Espe boıyndaǵy erekshe salbýryn

Tassaı aýyly týraly aqyn Aıbek Sapyshev:

Adymda shubap jatqan

Qyl qabaǵy,

Jóńkilgen qar sýymen

jylǵalary.

Smat penen Tassaıdyń

arasynda,

Kók quraq kók torǵyn

bop yrǵalady,

Qasıet dep Qaınardyń

sýyn ishseń,

Kóńildiń qoshy bolyp jyr qalady, – dep jyrlaıdy. Osy Tassaı aýyly azamattarynyń úlgili isi degende olardyń tastaı qat­ty búlinbes bir­likteri, el qyzy­­ǵardaı baqýatty tir­likteri aıty­­lady. Sonyń biri – ańshy­lyq. Ańshylyq degende – atam qazaq dárip­tegen qus salý, aý qurý, qaqpan salý, tazy ustaý.

Salbýryn jýyrda Espe bo­ıyndaǵy Qarabulaqta ótti. Ań­shy­lar qara qos­ta­ryn tigip, abylaıshalaryn ornatty. Tipti áppaq otaý da qurylypty. Jada­ǵaı jelbir japqan emes, aq kıizben áspet­tel­gen eken.

Qoja­lyqtarynyń sharýasyn dóńge­le­tip, aýylda ótip jat­qan paıdaly, maǵy­naly is-shara­lardy qoldap júrgen Berik Tlebaldın, Qaıyrly Oraz­baev, Aıdos Qapasovtar aýqat­ty adamnyń naǵyz márttigin kór­set­ken demeýshiler boldy.

Salbýryn – ańǵa shyqqan serilerdiń erligi men eptiligin, márt­tigi men jomart­tyǵyn kór­se­tetin ejelgi dástúr. Sal­bý­ryn ańshylyq dástúri «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasy aıasynda qaıta jańǵyryp, «Uly dalanyń jeti qy­ry­nan» týyn­daı­tyn tapsyrmalardy oryndaý barysyndaǵy Tassaı aýyl­dyq okrýginiń tamashasyna Nur-Sultan qalasynan, Almaty, О́skemen men Semeıden, Aıagóz, Jarma, Úrjar men Maqan­shydan, Tarbaǵataı men aýda­ny­myzdyń Tassaı, Úlkenbóken, Úlgi­limalshy aýyldarynan 70-ke jýyq ańshy qasqyr, túl­ki alyp júrgen 59 tazysyn, tipti Úrjardan ataqty Erzat Shoıtaban men suńqaryn kóterip Samǵat búrkitshi de qatysty. «Salbýrynǵa jaqsy at, qyran búrkit, beren myltyq saılanady. Ábjil ańshylar, qusbegiler, sańlaq saıatshylar, ańqumar qaǵýshylar, elgezek atshy-qosshylar bas qosady. Olardyń ishinde ánshi, kúıshi, jyrshylar da bolady. Olardyń sany shektelmeıdi. Bir topta on-on bes tazy, jıyrma-otyz adam bolýy da múmkin. Al eń az degende atshy-qosshy, bylaısha aıtqanda, úsh-tórt adamnan kem bolmaıdy. El-jurttan aýlaq ıenge shyǵyp, qos, abylaısha tigip, ań aýlaıdy. Kúndiz jan-jaqqa bóline bytyrap, ań aýlaýǵa ketedi de, keshkilik ot basyna jınalady. Bir jaǵynda túlki, qarsaq, qasqyrdyń terisine shóp, saban tyǵylyp jatsa, ekinshi jaǵynda qońyr ańdar soıylyp, tabaq-tabaq qara qýyrdaq, et tartylyp jatady. Qurt, súzbe qatylǵan qarsaq jon sorpany aıaq-aıaǵymen simirisedi. At-kólik otqa qoıylady. Qaı tazyny qalaı kútimge alý kerektigi jastarǵa úıretiledi. Salbýrynǵa shyǵýshylar áńgime-dúken quryp, ázil-syqaq aıtysyp, bir-birimen tájirıbelerimen bólisedi» deıdi kópti kórgen saıatker, Tassaı aýylyndaǵy ataqty ańshy Shapat Kóbeıuly jınalǵandarǵa berilip jatqan túski astaǵy sirneden alyp otyryp.

 Qatren saldyń oıyn-saýyǵy

Salbýrynnyń saltanatty ashylýy Qatren sal Baıju­ma­novtyń ónerpaz­da­rynyń oıyn-saýyǵymen bastaldy. Qos Shynar kezek-kezek, arasynda eki daýysta qosarlana án shyrqady. Sal aǵamyzdyń barqyttaı qońyr daýy­sy mıkrofonnan tógilgende aıtý­ly Ánýarbek Baıjanbaevtan kem es­til­gen joq. Aýyl men Otan týraly ánder syrshyl «Kózińniń móldirine» aýysqanda Mysyquıasy taýynyń bókteri siltideı tynyp, ańshy seriler de qosyla shyrqady. Espe ózeni jaǵalaýynyń qamysy da yzǵymaı, aspanǵa úıirilgen qorǵasyn bulttar da tamshysyn irkip qaldy. Saýyq tazy kórmesine jalǵasyp, О́skemennen kelgen sarapshylar Olga Pýha men Elena Hardınaǵa sóz berildi. Olar tazynyń tuqymynyń tazalyǵyn baǵalap, árqaısysyna tıisti tólqujat berip, tańba basty. Bul kúni qujaty resimdelgen 59 ıttiń 41-i taza tuqym, qazaqı tazy dep tanyldy. Keshkisin qonaqasyna arnap soıylǵan taıdyń eti piskenshe qoı etinen jaýbúırek jasalyp, káýap qýyryldy. Naǵyz ańshylar jeıtin «et qandy bolsa, jigit sandy bolardyń» basytqysy da usynylyp jatty.

