«Qulagerdi» óz maqamymen jyrlaǵan

– Jyrshylyq maǵan tuqym­men berilgen qasıet desem, qate­lespespin, balam, – dedi sonda jyrshy. – Ákem Alpys ónerge beıim adam edi, jaryqtyq. Jady keremet myqty boldy. О́zimizdiń áýlettiń, Torǵaı boıyndaǵy ar­ǵyn-qypshaq, kúlli qazaqtyń shejiresin taratyp otyratyn. «Myń bir túnniń» qıssaǵa aı­nalǵan hıkaıalaryn tańdy tańǵa uryp aıtýshy edi. Onyń syrtynda «Alban Jupar hanym» de­gen dastandy, Nurhannyń kúl­li shyǵarmalaryn bes saý­sa­ǵyndaı biletin. Ol kezde aıtýǵa tyıym salynǵan Ahmet Baıtur­synulynyń «Qyryq mysalyn», óleńderin, sondaı-aq, Torǵaı jerinde ótken áıgili sahı jomart Imanquldyń Ábdrahmanynyń, Kúderi, Baıtas aqyndardyń óleń­derin jatqa soǵatyn. Áıtse de, bulardyń bir de birin maǵan arnaıy úıretken emes.

– Áıtse de, ótken ǵasyrdyń 80-jyldary sizdiń esimińiz el aýzynda sharyqtap turdy ǵoı? – dep suradyq qolyna dombyrasyn alyp, maldas quryp otyra bergen aqsaqaldan.

– Meniń tanylýym kezdeısoq oqıǵa boldy. 1963 jyly qolyma bir kitap tústi...

– Qandaı kitap? – Eleń ete qaldyq.

– Ilııas Jansúgirovtiń «Qula­ger» poemasy. Qudaıdyń qudireti, álgi uzaq dastan bir oqyǵannan sanama taspen qashaǵandaı ornyǵa qaldy. Túgeldeı jattap aldym. Áıtse de, ony dombyraǵa qosyp aıta­myn degen oı úsh uıyqtasam da túsime kirgen emes. Onyń ús­tine 1964 jyly áskerge alynyp, úsh jyl Otan aldyndaǵy bo­ry­­shymdy ótep qaıttym. Kel­gen soń tehnıkýmǵa oqýǵa tús­tim. Sodan, 1971 jyly aýylǵa ora­­lyp, jumysqa ornalastym. О́ner­den múldem alys júrdim...

«Boıdaǵy darynyn, beınelep aıtsaq, bulaq kóziniń ashylýyna qandaı oqıǵa túrtki boldy eken?». Oıymyzdy oqyp qoıǵan­daı-aq, jyrshy:

– Endi «qasqa aıǵyrdan qury­ǵanda tóbel qulyn týady» degen ǵoı, – dep kúldi. – Aýyldaǵy (qa­zirgi Qostanaı oblysynyń bu­rynǵy Albarbóget sovhozy, qazirgi Jarkól, Táýish mekeni) bil­deı bir jyrshynyń balasy bolǵan soń azdap dombyra tartatynym bar-tuǵyn. Kórshi-kó­le­m­niń úıindegi qýanyshta án salyp berip júrdim. Bir kú­ni Juman Opın degen azamat úıime izdep keldi. О́zi bir atan jilikti, ataqty Tańatqan ba­lýan­nyń týysy, seri jigit edi. Juman maǵan: «Náke, seniń daýsyń tamasha! О́nerdi jasyra berme. Uzaq jyr aıt. Seniń qo­lyń – jyrshylyq. Alaıda, «Esim serini» Sardan Ábikeevten (Júsipbek Salyqovtyń shákirti), «Ja­ýyr toryny» Begáliden (Aral­baı aýylynda Begáli Kór­pebaev atty jyrshy bolǵan) asyra almaısyń. О́zińe bir eshkim aıt­paǵan shyǵarma tap», — dep qamshylady.

Sol kezde baıaǵy «Qulager» oıyma sap ete qaldy. Aıtyp kó­rip edim, Juman maqamymdy unatpady...

– Nege?..

– «Qulager» – keremet-aq. Biraq sen oǵan jańa áýen tap!» dedi ol. Aqyry, yńyldaı-yńyl­daı otyryp, osy kúni el biletin maqamy ómirge keldi. Bul – 1979 jyl edi.

– «Qulagerdi» halyq qalaı qabyldady? – Jetpisti jelkelegen jyrshyǵa synaı qaradyq.

– Ol kezde elde jyr-dastan tyń­daıtyn edi. Úlken kisiler jaǵy jınalyp, terme, tolǵaýlar aıttyratyn, – dedi betoramalymen mańdaıyn súrtken dombyrashy. – Ár aýyldyń óz jyrshysy boldy. Meniń «Qulagerim» kópshilikke birden unady. Kórshi aýyldan adam jiberip aldyryp, tyńdaıtyn kúnge jettim. О́zim de uıańdyqty qoıyp, tóselip aldym. Marqum Juman Opınniń únemi tyńdap, olqy tusyn synap, jetildirip otyrýy zor yq­pal etti. Birde sol kezdegi «Qy­zylásker» sovhozyna baryp, «Qulagerdi» shyrqap jatqanmyn. Qonaqtardyń ishinde aqyn inim Qonysbaı Ábil de júr eken. Ol meni tyńdap aldy da «oı, aǵa, mynadaı qazynany qalaısha qor qylyp júrsiń?» dep tańǵalyp, kóp uzamaı respýblıkalyq gazetke kólemdi maqala berdi. So­dan bastap meniń juldyzym jar­qyraı bastady. Gazetke shyq­qasyn bir jyldan soń, 1983 jyly Ilııas Jansúgirovtiń qyzy Úmitten Almatyǵa shaqyrtý alyp, telestýdııaǵa jazyldym.

