaqtardyń salǵan jalǵyz ǵımaraty: meshit pen qonaqúı orny saqtalmaǵan. Esesine, qaıratker tulǵanyń Qarqaraly qalasynda turǵyzǵan qulshylyq mekeni búginge deıin jetip, jergilikti turǵyndar men qalaǵa qydyryp kelýshi qonaqtardyń kóz qýanyshyna aınalǵan.
Muraǵat derekterine úńiler bolsaq, meshit salý jónindegi alǵashqy bastama sol kezde Qarqaralyda aǵa sultan bolyp turǵan Quspek Táýkınniń basshylyǵymen qolǵa alynǵanymen, qurylysty qashan bastap, qaı jerge salý, jumys kúshin qaıdan alý sııaqty máselelerde Qunanbaı qajy esiminiń kóbirek atalatyndyǵyna kýá bolamyz. Uly jazýshy Muhtar Áýezovtiń jazbasy boıynsha, Qunanbaı 1849 jylǵa deıin Kishik-Tobyqty bolysynyń bolys ýpravıteli qyzmetinde bolyp, odan keıin
1849-1852 jyldary Qarqaraly okrýgine aǵa sultandyqqa saılanǵan kezinde meshit turǵyzylǵan. Bul jóninde HIH ǵasyrdyń ekinshi jartysy men HH ǵasyrdyń basynda ómir súrgen aıagózdik qazaq tarıhshysy Qurbanǵalı Halıd óziniń «Taraýıh Hamsa» degen kitabynda: «Qarqaralyda Quspek alynǵan soń, ornyna Tobyqty Qunanbaı myrza О́skenbaıuly 1849 jyly saılanady. Munan buryn aǵa sultandar bolar-keter bolyp ótken bolsa, bul saılanysymen sol jyly-aq meshit saldyryp, qurbandyq shaldyryp, rásimin ashty. Onyń táýir-aq ádilettiligi men jomarttyǵy bar edi. Osy meshitke birinshi bolyp ımam Hasan Seıfollauly taǵaıyndalǵan edi», dep jazady.
Meshit 1851 jyly ashylǵannan bastap, Keńes ókimeti ornaǵanǵa deıin halyqqa qyzmet kórsetip, tarıhı oryndardyń biri retinde musylman qaýymnyń ýaǵyz-nasıhat aıtyp, ádeptilik, ádet-ǵuryp pen dindi qatar jetektep kelgen qasıetti orny bolǵan. 80 jylǵa jýyq qasıetti Qudaı úıi atalyp, ımandylyq pen adamgershiliktiń uıytqysyna aınalǵan. Tek 1924 jyly tárkileýdiń alǵashqy kezderinde Qarqaralyǵa kelgen belsendiler: «Munyń munarasyn qulatý kerek, keńse qylamyz» dep, meshitti keńsege laıyqtaýǵa tyrysady.
Qasıetti mekenniń odan keıingi taǵdyry tóńireginde Qarqaralydaǵy Qunanbaı qajy meshitiniń burynǵy bas ımamy Ámirjan Áshimuly tómendegishe oı órbitti: «Bizdiń úlkenderden estigenimizdi aıtsam, álgi belsendiler Alla úıiniń munarasyn kim qulatady dep turǵanda, aralarynan Imash degen kisi: «Men qulatamyn, onda turǵan ne bar?» – dep, aǵash meshittiń ústine júgirip shyqqan kezde, qolynan baltasy ushyp ketip, aıaǵy taıyp qulap, sol jerde mert bolypty. Bul qudiretke túsine almaǵan belsendiler: «Mynaý jansyz úı qaraptan qarap bizdiń bir kisimizdi óltirdi» dep, meshitti órtep jibermekshi de bolǵan. Qasıetti úıdiń esiginiń aldy túgeldeı qorshalǵan tal sharbaq bolǵan eken, sonyń bárin úıip, kil aǵashtan salynǵan meshittiń shyǵys jaq shetinen órt qoıypty. Sol ýaqytta taldyń ózi ǵana janyp, al meshittiń irgesine ot darymapty. Jaı ǵana syrtyn qara kúıe shalyp, syrlap qoıǵandaı bolyp qalǵan eken. Yzalanǵan belsendiler otty endi batys jaq shetinen qoıyp, órtemekshi bolǵanda, sol jerde júrgen adamdardyń bireýiniń kózine jaǵymsyz elester kórinse, endi bireýiniń janaryna shoq túsip ábden tıtyqtatypty».