Salbýrynǵa jınalǵan aqsa­qaldar ańshylyq pen saıat­shy­lyq­tyń qyzyǵyn eske túsirip, jaqsy dástúrdi tilge tıek ete otyra jastarǵa úlgili áńgime aıtty. Shyńǵystaýdan kelgen aqsaqaldar Shyńǵysbaı Túsipov pen Júnisbek Slıamov, tassaılyq Shapat Kóbeıuly men Kabdykárim Kapsalıamuly, Ǵalym Slıamov, úrjarlyq aqyn, saıatshy Erzat Shoıtaban shejireni tarqatyp, áńgimeni órbitti. Júnisbek atanyń Salbýrynnyń tarıhy týraly uly Muhtar jazǵan «Abaı jolyndaǵy» sýretterin qyzyqty áńgimelep berdi. «Salbýryndy 100 jyldan keıin jandandyryp, otyn jarq etkizgen – osy Kókpekti aýdanynyń Tassaıy men Qalbataýdyń Jaryǵy. Osydan kóringen shyraq 2018 jyly Abaı aýdanynda Qundyzdyda laýlap janyp, jaryǵyn kópke túsirdi. Búgingi jınalǵan ańshylar men saıatshylardyń kóbi sonda boldy. Bul shoý emes, oıyn emes – baıaǵy tabıǵı ańshylyq. Aty jetken soǵady, tazysy bapty alady. Mundaǵy minis attary da, ertken tazylar da ańǵa shyǵyp júrgen alǵyrlar. Erteńgi Salbýryn úsh topqa bólinip, koıandy qaǵyp, túlkini uryp, qasqyrdy soǵyp alatyn kez» dep batasyn berdi abaılyq ańshy Júnis aǵa.

Otyrysta Tana myrzanyń da Altaı­da, Qalbada jasaǵan saıatshylyǵy týraly, júırik aty Aqtanaý men qumaı tazysynyń da jón-josyǵy baıandal­dy. Osy oraıda aımaǵymyzdaǵy ataq­ty ańshy Meıram Oralovtyń kók tazy­sy­nyń qyzyǵy eske alynyp, Qalıhan Altynbaevtyń Meıram Ora­lov­qa arna­ǵan kóńil aıtýy da jyr boldy. Aıagózden kelgen Arystan esimdi jigittiń árbir ańnyń únin salyp, arqar bop azynap, jylqydaı kisinep, qasqyr ulýy men túlkiniń qyńsylyn, tipti taǵy qyrannyń shańqylyn salǵany qulaǵy barlardy tań-tamasha etti.

Áńgime tarqatyla jastar jaǵy aqsa­­qal­­daryn qaýmalaı qam­qor bola qyz­met kórsetilip, qol jýy­lyp, qo­naq­­tar keshki asqa otyrdy. As ústinde bata be­rilip, Kókpekti aýdanynyń ákimi Ashat Smaılovtyń Tassaı aýyly azamattarynyń syı-sııapaty jasaldy.

Tań biline turǵan kóp saıat­shy taıdyń sýyǵan etimen, qymyzben aýqattanyp alyp atqa otyrdy. Júnis aǵa sáttilik tilep, bata berdi. Espe sýynyń qalyń qamysty jaǵasyna bir top, Mysyquıasy taýynyń qyrqasyna bir top, alystaǵy Arqarly taýyn kózdeı bir top attandy. Toptar shubalańqy shashyraý emes, yqsham sergek eken. Tazylar ıis alyp, jelge tumsyqtaryn tosyp josyla syrǵıtyndaı. Artyq dybys, daýys joq, áredik ysqyryq estiledi. Salbýrynda birinshi qanjyǵasy maılanǵan Almas Erjaqypov, Aıdos Aıqynbaev, Maqsat Kóbenovteı «maqanshylyq úsh qońyr» boldy. Olardyń «Lashyn» degen tazysy sur qoıannyń atasyn sándep basqan eken. О́skemennen kelgen Baǵlan ańshy men semeılik Bekjan myrza ańshylyqtyń ózderi biletin tásilderin osy Salbýrynda tamasha qoldana bildi. Munan keıingi Shyńǵystaý serileri – Júnisbek Slıamov bastaǵan abaılyq saıat­shylar Salbýrynnyń qandaı bolatynyn dáleldep, qanjyǵalaryn maılady. Bul ańshylyqta aıagózdik «Bozoılyq bes tóre» – Baqytbek Qomaev, Berik Kadırov, Ertaı Dúrildekov, Syrym Dúısebaev, bozoıdyń aınytpaı ań únin salýshy Arystan ańdy qýyp, qaıy­rady. Sol kezde Abaı aýda­nyn­daǵy «Qurmanbaı» sharýa qojalyǵynyń bas jylqyshysy Ersin Nazarbaevtyń «Jeltabany» ózinen eki ese úlken qońyr ańdy úsh-aq tartyp qyljıtady. Salbýryn tikushaqpen qýyp, avtomatpen qyratyn aıaýsyz qyrǵyn emes, ańdy da, alýshyny da erkine qoıyp, «qaı jeńgeniń» deıtin ádiletti maıdan. Atalarymyz ańdy úrkitip, ózin kórsetip «men seni alamyn» dep ustaıdy eken.

