О́rtenbesin ormanyń, orman seniń qorǵanyń

Apat aıtyp kelmeıdi. Degen­men kúzdigúni Baıanaýyl ormanynda órt shyqqany soltústik óńirde ádettegi oqıǵa sekildi kórindi. О́ıtkeni ormanda jyl saıyn órt. Jergilikti halyqtyń or­man órtine boıy da úırenip ket­kendeı.

Aýmaqtyq ınspeksııanyń má­li­metinshe, Orman sharýashy­lyǵy jáne janýarlar dúnıesi komıteti óńirde órt qaýiptiliginiń joǵary maýsymy 12 sáýirden bastalatynyn da erte eskertken eken. Al mamandar órttiń tutanýynyń sebebi jeldiń jyldamdyǵy sekýndyna 20-24 metrge deıin jetýine, kún raıynyń 29 gradýs ystyq bolýyna, aǵash arasyna naızaǵaıdyń jıi túsýine baılanysty dese, ákimdik qurǵaq shóp órtenýinen nemese adamdardyń jaýapsyzdyǵynan bolýy múmkin dep ártúrli boljam aıtyp jatty. Tipti órt bo­­lardan buryn «Tabıǵı orman órt­terin sóndirýge áreket etý boıynsha ózara is-qımyldaryn birlesip» kórsetý maqsatynda Tó­tenshe jaǵdaılar departamenti, «Qazavıaormanqorǵaý» AQ Baıan­aýyl avıasııalyq bólimshesi, aýyl­dyq aýmaqtardyń órt sóndirý beket­teri, 102, 103 qyzmetteri, erikti órt sóndirý birlestikteri jumylyp 6-qyrkúıekte tabıǵı park aýmaǵynda oqý-jattyǵýlar da ótkizgen-di.

Jergilikti tótenshe jaǵdaılar departamentiniń mamandary jaz aıynda bolǵan órtterdiń ózi ońaı sóndirilgenimen bul joly qıynǵa soqqanyn jetkizdi О́skemennen 3 tonnalyq sısternasy bar «QazAvıaQutqarý» AQ-tyń MI-171 tikushaǵy kómekke keldi. О́ıt­keni taýly jer, jeldiń turýy órt­tiń taralýyna áser etti. Al aýdan ákimdigi bolsa, bul habarǵa shań juqtyrmaı, «orman qory aman, qurǵaq shóp qana órtengen» deıdi.

– Aýdan aýmaǵynda, tabı­ǵı park aýmaǵynda da órt són­diril­di. Jeldiń saldarynan órt ormannyń tómengi bóligin shar­pyp, tek qýraǵan butalar ja­nyp ketti. О́rtti sóndirýge órt sóndirýshilermen birge park qyz­metkerleri, jergilikti turǵyndar qatysty, – deıdi aýdan ákimi Oraz­­geldi Qaıyrgeldınov.

Oblystyq tótenshe jaǵdaılar departamentiniń málimetinshe, órt aýmaǵy shamamen 93 gektar. Bul aýmaqqa Baıanaýyl ulttyq parki, Jasybaı ormanshylyǵy qaraıdy. Budan basqa Qyzyltaý aýyldyq aýmaǵynda – 69 gektar, Kúrkeli aýyldyq aýmaǵynda – 283 gektar, Birlik aýyldyq aýmaǵynda – 61 gektar, Qaratomar aýyldyq aýmaǵynda – 17 gektar, Aqsań aýyldyq aýmaǵynda 9 gektarǵa jýyq jer janǵan. Birqatar sharýa qojalyqtarynyń shabylǵan shópteri otqa oranǵan.

Al Ortalyq kommýnıkasııalar qyzmetinde BAQ ókilderine suhbat bergen elimizdiń Tótenshe jaǵdaılar komıtetiniń tóraǵasy Vladımır Bekker «Baıanaýyldaǵy órttiń naqty bir sheti kórinbeıdi. Biz tikushaqpen qarap shyqtyq. О́rtke oranǵan aýmaqtyń ishinde janyp jatqan ýchaskeler bar. Qazirgi kezde sonyń bárin sóndirip jatyrmyz» dedi.

