Rıeltorlar naryqta tártip ornata ala ma?

Qazaqstan rıeltorlary qa­ýymdastyǵynyń prezıdenti Elena Grıvanyń aıtýynsha, alys-jaqyn shetelderdegi turǵyn úı naryǵyna kóz sala bastaǵan qazaqstandyqtardyń sany soń­ǵy jyldary eselep artqan. Naryqtyń bul segmentindegi bıylǵy trend – jer telimderi eken.

– Berlın, London men Pa­rıjdiń shetkeri aımaqtaryndaǵy jer telimderi Almaty men astanadan arzan bolǵanymen, qurylys júrgizý óte qymbat. Biraq bul qazaqstandyqtarǵa kedergi emes. Sońǵy jyldary Germanııada úı kútýshiler, aspazdar jáne aqpa­rattyq tehnologııa salasy mamandaryna degen suranys kúrt ósti. Osy mamandyqtar boıynsha jumys istegen sheteldikterdiń úı satyp alýyna jaǵdaı bar. Eýroodaq elderindegi turǵyn úı naryǵynyń tartymdy tustary osy,– deıdi E.Grıva.

Turǵyn úı naryǵyna qomaqty qarjy salǵan sheteldikterge aza­mattyq usynatyn memleketter bar. Mysaly, Túrkııada 250 myń eýroǵa turǵyn úı satyp alǵan adamǵa sol eldiń aza­mattyǵy beriledi eken.

– Qazaqstanda Almaty men astanadaǵy jyljymaıtyn múlik baǵasy Eýroodaq elderimen te­ńesip qaldy. Sondyqtan qo­lynda qarjysy bar azamattar, múmkindik bolsa shetelden úı satyp alady. Qazir turǵyn úı naryǵyna damyǵan elderdiń ózi ınvestısııa tartýdyń kózi dep qaraı bastaǵan. Qazaqstandyq rıeltorlyq uıymdar sheteldik áriptesterimen baılanysqa shy­ǵyp, naryqtan óz úlesterin al­ǵysy keledi. Biraq qolda­nys­taǵy zańnyń keıbir olqy tustary oǵan múmkindik bermeıdi, – deıdi E.Grıva hanym.

Qazaqstanda rıeltorlar qa­ýymdastyǵy bar ekenin bireý bilse, bireý bilmeıdi. Zań boıynsha bul qaýymdastyq – rıeltor qyzmetiniń sany men sapasyn zerttep, tabys tabý kózderin ret­teıtin, júıege keltiretin or­gan. Alaıda Qazaqstandaǵy birneshe myńdaǵan rıeltordyń 200-i ǵana arnaıy attestasııadan ótkenin eskersek, qaýym­dastyq olardyń bárine birdeı jaýap bere almaıdy eken. Rıel­torlarǵa arnalǵan jeke zańnyń joqtyǵy elimizdegi rıeltorlar jumysynyń túrli zańmen já­ne zańǵa qosymsha aktilermen qam­tyl­ǵandyǵynda bolyp otyr.

– Rıeltorlardyń jumysy Kásipkerler kodeksi arqyly, «Je­ke kásipkerlik týraly» zań, Aza­mattyq kodeks, Salyq ko­deksi, «Jyljymaıtyn múlikti mem­lekettik tirkeý týraly» za­ń­y, «Turǵyn úı qatynastary týra­ly» zań, «Jarnama týraly» zań arqyly retteledi. Bul qujattarda qarastyrylmaı qalǵan bir másele – komıssııa mólsheri. Biraq komıssııa mólsheri – kelisimsharttyq shama. Qyzmet kórsetýshi men tutynýshy komıssııa mólsherin ózara kelisedi, – deıdi E.Grıva hanym.