«Ol kezde jalǵyz telearna, taspaǵa túsý de ońaı bolmaǵany anyq». – Osylaı oılap úlgerip edik. Qatelespeppiz.

– Ol ýaqytta halyq ártiste­riniń ózine bir saǵat ýaqyt qana beriledi eken. Al maǵan tabany kúrek­teı eki saǵat buıyrdy. Mu­nyń ózi qazaq jyrynyń Qula­gerine, ıaǵnı Ilekeńe degen qur­met dep túsinemin. Keıin kúı­tabaqqa basyldy daýsym. Ol kezde teledıdardan kóriný – tanymal boldyń degen sóz. Kúı­tabaqqa shyǵý qazir klıpiń jaryq kórgenmen birdeı.   

Osylaı degen aqsaqal quddy shabyt qysyp ketkendeı-aq dombyrasyn qysa tústi.

– Qudaı bergen ónerdiń arqa­synda birtalaı jerge bar­dyq qoı. 1984 jyly Kenen Ázir­baevtyń 100 jyldyq mereıto­ıyna qatystym. Kókshetaý-Tor­ǵaı oblysy ónerpazdarynyń báıgesinde baq synadym. Qaısy­birin aıta berersiń. Kóbine Nur­hannyń «Torǵaıdan sálemin» oryndap júrdim. Bul ózi ǵajap týyndy. Osyny men bir bólek maqammen, torǵaılyq aqyn-saz­ger Bóltirik Moldashev ózinshe túrlendirip, Bolat Qonysbaev degen ánshi ózge áýenmen aıtatyn. Bir-birimizdi qaıtalamaıtynbyz.

Joǵaryda birneshe maqamnyń avtory ekenin aıttyq qoı. Bu jo­ly ózi aıtsyn:

– Ár ólkeniń ózindik mektebi bolatyny sııaqty, ár jyrshynyń óz maqamy bolsa, bul artyqtyq etpeıdi. О́zim oryndaıtyn shy­ǵar­malardy túrlendirip otyr­ǵandy jaqsy kóremin. Baı­qa­sańyz, bir «Qulagerdiń» ózi bir­neshe qubylady. Bastaýy baıaý, attyń shabysy, Aqan seri men Baty­rashtyń tartysyna kelgende ekpinmen, al júırikti joq­taıtyn jerge kelgende zarly da­ýyspen aıtamyn. О́ıtpeseń, tyń­daýshyńdy jalyqtyryp ala­syń. Sol sııaqty, «Qataǵan men Súıinbaıdyń aıtysyn» ózim shyǵarǵan maqammen oryndaımyn. Osy aıtysty mar­qum aıtysker Erik Asqarov bir tún­de birneshe aıtqyzyp, aıyzy qanǵansha tyńdap edi.

Qazirgi aıtyskerlerge jıi aıtylyp júrgen synnyń biri de ózindik maqamynyń joqtyǵy ǵoı. Máselen, jyrshynyń bes býyndy maqamyn aıtystyń aqtańgeri atanǵan Aıbek Qalıev sahnaǵa alyp shyqty. Bes býynmen sóz saıysý – bizdiń bilýimizshe, qazaq aıtysyndaǵy buryn-sońdy bol­maǵan jańalyq. Án ónerinde de sırek kezdesedi. Aıbek aqynnyń sahnada Naǵashybaı aǵasynyń ma­qamyna salyp aıtysqanyn jyr­shy da maqtan tutady eken. «Úlken nasıhat» boldy deıdi.

Qazir ne kóp, jalt-jult etken «juldyz» ánshi kóp. Jyrshylyq osy dańǵazanyń tasasynda qala ber­se, aqyry joıylyp ketpeı me?

Bul da jyrshy aǵamyzdyń janyna batady eken.

– Bul – meniń janyma eń batatyn dúnıe, – dedi ol. – Biraq birer balyq qarsy júzgenmen tol­qyn keri buryla ma? Amal joq, ishten tynasyń. Qazaqtyń osynsha keń-baıtaq jerge ıe bolyp otyrǵany, birinshi, Allanyń, sosyn úlken patrıottyq rýhtyń qaınary – jyr-terme, sóz óne­riniń arqasy der edim. Bizdiń tarıhymyz qaǵazǵa jazylǵan joq, aýyzdan-aýyzǵa aıtýmen, qıssa, dastan, tolǵaýmen jetti. Iаǵnı, jyr – úlken tárbıe quraly boldy. О́kinishtisi, osynaý uly dástúr shetke ysyrylyp jatyr. «Zaman talaby» degen uran­men bári jalt etpe, tamyry joq, bir sáttik sholaq dúnıege umty­lady. Sonda san ǵasyrdan beri jalǵasqan tekti óner, qa­sıe­­timiz qaıda qalady? Meni qyn­jyltatyny, biz, Júsipbek, Begaly, Sardan, Muhamedııar syndy kóneniń kózin jazyp alyp qala almadyq. Qolymyzda qural bolǵan joq, qyzmet te yńǵaı bermedi. О́zim ómir boıy aýylda qurylys sheberi, keıin poshtashy bolyp eńbek ettim. Endi bári damyǵan myna zamanda jıǵan-tergenimdi berip ketsem deımin. Bir meniń bilgenimniń ózi eki-úsh kún jyrlasam taýsylmaıdy. Qazir tyńdaıtyn adam az, kúnde aıtpaǵan soń, umytyp ta baramyn. Qansha degenmen jas keldi. Jetpisten astyq...