Bıylǵy qyrkúıek aıynda Baıan­aýyl ulttyq tabıǵı saıa­baǵynda bolǵan órt 2008 jyly qarasha aıyndaǵy oqıǵany eske saldy. Ol kezde saıabaqtyń 80 gektar orman alqaby órtengen-di. Aıtpaqshy, biz bıyl tamyz aıynyń sońynda ǵana «Baıan­aýyldyń bir baılyǵy – ormany» atty maqala jazǵan edik. Endi mine, maqalamyzdyń sııasy keppeı jatyp qalyń ormannyń bir-aq­ sátte órtke oranǵany ókinishti-aq.

– Bizdiń basty qyzmetimiz de, maqsatymyz da osy ormandy, ta­bı­ǵatty qorǵaý. О́rtten saq­tap, ormanyn, ósimdigin, jan-janýarlaryn kóbeıtý. Ormandy órtten qorǵaý erekshe nazarda. Ulttyq park 1985 jyly Ke­ńes ókimeti kezinde quryldy. Baıan­aýyl ormandary sonaý 1926 jyl­dan bastap qorǵaýǵa alynǵan. Jal­py aýmaǵy 68 452,8 gektardy qu­raıdy, onyń ishinde ormanmen qamtylǵan aýmaǵy 14 890 gektar. Aýmaǵy jaǵynan elimizdegi eń úlken tabıǵı park. Jyl saıyn park aýmaǵynda aǵash, qaraǵaı óskinderin egemiz. Park boıynsha 37 gektar kólemde 2 jyldyq orman ekpeleri otyrǵyzyldy, 73 gektar kólemde orman ekpelerin tolyqtyrý, 255 gektar kólemde orman ekpelerin kútý jumystary júrgizildi, – degen-di park basshysy Súıindik Ahmetjanov.

 Negizi, Baıanaýyl memlekettik ulttyq tabıǵı parki Baıanaýyl, Jasybaı, Dalba dep atalatyn úsh bólimsheden turady. Tabıǵı park aýmaǵy qoryq aımaǵy (9079 ga), ekologııalyq turaqtandyrý aımaǵy (4695 ga), týrıstik jáne rek­reasııalyq aımaǵy (11615 ga), shekteýli sharýashylyq qyzmet aımaǵy (25304 ga) dep bólingen. Málimet boıynsha, 2016-2018 jyldary alapat órtter bola qoıǵan joq. Degenmen, bir jylda 16 ret shaǵyn órt tutanǵany tirkeldi. Onyń aýmaǵy 0,3 ga jer­­di alǵan. «Ormandy saqtaý – mindet. Orman – baılyq. Or­man sharýashylyqtaryna ús­tine sý bóshkesi ornatylǵan «Ýaz» avtokólikteri qajet. Teh­nıka­lar­dy da, baılanys rasııa­la­ryn da jańartatyn ýaqyt jetti. Zamanǵa saı tehnıkalardy ıgersek», degen ótinishterin jetkizgen bolatyn ormanshylar. Olardyń aıtýynsha, órttiń 90 paıyzy tómende bolady, ıaǵnı shóp janady. Orman órtin sóndirý óte qıyn. Jalpy ormanda órt tómendegi jáne joǵarydaǵy bolyp eki túrge bólinedi. Jo­ǵarydaǵy órt qatty jel soq­qan­da basta­lyp, ushqyndary bu­taqtan butaqqa túse beredi. Jalyn jan-jaqqa shashyraıdy. Orman órti aǵash qoryn azaıtyp, qalyń aǵashtar aýmaǵyn múlde órtep jiberýi múmkin. Qustar men jan-janýarlardyń tirshiligin joıady. Sondyqtan ormanǵa jaqyn aýyldarda tolyǵymen jabdyqtalǵan órt beketteriniń ornalasýy, ormanda shyqqan órt ornyn tabý úshin baqylaý mu­naralarynyń ornatylýy, sý shashatyn tikushaqtar, avtosısternalar, órt sóndirgish avtokólikter, shynjyr tabandy traktorlar, motosıklder, órtke qarsy qural-jabdyqtar qajet. О́ıtkeni qazirgi bar tehnıkanyń kóbi es­kirgen, paıdalaný merzimi de ót­ken. Iаǵnı, tehnıkanyń álsizdigi, órt­tiń aldyn alý sharalarynyń durys júrgizilmeýi saldarynan orman alqaptary azaıyp ketýi ábden múmkin. Oblystyq orman sharýashylyǵy jáne ja­nýarlar dúnıesi aýmaqtyq ıns­peksııasynyń málimetinshe, óńir­degi ormandy qorǵaý bólim­derinde qazir 40 órt mashınasy, 30 shaǵyn órt mashınasy, 59 órt traktory, 30 órt baqylaý munarasy bar eken. Sondaı-aq «MI-2» jáne «BO-105» tikushaqtarymen ba­qylaý jasalady.