Qazaqstan rıeltorlar qaýym­dastyǵynyń múshesi Larısa Stepanenkonyń aıtýynsha, zań­syz jumys istep júrgenderdiń keıbir jónsiz áreketteriniń sal­dary qaýymdastyqtyń aby­roıyna nuqsan keltiredi. Ha­lyqaralyq talap boıynsha kompanııa qyzmetkerleriniń sany 10 adamnan kem bolmaýy jáne qyzmetkerlerdiń 50 paıyzy attestasııadan ótýi tıis. Olar tirkelip, zańdy jumys istegende ǵana sertıfıkat alady. Alaıda sertıfıkatsyz júrgen rıeltorlar sany kún sanap artyp barady. Múliktiń satylýy nemese jalǵa berilýi týraly habarlandyrýdy jarııalaıtyn BAQ-tar habarlandyrýdy jarnama berýshimen, ıaǵnı rıeltorlyq agenttikpen kelisimshart jasaǵannan keıin ǵana qabyldaýy kerek. Iаǵnı, jyljymaıtyn múlik agenttigi jyljymaıtyn múlik portalymen kelisimshart jasaıdy, onda barlyq qyzmetkerler kór­setiledi. Eger tek rıeltorlyq agenttiktiń qyzmetkerleri ǵana habarlandyrý beretin bolsa, onda alaıaqtardyń da sany azaıady, jyljymaıtyn múlik agenttikteriniń naqty sany anyq­talady. Osylaısha kóptegen adam­nyń kóleńkeli bıznesi áshke­relenedi. Muny BAQ týraly zańda kórsetý kerek.

Damyǵan rıeltorlyq bıznes turǵyn úı naryǵynda retteýshi faktor sanalady. Reseılik kom­­panııalar óz erikterimen ser­tıfıkat alyp, kásipterin saq­tandyrýda. Sonymen qatar bul elde bıyl tıisti zańnama qa­byldanbaq. AQSh, Germanııa, Kanada, Ulybrıtanııa, Belgııa, Ispanııada rıeltorlyq qyzmet naryǵyn retteý fýnksııasy alaqol qatysýshylarǵa tosqaýyl qoıyp, ózin ózi retteı alatyn uıymdarǵa berilgen.

– Al bizdiń eldegi rıeltorlyq bızneste ortaq júıeniń joqtyǵy jaǵdaıdy kúrdelendirip otyr. Másele memleket tarapynan ret­telmegendikten, Qazaqstan rıeltorlary qaýymdastyǵynyń róli shamaly. Qaýymdastyq músheligine nebári 60 kompanııa qabyldanǵan. Sertıfıkattaýdan sonyń tek 9-y ótip, 130 maman ǵana attestattalǵan. Tym az kór­setkish. Rıeltorlyq qyzmet memleket tarapynan esh rettelmeıdi. Sonyń saldarynan atalǵan naryqtaǵy ahýal týraly dáıekti aqparat joqqa tán. Kásibı emes rıeltorlardyń kóbeıgeni azamattardyń quqyqtarynyń jıi buzylýyna da áser etedi, – deıdi L.Stepanenko.

Sarapshy atap ótkendeı, rıel­­torlyq qyzmet jyljymaı­tyn múlik naryǵymen tikeleı baı­lanysty, barlyq salamen ush­tasady. Demek, bul – elimiz­diń turǵyn úı saıasatynan bastap, ekinshi deńgeıdegi bank­terdiń ıpotekalyq saıasatyna deıin tyǵyz qarym-qatynasta qaras­tyrylatyn keshendi másele.

Elimizde rıeltor mamandardy daıarlaıtyn oqý orny da joq. Jyljymaıtyn mú­lik agent­tikteriniń naqty sany da belgisiz, sebebi rıeltor­lar kásipkerlik nysan retinde tirkelgende «lı­senzııany talap etpeıtin basqa da qyzmet túrlerimen» degen qosymsha jazylady. Rıel­tor Dılıara Súleımenova mu­nyń bári elimizdegi turǵyn úı saıa­sa­tynyń, turǵyn úı qu­ry­lysyna ar­nalǵan jınaqtaý jú­ıesiniń, ony saqtandyrýdyń, ekin­shi deń­geıdegi bankterdiń ıpo­te­kalyq saıasatynyń durys tú­zil­megendiginiń saldary ekenin aıtty.

– Bizdegi naryqtyń bul seg­mentin jabaıy dep baǵalaýǵa bolady. Jyljymaıtyn mú­lik agenttigi men onyń tutyný­shylaryn «qara maklerden» tek zań ǵana qorǵaı alady. Naryqtyń zańdastyrylýy el bıýdjetine túsetin salyqtyń kólemin art­tyrýǵa da múmkindik berer edi, – deıdi ol. Onyń paıymdaýynsha, rıeltorlyq kompanııalardy sanaly túrde salyq tóleýge mindetteý zańda aıqyndalýǵa tıis. Sonda ǵana jyljymaıtyn múlikke qatysty barlyq ope­rasııa agenttik arqyly júr­giziledi de, sol arqyly notarıýs deńgeıindegi quqyqqa ıe bol­ǵan rıeltorlar barlyq jaýap­kershilikti óz moınyna alady.

ALMATY