Sonymen qatar dinge qarsy bolǵan Keńes ókimeti kezinde «Qunanbaı qajy meshitiniń aıshyǵyn atyp túsirińder» degen buıryq ta bolady. Biraz kisiler aıshyqty nysanaǵa alyp atqanymen, oqtary darymaıdy. Sodan bir kisiniń oǵy meshit munarasyna dóp tıip, aıshyq jerge qulap túsedi. Al atqan kisi sol jerde dop sekildi domalap, belgisiz jaǵdaıda jan tapsyrypty. Esteri shyqqan belsendiler bastapqy oılarynan bas tartyp, meshitti jaýyp qoıyp, ózderi ketip qalypty. Eshkimdi jolatpaı, esik-terezesiniń barlyǵyn tars bekittirip tastapty. Sodan 1941 jylǵa deıin jabyq turǵan. Keıin Ekinshi dúnıejúzilik soǵysy bastalǵan kezde soǵys zardabyn tartqan baýyrlarymyz Ýkraına, Belorýssııa, Zakavkazeden kelip, osy jerdi jataqhana retinde turaq etipti. Biraq olar bul jerde kóp turaqtaı almaǵan. Bas-aıaǵy eki túnep, úshinshi kúni mazalary qasha bastaıdy. Qoldaryna qorjyndaryn ustap alyp, esiktiń aldynda úrpıisip otyrǵandaryn kórip:
– Nege ishine kirmeısińder, jatpaısyńdar? – dep surasa: – Bul bir mazasyz nashar úı eken, ishine kirip jatýǵa bolmaıdy, maza bermeıdi, tynyshtyq joq! – dep renishterin bildiripti.
Keńes zamanynda meshitti tek jataqhana retinde ǵana paıdalanyp qoımaı, basqa da maqsattarda qoldanǵan. 1991 jylǵa deıin bul jer ártúrli qoımalar qyzmetin de atqarypty. Odan soń kitaphana, keıin Pıonerler úıi bolady. Úlkenderdiń aıtýynsha, meshit qoıma bolyp turǵan kezdiń ózinde turǵyndar talaı tylsymnyń kýási bolǵan eken. Keshkilik kúlli qoımanyń ishin tap-tuınaqtaı etip jınap, tańerteńgisin kelse, rettep ketken kúrish, qaraqumyq sııaqty dándi-daqyldar bir-birine aralasyp, qaptardyń oryndary qozǵalyp, beıbereket shashylyp jatatyn jaıttar jıi qaıtalanady. Alǵashynda buǵan kúzetshilerdi kinálaıdy. Sodan qanshama senimdi adamdar kelip, túnimen kúzetedi. Alaıda, eshkim eshteńeni urlamaıdy, tek tańerteń barlyǵy bir-birimen aralasyp, qoımanyń ishi ybyrsyp shashylyp jatady. Keıinnen mundaı jaǵdaı meshit kitaphana bolyp turǵan ýaqytta da qaıtalanady. Irgedegi sórelerge rettestirip jınap ketken kitaptar tańerteń kelse, ortada úıilip jatatyn kórinedi. Qasıetti oryn bertinirekte Pıonerler úıine aınalǵanda da, keshkisin qaldyryp ketken baraban, gorn sııaqty saz aspaptary túnimen dybys shyǵaryp, kúzetshilerdiń zárelerin alypty. Aqyrynda bılik basyndaǵylar meshitti jaýyp tynady.
Jataqhana bolyp, atqora men qoıma qyzmetin de atqaryp, qaraýsyz qalyp kelgen jádigerdiń búginge deıin jetý jolyndaǵy ótkergen qıynshylyqtary keıin umyt boldy. Egemendik alǵan tustary alǵash ret «Jibek joly» jobasy negizinde memleketten qarjy bólinip, «Abaıdyń murajaıy» degen baǵdarlama aıasynda qaıta ashyldy.