Taǵy bir másele, ormandy órt­ten qorǵaý bólimderine jumys­shylar, kólik júrgizýshiler, trak­­­­­torshylar, qoryqshylar, órt sóndirýshiler, órt sóndirý kólik­teriniń júrgizýshileri, eń bas­tysy, naǵyz orman maman­dary jetispeıdi. Oblys orta­lyǵyndaǵy S.Toraıǵyrov atyn­daǵy Pavlodar memlekettik ýnı­­­­versıteti stý­dentterdi orman sharýashylyǵy ma­mandyǵy b­oıyn­sha oqytýda. Biraq orman sha­rýa­shylyǵyna oqý bitirip kelip jatqan túlekter az. Orman­shynyń eńbekaqysy bar-joǵy – 40 myń teńge. Sondyqtan orman sharýashylyǵy boıynsha bilim almaǵan kezdeısoq adamdar jumysqa keledi. Bul rette az eńbekaqyǵa qaramastan áýle­timen eńbek etip júrgen tabı­ǵat janashyrlary – ormanshy­lar otbasylaryn qoǵamǵa úlgi etýge tıispiz. Orman sharýa­shy­lyqtaryna bilikti, bilimdi kásibı mamandardyń kelýi kóp túıtkildi shesher edi.

Máseleniń mánisine qaıta oral­saq, 23 qyrkúıektegi órt­ten buryn da Baıanaýyl orman­­da­rynyń jaz boıy tynysh bolmaǵanyn elimizdegi «Avıa­sııamen orman qorǵaý jáne orman sharýashylyǵyna qyzmet kórsetý» AQ saıtynda jarııalanǵan máli­metterinen baıqasyz. My­saly, «5 tamyzda Baıanaýyl orman­shy­lyǵynyń 83 bóliginde, park aýmaǵynda órt shyqqan. Aýdan­dyq avıasııalyq bólimi, park kúshteri men quraldary jiberildi. Jedel qabyldanǵan sharalar barysynda órt 0.005 ga aýmaqta sóndirildi. О́rtti sóndirýge avıa­sııalyq bóliminiń 4 órt són­dirýshi-desantshysy, parktiń 10 ormanshysy, 5 birlik tehnıka jumyldyryldy. О́rt sebebi – naı­zaǵaı» dep kórsetilgen. Sondaı-aq 3 tamyzda Jasybaı ormanshylyǵynda Bo-105 tik­ushaǵynyń kómegimen 400 lıtr sý men 100 kg júk jetkizildi. Jal­py kólemi 57 tonna sý sebilip, órt sóndirý eki kúnge sozyldy. О́rt sebebi – naızaǵaı» delingen. Dál osyndaı málimetter 1, 3, 6, 12, 13, 17, 18 shildede Baıanaýyl or­man­darynda órt bolǵanyn kór­­setedi. 2019 jylǵy 30 maýsymda keshki ýaqytta Jasybaı ormanshylyǵynyń 14-shi bóligin­de belgisiz sebeptermen órt shyq­ty. О́rt apatymen kúreske avıa­sııalyq bólimshe, kúshter men quraldar jiberildi. О́rtti són­dirýge «Qazavıaormanqorǵaý» RMQK-nyń 2 adamy, parktiń 23 adamy jáne 7 birlik tehnıka jumyldyrylǵany aıtylǵan.