 Qos basyndaǵy bereke

«Tassaıdaǵy ańshy jigitter saıatshy­lyq­ty qaıdan úırendi?» degende, esimizge Medelbek, Toıbolat aǵalar túsedi. Olardyń mergendigi, júrektiligi ańyz bolyp aıtylady. Tarbaǵataı taýynyń aıýyn alyp, qasqyryn soǵyp júrgen atalarymyz tazy ıt ustaýdy balalaryna ermek úshin úıretedi eken. Samarlyq Nurlan seri «Kezinde ıt asyraǵan adamǵa kúlip qaraıtyn da zaman boldy. Bala-shaǵany asyraǵansha mashınasyna ıt salyp júrgeni nesi?» degen de kez boldy. Endi mine, tazymyzben de maqtanamyz. Tipti kúshiktermen oınaǵan Jan­tó­re, Syrym, Shákárimder de uzaqqa deıin uıyqtamaı «endi bizge tazy áperińder» dep qıǵy­lyq­ty salǵan eken. Tassaı aýy­ly­­nyń azamattary ótkizgen Sal­­bý­rynnyń basty demeýshisi «Sa­­myq» sharýa qojalyǵynyń bas­shysy Bolathan Ázimbaev «áke kórgen oq jonar» degendeı qu­ra­­laıdy kózge atqan mergen Toı­bolat aǵa atyna laıyqty is ja­sa­ǵan eken. Sonymen qatar aýyl­daǵy at qumar, tazy ustaıtyn ji­­gitter aǵaıyndy – Ǵalym, Aı­dyn, Azamat, Dıdar, Aıan Slıa­movtar, Zýlfat Qaısanov, Erbol Smaǵulov, Qýanysh Bú­ke­nov, Medet Muqyshev, Turar Noǵaıbaev, Talǵat Qatpın, Amanjol Ázimbaev, Qanat Baıba­za­rovtarda óz úlesterin qosyp, septesipti. Ataqty Nyǵmetjan seri Smaǵulovtyń uly Erbol Smaǵulov qasqa aıǵyrymen aınalasy 200 shaqyrym aýmaqty atpen aralapty. Kókjaıyq aýylynan Syrym Abetbaev, úlgimalshylyq Samat degen dosy ekeýi qonaqasyna bir qoı soıyp jiberip, jaýbúırek jasatypty. Úlkenbókendik ıt júgirtip, at baptaıtyn «Namys» ulttyq at sporty klýbynyń jetekshisi Qaıyrly Maǵzumov ta maǵynaly sharaǵa tory atyn terletip jetken eken.

Salbýrynǵa miniletin attar da erteden daıarlanyp, tańa­syrylyp qoıylǵan eken. Minis­ke attardyń maıyn bergen myr­zalar – Berik Tlebaldın, Álibek Búkenov, Kókjaıyq aýyly­nan Tileýbek Qarsaqbaev pen Qanat Dúısenbaev. Negizgi minis attarymen qamtamasyz etken «Qalıhanuly» sharýa qoja­ly­ǵynyń bas jylqyshysy Aıdyn Slıamov.

Úsh balany Sezim, Syrym, Injýdi qaraı júrip, jary Symbatty da aıalaı júrip, kóp­shi­likke qabaq shytpaı jaınaı kúlip qyzmet etken qara qostaǵy oshaq ıesi Ardaq qaryndasymyz boldy. Ardaqtyń janynda Tas­saı­daǵy aıtýly báıbishe Aıjan, Tas­saı­dyń sulýlary, kúmis kómeı ánshiler – qos Shynar. «Bular usynǵan shaı eki ese dámdi, úsh ese ystyq bolady eken» deıdi kelgen qonaqtar. Salbýryn tar­qa­ǵansha tik turyp qyzmet etken Berik Baıgereev, Dastan Júnisov, Maqsat, Berik, Nazgúl esimdi qyzmetkerlerge saıatshy qaýymnyń alǵysy zor.

Espe boıyndaǵy ertegideı bolǵan Salbýryn sátti aıaqtaldy. «Endi mahabbat mekeni Aıagózde kezdeseıik» dep tarasty saıatshylar.

Qaırat BESBAIYS

jýrnalıst

Shyǵys Qazaqstan oblysy,

Kókpekti aýdany,

Tassaı aýyly