Abaı toqtaǵan úı
Jazba derekterde keńinen sóz bolatyndaı, bolashaq uly aqyn Qarqaralyǵa jıi atbasyn buryp turǵan. Qasıetti ólkeni Shyńǵystaýdan keıingi ekinshi atamekeni sanaǵan. Qarqaralynyń Abaı júregine aıryqsha jaqyn bolýynyń úlken bir sebebi – aqynnyń anasy Uljan Qarakesek rýynyń qyzy bolsa, alǵan jary Dildá da áride Qazdaýysty Qazybek bı, beride Tilenshi bıdiń urpaǵy Alshynbaıdyń násili ekeni belgili. Bul jaıt álbette bolashaq aqynnyń qyzyǵy mol qalaǵa jıi kelip-ketip júrýine yqpal etkeni sózsiz.
Abaıdyń Qarqaralyǵa alǵashqy sapary negizinen meshittiń qurylys jumystary bastalǵan kezeńmen tuspa-tus keledi. Ony aqyn jıi túsip, qonaq bolatyn tatar kópesi Halıolla Bekmetovtiń kóktóbel aǵash úıiniń mańdaıshasynda jazylǵan: «Bul úıde 1850 jyly uly aqyn-aǵartýshy Abaı Qunanbaev bolǵan» degen derek rastaı túsedi. Eger aqynnyń 1845 jyly ómirge kelgenin eskersek, onda Abaıdyń Qarqaralyǵa alǵash 5 jasynda taban tıgizgenine kóz jetkizýge bolady. Al bul ýaqyt ákesi Qunanbaı qajynyń Qarqaralyǵa bolys bolyp saılanyp, meshit qurylysymen qyzý aınalysyp jatqan ýaqytyn kórsetedi. Ony Muhtar Áýezov te «Abaı joly» roman-epopeıasynda jaqsy sýretteıdi: «Abaı ákesimen birge Qarqaralyda turǵaly kóp kúnder boldy. Qazirde qys ábden túsip, qar bekip alǵan-dy. Qunanbaı kishkene qalanyń tap ortasyndaǵy kók shatyrly, úlken aǵash úıdi jataq etken. Qazaǵýar, qonaqshyl tatar saýdageriniń úıi...» dep jazady qalamger. Jazýshy aıtyp otyrǵan qonaqjaı shańyraq biz sóz etken tatar saýdageri Halıolla Bekmetovtiń kóktóbel úıi ekendigi anyq.
«Qunanbaı Abaımen birge Halıollanyń úıine birneshe ret kelgen. О́ıtkeni Qarqaraly dýan ortalyǵy bolǵandyqtan jıi kelip turatyn. Birneshe kún buryn óziniń keletindigin arnaıy kisi jiberip habarlap otyrady eken. Syıly qonaqtardy kútý úshin Halıollanyń úıi aldyn ala daıyndalyp, Qunanbaıǵa arnaıy taı soıǵyzady eken» dep jazady qarqaralylyq aqsaqal Ahmetbek Árinuly óz eńbeginde. Al akademık Aqjan Mashanovtyń esteliginde mynadaı derek saqtalǵan: «Abaı ár kelgen saıyn Halıolla baıdyń «Kók úıine» atbasyn tirep, qadirli qonaq retinde qabyldanǵan. Jıhaz-jabdyǵy mol, baı kitaphanasy bar osynaý eńseli aǵash úıde demalyp jatyp, óleń jazǵan. Abaıdy Qarqaraly jastary qoshemettep qarsy alyp, onyń kelýin úlken óleń-jyrdyń merekesine aınaldyrǵan. Ony Bekmetovter áýleti men qalanyń beldi azamattary kezek-kezek qonaqqa shaqyryp, qurmet kórsetken. Ol sonymen birge qansonarda ańǵa shyǵyp, qus salyp, tazy qosyp, túlki aýlaǵan».