Al qyrkúıekte bolǵan Baıan­aýyl aýdanyndaǵy órt 500 gektardan astam aýmaqty sharpydy. Tótenshe jaǵdaılar departamenti «órtti sóndirýge 120-dan astam teh­nıka, TJ departamentiniń jeke quramynyń 500-ge jýyq adamy, park qyzmetkerleri men erikti órtke qarsy qurylym­dar­dyń ókilderi, eki tikushaq ju­myldyryldy» dep habarlaıdy. Endi órttiń ormandy aýmaqtyń qansha kólemin alǵanyn jáne bas­qa da jaǵdaılardy Orman jáne ańshylyq sharýashylyq ınspeksııasynyń aýmaqtyq komıssııasy normatıvtik qujattarǵa sáıkes anyqtaıdy. О́rt sebebi qyzmettik tergeýden keıin belgili bolmaq.

Jalpy, elimizdiń memlekettik orman qorynyń jalpy kólemi 29,8 mıllıon gektardy quraı­dy. Onyń 6,8 mıllıon gekta­ry Aýyl sharýashylyǵy mı­nıstr­liginiń ıeliginde. Al 22,7 mıllıon gektar orman al­qaby jergilikti ákimdikter qara­ýy­na berilgen. Iаǵnı, dala órt­teri­niń aldyn alý men sóndirý jer­gilikti ákimdikterge, al, orman órtteriniń aldyn alý jáne sóndirý jergilikti ákimdik pen pen orman sharýashylyǵyn qorǵaý komıtetterine júktelgen. Biraq jergilikti ákimdiktiń dala órtiniń aldyn ala almaǵanyn Baıanaýyl ákimdiginiń osy jolǵy órt kezindegi «orman aman, tek qurǵaq shóp órtendi» degen jaıbaraqat mysalynan-aq kórip otyrmyz.

Aqparat quraldary jarysa jazǵan habarlarda «ormandy órtten qorǵaý úshin» qy­rýar qara­jattyń ketkenin baı­qaısyz. Or­mandy órteý kimge ke­rek? Orman órtense boldy, «bireý­lerdiń ór­teýi múmkin» degen jel sóz jú­redi. Ol «bireýler» jem­qorlar emes pe? Qyzmettik ter­geýden soń úne­mi órtke naı­zaǵaı, jel, kúnniń ys­tyǵy sebep bolǵan dep habarlanatyny belgili. Qazir qaı salada bolsyn, jemqorlyq jaılaǵany belgili. Baıanaýyldyń orman sha­rýashylyǵynda da 2016 jyly sy­baılas jemqorlyqpen «kózge túskender» ustalǵan. Tabıǵı baq­tar, orman sharýashylyqtary tamyr-tanystyq, jemqorlyq qurbanyna aınalǵan ba dersiń.

Elimizdiń orman qory az eke­ni belgili. Al osy qordy saq­taý – memleket úshin mańyzdy. Or­man órti aýa raıynan ǵana emes, sónbeı qalǵan shoqtan da paı­da bolýy múmkin. Ormandy órt­ten saqtaý, tabıǵatqa taǵylyq kór­setpeý – ortaq mindet. О́rt – tilsiz jaý, eldiń, óńirdiń eko­nomıkalyq áleýetine úlken ma­terıaldyq shyǵyn keltirip, tur­ǵyndardyń ómirine qaýip tón­diredi. О́tken jyly Úkimettiń Qaý­lysy boıynsha qazan aıynyń úshinshi jeksenbisi «Orman sha­rýashylyǵy qyzmetkerleriniń ká­si­bı merekesi» bolyp bekitil­geni belgili.

Orman órtinen keıin eseńgirep qalǵan Baıanaýyldyń orman sha­rýa­shylyqtaryna kásibı me­re­kelerin laıyqty atap ótý úshin órt qaýipsizdigin saqtaý, turaqty baqylaý, jaýapkershilik, órttiń aldyn-alý máselesi sabaq bolsa eken deımiz. Árıne kútpegen orman órtin qadaǵalaý ońaı emes. Biraq jyl saıyn, jaz demeı, kúz demeı orman órtense, qorǵansyz tabıǵat baılyǵy sıreı beretini ókinishti.

Pavlodar oblysy,

Baıanaýyl aýdany