Kezinde bul kóktóbel úıdiń aldynda qonaq qabyldaıtyn arnaıy jaı bolǵan desedi. Úıdiń qorasy úlken. Qoranyń tabanyna qysh tas tóselgen. Ol kezde aýlada úlken úsh qora ornalasypty. Birinshisinde kelgen qonaqtardyń kóligi, ekinshisine maldyń jem-shóbi, úshinshisinde saýyn sıyrlardyń qorasy men qasaphana bolǵan. Birneshe jyl boıy baptap, arnaıy keptirilgen úlken bórenelerden qııýlastyryp salynǵan tarıhı jádigerdiń taǵy bir ereksheligi – úıdi salý barysynda shege ataýly múldem paıdalanylmaǵan. Biletin adamdar Halıollanyń qora-jaıy qandaı úlken bolsa, dastarqany da sondaı mol, el-jurtqa asa syıly bolǵandyǵyn jıi sóz etedi óz zertteýleri men jazba estelikterinde. Adamgershiligi men qaıratkerligi de óz aldyna bir tóbe. Tipti, Qunanbaı qajy meshit qurylysyn qolǵa alǵanda Halıolla Bekmetov tarapynan rýhanı hám qarjylaı kómek kúshine ıe bolǵan.
Tatar kópesiniń aǵaıynǵa bergisiz baýyrmaldyǵy men márttigin asa joǵary baǵalaǵan Qunanbaı qajy keıin Halıollaǵa Tobyqty rýynan shyqqan óziniń jaqyn qaryndasy Ǵaını Shońbaıqyzyn alyp berip, aralaryndaǵy dostyqty júzjyldyq týystyqqa ulastyrady. Ǵaınıǵa deıin Látıfa, Hadısha, Fatıma esimdi úsh áıeli bolǵan saýdager, árqaısysyna jeke-jeke aǵash úı turǵyzyp, ózi ómiriniń sońyna deıin Ǵaınımen birge osy kóktóbel úıdi turaq etken.
Osy tusta taǵy bir mańyzdy derek – Halıollanyń úshinshi áıeli Fatımadan týǵan Gúlbahar (Kúlbish) – qazaqtan shyqqan tuńǵysh zań magıstri, belgili qoǵam qaıratkeri Jaqyp Aqbaevtyń jary. 1922 jyly Jaqyp Aqbaev Alash ókimeti múshesi bolǵandyǵy úshin aıyptalyp, óz qarajatyna salǵan baspanasy zańsyz tárkilenip, arystaı basy abaqtyǵa qamalǵan qıyn-qystaý shaqta zańgerdiń dalada qalǵan otbasy men bala-shaǵasy osy kóktóbel úıdi panalaǵan.
Qunanbaı meshitimen salystyrǵanda Abaı úıiniń ǵımaraty bizdiń zamanǵa tolyq jetip otyr. Aqyn aralap kórgen bólmeler men saýsaq taby qalǵan dińgekter jaqsy saqtalyp, qaz-qalpynda keler urpaq qolyna tabystaldy. Búginde bul ǵımaratta daryndy jastardy óner nárimen sýsyndatatyn «Saz mektebi» ornalasqan. Oqý ordasynan túlep ushqan talaı qarlyǵashtar óner álemine qanat qaǵyp, óreli bıikterge qol jetkizýde.
Túıin
Qazaqtyń qanshama tulǵasy bosaǵasyn attap, mol dastarqanynan dám tatqan kıeli shańyraq kúni búginge deıin Qarqaralydaǵy ádemi ári áshekeılenip salynǵan eńseli hám tarıhı qundy jádigerlerdiń qatarynda. Talaı-talaı qysyltaıań shaqtardy basynan ótkerse de, óziniń qasıetiniń arqasynda eki ǵasyrǵa jýyq saqtalyp kelgen taza aǵashtan qıyp salynǵan shejireli qos meken: Qunanbaı qajy meshiti men Abaı túsken úıdiń tarıhtyń taǵylymdy betterinen alar orny aıryqsha. Qazirgi tańda jádigerler Qarqaralynyń maqtan tutatyn oryndarynyń biri sanalyp, uly Abaı jolynyń taǵylymdy tarmaǵyna aınalǵan. Tabaldyryǵynda qajy Qunanbaı men dana Abaıdan bastap, Alash arystary men ultymyzdyń nebir qaıratker tulǵalarynyń izi saırap jatqan kıeli meken osy bir qasıetimen qundy.
Qaraǵandy oblysy, Qarqaraly aýdany